Adhyaya 2

Verse 1

सूत उवाच । अथान्यदपि वक्ष्यामि माहात्म्यं त्रिपुरद्विषः । श्रुतमात्रेण येनाशु च्छिद्यंते सर्वसंशयाः

सूत म्हणाले—आता मी त्रिपुरद्विष (शिव) यांचे आणखी एक माहात्म्य सांगतो; ज्याचे केवळ श्रवण केल्याने सर्व संशय तत्काळ नष्ट होतात।

Verse 2

अतः परतरं नास्ति किंचित्पापविशोधनम् । सर्वानंदकरं श्रीमत्सर्वकामार्थसाधम्

याहून श्रेष्ठ असे पापशोधन करणारे काहीच नाही। हे सर्वांना आनंद देणारे, श्रीसम्पन्न आणि सर्व काम्य अर्थ सिद्ध करणारे आहे।

Verse 3

दीर्घायुर्विजयारोग्यभुक्तिमुक्तिफलप्रदम् । यदनन्येन भावेन महे शाराधनं परम्

हे दीर्घायुष्य, विजय व आरोग्य देते आणि भोग व मोक्ष—दोन्ही फळे प्रदान करते; म्हणजे अनन्य भावाने केलेली महेशाची परम आराधना।

Verse 4

आर्द्राणामपि शुष्काणामल्पानां महतामपि । एतदेव विनिर्दिष्टं प्रायश्चितमथोत्तमम्

नवे (आर्द्र) असोत वा जुने (शुष्क) पाप, लहान असोत वा मोठे—या सर्वांसाठी हेच एक उत्तम प्रायश्चित्त म्हणून सांगितले आहे।

Verse 5

सर्वकालेऽप्यभेद्यानामघानां क्षयकारणम् । महामुनिविनिर्दिष्टैः प्रायश्चित्तैरथोत्तमैः

हे सर्वकाळी ‘अभेद्य’ मानल्या जाणाऱ्या पापांचाही क्षय करणारे आहे; आणि महामुनींनी सांगितलेल्या उत्तम प्रायश्चित्तांपेक्षाही श्रेष्ठ आहे।

Verse 6

इयमेव परं श्रेयः सर्वशास्त्रविनिश्चितम् । यद्भक्त्या परमेशस्य पूजनं परमो दयम्

हेच परम श्रेय आहे—असा सर्व शास्त्रांचा निश्चय आहे: भक्तिभावाने परमेशाचे पूजन करणे हेच सर्वोच्च दान व परम दया आहे।

Verse 7

जानताऽजानता वापि येन केनापि हेतुना । यत्किंचिपि देवाय कृतं कर्म विमुक्तिदम्

जाणून किंवा अजाणतेपणी, कोणत्याही कारणाने—देवासाठी केलेले कोणतेही कर्म विमुक्ती देणारे ठरते।

Verse 8

माघे कृष्णचतुर्द्दश्यामुपवासोऽति दुर्लभः । तत्रापि दुर्लभं मन्ये रात्रौ जागरणं नृणाम्

माघ महिन्यात कृष्णचतुर्दशीला उपवास करणे अत्यंत दुर्मिळ आहे; आणि त्याहूनही दुर्मिळ, असे मला वाटते, मनुष्यांचे रात्रौ जागरण होय।

Verse 9

अतीव दुर्लभं मन्ये शिवलिंगस्य दर्शनम् । सुदुर्लभतरं मन्ये पूजनं परमेशितुः

अत्यंत दुर्मिळ, असे मला वाटते, शिवलिंगाचे दर्शन आहे; आणि त्याहूनही अधिक दुर्मिळ, असे मला वाटते, परमेश्वराचे पूजन आहे।

Verse 10

भवकोटिशतोत्पन्नषुण्यराशिविपाकतः । लभ्यते वा पुनस्तत्र बिल्वपत्रार्चनं विभोः

कोट्यवधी जन्मांत साचलेल्या पुण्य‑पापांच्या शून्यराशीप्राय विपाकाचा परिपाक झाल्यावरच, त्या पावन स्थळी, विभू परमेश्वराचे बिल्वपत्रांनी अर्चन करण्याचा योग मिळतो।

Verse 11

वर्षाणामयुतं येन स्नातं गंगासरिज्जले । सकृद्बिल्वार्चनेनैव तत्फलं लभते नरः

ज्याने गंगासरितेच्या जलात दहा हजार वर्षे स्नान केले, तोच फल मनुष्याला केवळ एकदाच बिल्वपत्र-अर्चन केल्याने मिळते।

Verse 12

यानियानि तु पुण्यानि लीनानीह युगेयुगे । माघेऽसितचतुर्दश्यां तानि तिष्ठंति कृत्स्नशः

युगायुगांत येथे जी जी पुण्ये लीन झाली आहेत, ती माघ कृष्ण चतुर्दशीला सर्वस्वरूपाने पूर्णतः प्रकट होतात।

Verse 13

एतामेव प्रशंसंति लोके ब्रह्मादयः सुराः । मुनयश्च वशिष्ठाद्या माघेऽसितचतुर्दशीम्

माघ कृष्ण चतुर्दशीचीच प्रशंसा लोकांत ब्रह्मा आदि देव करतात; तसेच वशिष्ठ आदि मुनिगणही करतात।

Verse 14

अत्रोपवासः केनापि कृतः क्रतुशताधिकैः । रात्रौ जागरणं पुण्यं कल्पकोटितपोऽधिकम्

येथे कोणाहीने केलेला उपवास शंभर यज्ञांपेक्षा अधिक पुण्यदायी आहे; आणि रात्रौ जागरण पवित्र—कोट्यवधी कल्पांच्या तपापेक्षाही श्रेष्ठ।

Verse 15

एकेन बिल्वपत्रेण शिवलिंगार्चनं कृतम् । त्रैलोक्ये तस्य पुण्यस्य को वा सादृश्यमिच्छति

एकाच बिल्वपत्रानेही शिवलिंगाचे अर्चन केले असता, त्या पुण्याची त्रैलोक्यात तुलना कोण करील?

Verse 16

अत्रानुवर्ण्यते गाथा पुण्या परमशोभना । गोपनीयापि कारुण्याद्गौतमेन प्रकाशिता

येथे परम पुण्यदायी व अत्यंत शोभन अशी गाथा वर्णिली आहे; गोपनीय असूनही करुणेने गौतमांनी ती प्रकट केली।

Verse 17

इक्ष्वाकुवंशजः श्रीमान्राजा परम धार्मिकः । आसीन्मित्रसहोनाम श्रेष्ठः सर्वधनुर्भृताम्

इक्ष्वाकुवंशात एक श्रीमान्, परम धार्मिक राजा होता; त्याचे नाव मित्रसह, आणि तो सर्व धनुर्धरांमध्ये श्रेष्ठ होता.

Verse 18

स राजा सकलास्त्रज्ञः शास्त्रज्ञः श्रुतिपारगः । वीरोऽत्यंतबलोत्साहो नित्योद्योगी दयानिधिः

तो राजा सर्व अस्त्रांत निपुण, शास्त्रज्ञ व श्रुतींचा पारंगत होता; तो वीर, अत्यंत बल-उत्साहयुक्त, सदोद्योगी आणि दयेचा सागर होता.

Verse 19

पुण्यानामिव संघातस्तेजसामिव पंजरः । आश्चर्याणामिव क्षेत्रं यस्य मूर्तिर्विराजते

ज्याची मूर्ती अशी विराजत होती जणू पुण्यांचा संघात, जणू तेजाचा पंजर—आणि जणू आश्चर्यांचेच क्षेत्र.

Verse 20

हृदयं दययाक्रांतं श्रियाक्रांतं च तद्वपुः । चरणौ यस्य सामंतचूडामणिमरीचिभिः

त्याचे हृदय करुणेने व्यापले होते आणि त्याचे देह राजश्रीने उजळले होते। सामंत राजांच्या मुकुटमण्यांच्या किरणांनी त्याचे चरण प्रकाशित होत होते।

Verse 21

एकदा मृगयाकेलिलोलुपः स महीपतिः । विवेश गह्वरं घोरं बलेन महतावृतः

एकदा मृगयाक्रीडेस आसक्त असा तो राजा, महान सैन्याने वेढलेला, गह्वरासारख्या घोर अरण्यगर्भात प्रवेशला।

Verse 22

तत्र विव्याध विशिखैः शार्दूलान्गवयान्मृगान् । रुरून्वराहान्महिषान्मृगेंद्रानपि भूरिशः

तेथे त्याने बाणांनी वारंवार अनेक पशूंना भेदले—वाघ, गवय, हरिण, रुरू, वराह, म्हैस आणि पशुराजांनाही।

Verse 23

स रथी मृगयासक्तो गहनं दंशित श्चरन् । कमपि ज्वलनाकारं निजघान निशाचरम्

तो रथी राजा मृगयेत आसक्त होऊन घन अरण्यात फिरत होता; तेव्हा अग्नीसारखा ज्वलंत आकार असलेल्या एका निशाचरास त्याने ठार केले।

Verse 24

तस्यानुजः शुचाविष्टो दृष्ट्वा दूरे तिरोहितः । भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा चिंतयामास चेतसा

त्याचा अनुज शोकाने व्याकुळ होऊन पाहताच दूर सरकला. भाऊ निहत झालेला पाहून तो मनात गहन विचार करू लागला.

Verse 25

नन्वेष राजा दुर्द्धर्षो देवानां रक्षसामपि । छद्मनैव प्रजेतव्यो मम शत्रुर्न चान्यथा

खरोखर हा राजा देवांनाही व राक्षसांनाही दुर्धर्ष आहे। माझा शत्रू केवळ छद्मवेष व मायेनेच जिंकावा; अन्यथा नाही।

Verse 26

इति व्यवसितः पापो राक्षसो मनुजाकृतिः । आससाद नृपश्रेष्ठमुत्पात इव मूर्तिमान्

असा निश्चय करून तो पापी राक्षस मनुष्यरूप धारण करून, जणू मूर्तिमान् अपशकुनच, नृपश्रेष्ठाजवळ जाऊन पोहोचला।

Verse 27

तं विनम्राकृतिं दृष्ट्वा भृत्यतां कर्तुमागतम् । चक्रे महानसाध्यक्षमज्ञानात्स महीपतिः

तो नम्र रूपाने सेवेत येताना पाहून, राजाने अज्ञानामुळे त्याला राजमहानसाचा (स्वयंपाकघराचा) अधीक्षक नेमले।

Verse 28

अथ तस्मिन्वने राजा किंचित्कालं विहृत्य सः । निवृत्तो मृगयां हित्वा स्वपुरीं पुनराययौ

मग राजा त्या वनात काही काळ विहार करून, मृगया थांबवून, शिकार सोडून पुन्हा आपल्या नगरीत परत आला।

Verse 29

तस्य राजेंद्रमुख्यस्य मदयंतीतिनामतः । दमयन्ती नलस्येव विदिता वल्लभा सती

त्या राजेंद्रश्रेष्ठाची ‘मदयन्ती’ नावाची पतिव्रता प्रियपत्नी होती; ती नलाच्या दमयन्तीसारखीच विख्यात होती।

Verse 30

एतस्मिन्समये राजा निमंत्र्य मुनिपुंगवम् । वशिष्ठं गृहमानिन्ये संप्राप्ते पितृवासरे

त्या वेळी राजा मुनिपुंगव वसिष्ठांना निमंत्रित करून, पितृवासर प्राप्त झाल्याने, सादर आपल्या घरी घेऊन आला।

Verse 31

रक्षसा सूदरूपेण संमिश्रितनरामिषम् । शाकामिषं पुरः क्षिप्तं दृष्ट्वा गुरुरथाब्रवीत्

स्वयंपाक्याचे रूप धारण केलेल्या राक्षसाने शाकाहारात नरमांस मिसळून ते पुढे ठेवले; ते पाहून गुरु तेव्हा बोलले।

Verse 32

धिग्धिङ्नरामिषं राजं स्त्वयैतच्छद्मकारिणा । खलेनोपहृतं मेऽद्य अतो रक्षो भविष्यसि

“धिक् धिक्! हे राजन्, हे नरमांस! आज तुझ्या कपटामुळे—एका खलाने—हे मला अर्पिले गेले; म्हणून तू राक्षस होशील.”

Verse 33

रक्षःकृतमविज्ञाय शप्त्वैवं स गुरुस्ततः । पुनर्विमृश्य तं शापं चकार द्वादशाब्दिकम्

राक्षसकृत्य न ओळखता गुरूंनी असा शाप दिला; नंतर पुन्हा विचार करून तो शाप बारा वर्षांचा केला।

Verse 34

राजापि कोपितः प्राह यदिदं मे न चेष्टितम् । न ज्ञातं च वृथा शप्तो गुरुं चैव शपाम्यहम्

राजाही संतापून म्हणाला—“हे कृत्य मी केलेले नाही, आणि मला त्याचे ज्ञानही नव्हते. मला विनाकारण शाप दिला; म्हणून मीही गुरूंना शाप देतो.”

Verse 35

इत्यपोंजलिनादाय गुरुं शप्तुं समुद्यतः । पतित्वा पादयोस्तस्य मदयन्ती न्यवारयत्

असे म्हणत तो अंजलीत पाणी घेऊन गुरूंना शाप देण्यास उठला; तेव्हा मदयन्ती गुरूंच्या चरणांवर पडून त्याला थांबविले।

Verse 36

ततो निवृत्तः शापाच्च तस्या वचनगौरवात् । तत्याज पादयोरंभः पादौ कल्मषतां गतौ

तेव्हा तिच्या वचनांच्या गौरवामुळे तो शाप देण्यापासून परावृत्त झाला आणि ते पाणी स्वतःच्या पायांवर टाकले; तत्क्षणी त्याचे पाय कलुषित झाले।

Verse 37

कल्मषांघ्रिरिति ख्यातस्ततः प्रभृति पार्थिवः । बभूव गुरुशापेन राक्षसो वनगोचरः

त्या वेळेपासून तो राजा ‘कल्मषाङ्घ्रि’ (कलुषित चरणांचा) म्हणून प्रसिद्ध झाला; आणि गुरूच्या शापाने राक्षस होऊन वनांत भटकू लागला।

Verse 38

स बिभ्रद्राक्षसं रूपं घोरं कालां तकोपमम् । चखाद विविधाञ्जंतून्मानुषादीन्वनेचरः

तो कालान्तक मृत्यूसारखा भयंकर राक्षसी रूप धारण करून, वनांत फिरत मनुष्यादी विविध प्राण्यांना भक्षण करी।

Verse 39

स कदाचिद्वने क्वापि रममाणौ किशोरकौ । अपश्यदंतकाकारो नवोढौ मुनिदंपती

एकदा वनात कुठेतरी तो अंतकासारखा भयंकर, आनंदाने क्रीडा करणाऱ्या नवविवाहित किशोर मुनिदांपत्याला पाहू लागला।

Verse 40

राक्षसो मानुषाहारः किशोरमुनिनंदनम् । जग्धुं जग्राह शापार्तो व्याघ्रो मृगशिशुं यथा

शापाने पीडित मनुष्यभक्षक राक्षसाने मुनिच्या किशोर पुत्राला भक्षण करण्यासाठी वाघ जसा हरिणाच्या पिल्लाला झडप घालून पकडतो तसा धरून घेतला।

Verse 41

रक्षोगृहीतं भर्तारं दृष्ट्वा भीताथ तत्प्रिया । उवाच करुणं बाला क्रंदंती भृशवेपिता

राक्षसाने धरलेला पती पाहून त्याची प्रिया भयभीत झाली; ती तरुणी करुण स्वरात रडत, जोरजोराने थरथरत बोलू लागली।

Verse 42

भोभो मामा कृथाः पापं सूर्यवंशयशोधर । मदयंतीपतिस्त्वं हि राजेंद्रो न तु राक्षसः

“अहो अहो! हे सूर्यवंशाची कीर्ती धारण करणाऱ्या, हे पाप करू नका; तुम्ही तर मदयन्तीचे पती, राजांमध्ये राजेंद्र आहात—राक्षस नव्हे।”

Verse 43

न खाद मम भर्त्तारं प्राणात्प्रियतमं प्रभो । आर्त्तानां शरणार्त्तानां त्वमेव हि यतो गतिः

“हे प्रभो! प्राणांपेक्षाही प्रिय माझ्या पतीला भक्षू नका. आर्त आणि शरण मागणाऱ्यांसाठी तुम्हीच एकमेव आश्रय, तुम्हीच परम गती आहात।”

Verse 44

पापानामिव संघातैः किं मे दुष्टैर्जडासुभिः । देहेन चातिभारेण विना भर्त्रा महात्मना

“महात्मा पतीशिवाय हा देह मला कशाचा—दुष्ट, जडप्राय निर्जीव, पापांच्या ढिगासारखा आणि वरून अतिभार?”

Verse 45

मलीमसेन पापेन पांचभौतेन किं सुखम् । बालोयं वेदविच्छांतस्तपस्वी बहुशास्त्रवित्

या मलीन, पापमय आणि पंचमहाभूतांनी बनलेल्या शरीरात काय सुख आहे? हा मुलगा शांत, वेद जाणणारा, तपस्वी आणि अनेक शास्त्रांचा जाणकार आहे.

Verse 46

अतोऽस्य प्राणदानेन जगद्रक्षा त्वया कृता । कृपां कुरु महाराज बालायां ब्राह्मणस्त्रियाम्

म्हणून, याचे प्राण वाचवून तुम्ही जणू जगाचे रक्षण कराल. हे महाराज! या ब्राह्मण स्त्रीवर कृपा करा.

Verse 47

अनाथकृपणार्तेषु सघृणाः खलु साधवः । इत्थमभ्यर्थितः सोऽपि पुरुषादः स निर्घृणः

सज्जन लोक अनाथ, गरीब आणि पीडितांवर दयाळू असतात. अशा प्रकारे विनंती करूनही तो नरभक्षक निर्दयीच राहिला.

Verse 48

चखाद शिर उत्कृत्य विप्रपुत्रं दुराशयः । अथ साध्वी कृशा दीना विलप्य भृशदुःखिता

त्या दुष्टाने ब्राह्मणपुत्राचे मस्तक तोडून त्याला खाऊन टाकले. तेव्हा ती कृश आणि दीन झालेली पतिव्रता अत्यंत दुःखी होऊन विलाप करू लागली.

Verse 49

आहृत्य भर्तुरस्थीनि चितां चक्रे तथोल्बणाम् । भर्तारमनुगच्छंती संविशंती हुताशनम्

आपल्या पतीच्या अस्थी गोळा करून तिने एक मोठी चिता रचली. आणि पतीच्या मागोमाग जात तिने अग्नीत प्रवेश केला.

Verse 50

राजानं राक्षसाकारं शापास्त्रेण जघान तम् । रेरे पार्थिव पापात्मंस्त्वया मे भक्षितः पतिः

राजाला राक्षसाच्या रूपात पाहून तिने शापरूपी अस्त्राने त्याला मारले. 'अरे पापी राजा, तू माझ्या पतीचे भक्षण केले आहेस!'

Verse 51

अतः पतिव्रतायास्त्वं शापं भुंक्ष्व यथोल्बणम् । अद्यप्रभृति नारीषु यदा त्वमपि संगतः । तदा मृतिस्तवेत्युक्त्वा विवेश ज्वलनं सती

'म्हणून पतिव्रतेच्या प्रभावाने तू हा भयंकर शाप भोग. आजपासून जेव्हा तू स्त्रीसंग करशील, तेव्हाच तुझा मृत्यू होईल.' असे म्हणून ती सती अग्नीत प्रवेश करती झाली.

Verse 52

सोऽपि राजा गुरोः शापमुपभुज्य कृतावधिम् । पुनः स्वरूपमादाय स्वगृहं मुदितो ययौ

तो राजा सुद्धा गुरूंच्या शापाचा कालावधी पूर्ण करून, पुन्हा आपले मूळ स्वरूप प्राप्त करून आनंदाने आपल्या घरी परतला.

Verse 53

ज्ञात्वा विप्रसतीशापं तत्पत्नी रतिलालसम् । पतिं निवारयामास वैधव्यातिबिभ्यती

ब्राह्मण पत्नीच्या शापाची जाणीव असल्याने, राणीने रतीसुखाची इच्छा धरणाऱ्या पतीला वैधव्याच्या भीतीने रोखले.

Verse 54

अनपत्यः स निर्विण्णो राज्यभोगेषु पार्थिवः । विसृज्य सकलं लक्ष्मीं ययौ भूयोऽपि काननम्

निपुत्रिक असलेला तो राजा राज्यभोगांबद्दल विरक्त झाला. सर्व राजवैभवाचा त्याग करून तो पुन्हा वनात निघून गेला.

Verse 55

सूर्यवंशप्रतिष्ठित्यै वशिष्ठो मुनिसत्तमः । तस्यामुत्पादयामास मदयंत्यां सुतोत्तमम्

सूर्यवंशाची प्रतिष्ठा व परंपरा टिकावी म्हणून मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठांनी मदयंतिच्या गर्भातून त्याला एक उत्तम पुत्र उत्पन्न करून दिला।

Verse 56

विसृष्टराज्यो राजापि विचरन्सकलां महीम् । आयांतीं पृष्ठतोऽपश्यत्पिशाचीं घोररूपिणीम्

राज्य सोडून राजा सर्व पृथ्वीवर भटकत होता; तेव्हा त्याने पाठीमागून येणारी भयंकर रूपाची पिशाची पाहिली।

Verse 57

सा हि मूर्तिमती घोरा ब्रह्महत्या दुरत्यया । यदासौ शापविभ्रष्टो मुनिपुत्रमभक्षयत्

ती मूर्तिमती भयंकर आकृती म्हणजे दुर्जेय ब्रह्महत्या होती; शापाने भ्रमित होऊन जेव्हा त्याने मुनिपुत्राला भक्षण केले, तेव्हाच ती प्रकट झाली।

Verse 58

तेनात्मकर्मणा यांतीं ब्रह्महत्यां स पृष्ठतः । बुबुधे मुनिवर्याणामुपदेशेन भूपतिः

स्वकर्माच्या फळरूपाने पाठीमागून येणारी ती ब्रह्महत्या, मुनिवर्यांच्या उपदेशाने राजाने ओळखली।

Verse 59

तस्या निर्वेशमन्विच्छन्राजा निर्विण्णमानसः । नानाक्षेत्राणि तीर्थानि चचार बहुवत्सरम्

तिच्या पाठलागातून सुटकेचा उपाय शोधत, पश्चात्तापाने खिन्न झालेला राजा अनेक क्षेत्रे व तीर्थे अनेक वर्षे फिरत राहिला।

Verse 60

यदा सर्वेषु तीर्थेषु स्नात्वापि च मुहुर्मुहुः । न निवृत्ता ब्रह्महत्या मिथिलामाययौ तदा । बाह्योद्यानगतस्तस्याश्चिंतया परयार्दितः

सर्व तीर्थांत वारंवार स्नान करूनही ब्रह्महत्येचे पाप निवळले नाही; तेव्हा तो मिथिलेला गेला. तेथे बाह्य उद्यानात प्रवेश करून तो तीव्र चिंतेने अत्यंत पीडित झाला.

Verse 61

ददर्श मुनिमायांतं गौतमं विमलाशयम् । हुताशनमिवाशेषतपस्विजनसेवितम्

त्याने येत असलेले गौतम मुनी पाहिले—निर्मळ अंतःकरणाचे—असंख्य तपस्वींनी सेविलेले, जणू सर्वांनी पूजिलेली यज्ञाग्नीच.

Verse 62

विवस्वंतमिवात्यंतं घनदोषतमोनुदम् । शशांकमिव निःशंकमवदातगुणोदयम्

तो अत्यंत तेजस्वी सूर्याप्रमाणे होता, जो दोषरूपी घन अंधार दूर करतो; आणि चंद्राप्रमाणे निःशंक व शांत, निर्मळ गुणांचा उदय प्रकट करणारा होता.

Verse 63

महेश्वरमिव श्रीमद्द्विजराजकलाधरम् । शांतं शिष्यगणोपेतं तपसामेकभाजनम्

तो जणू स्वयं महेश्वरासारखा श्रीमान होता, द्विजराज (चंद्र) ची कला धारण करणारा; शांत, शिष्यगणांनी वेढलेला, आणि तपस्येच्या साराचा एकमेव पात्र होता.

Verse 66

गौतम उवाच । कच्चित्ते कुशलं राजन्कच्चित्ते पदमव्ययम्

गौतम म्हणाले—“हे राजन्, तुझे कुशल आहे ना? तू अव्यय व सुरक्षित पद प्राप्त केले आहेस का?”

Verse 67

कुशलिन्यः प्रजाः कच्चिदवरोधजनोपि वा । किमर्थमिह संप्राप्तो विसृज्य सकलां श्रियम्

तुमची प्रजा कुशल आहे ना, आणि अंतःपुरातील जनही? सर्व राजश्री सोडून तुम्ही कोणत्या हेतूने येथे आला आहात?

Verse 68

किं च ध्यायसि भो राजन्दीर्घमुष्णं च निःश्वसन्

हे राजन्, तुम्ही कशाचा विचार करत आहात? दीर्घ व उष्ण निःश्वास टाकीत कोणत्या कारणाने खिन्न झाला आहात?

Verse 69

अभिनंद्य मुनिः प्रीत्या संस्मितं समभाषत

मुनिं आनंदाने वंदन करून तो विनयाने मंद हास्य करीत बोलला।

Verse 70

अलक्षिता मदपरैर्भर्त्सयंती पदेपदे । यन्मया शापदग्धेन कृतमहो दुरत्ययम् । न शांतिर्जायते तस्य प्रायश्चित्तसहस्रकैः

अहंकारमदाने मत्त लोकांच्या नकळत ती पावलोपावली मला धारेवर धरते. अहो! शापाने दग्ध झालेल्या माझ्याकडून जे घडले ते दुरत्यय महापातक आहे; त्यासाठी हजारो प्रायश्चित्ते केली तरी शांती होत नाही.

Verse 71

इष्टाश्च विविधा यज्ञाः कोशसर्वस्वदक्षिणाः । सरित्सरांसि स्नातानि यानि पूज्यानि भूतले । निषेवितानि सर्वाणि क्षेत्राणि भ्रमता मया

मी विविध यज्ञ केले, दक्षिणा म्हणून कोष व सर्वस्व अर्पण केले. भूमीवरील पूज्य नद्या व सरोवरांत स्नान केले. भ्रमंती करत सर्व तीर्थक्षेत्रांचे सेवन-सेवा केली—तरीही मला मुक्ती मिळत नाही.

Verse 72

जप्तान्यखिलमंत्राणि ध्याताः सकलदेवताः । महाव्रतानि चीर्णानि पर्णमूलफलाशिना

मी सर्व मंत्रांचा जप केला; सर्व देवतांचे ध्यान केले. पान, मुळे व फळे एवढाच आहार घेऊन मी महाव्रते आचरली आहेत.

Verse 73

तानि सर्वाणि कुर्वंति स्वस्थं मां न कदाचन । अद्य मे जन्मसाफल्यं संप्राप्तमिव लक्ष्यते

तरीही हे सर्व करूनही ते मला कधीच पूर्णतः स्वस्थ/समाधानी करत नाहीत. पण आज माझ्या जन्माचे साफल्य जणू प्राप्त झाले असे वाटते.

Verse 74

यतस्त्वद्दर्शनादेव ममात्मानंदभागभूत् । अन्विच्छंल्लभते क्वापि वर्षपूगैर्मनोरथम्

कारण केवळ तुमच्या दर्शनानेच माझा आत्मा आनंदाचा भागीदार झाला आहे; आणि अनेक वर्षांनी जपलेला मनोऱथ जणू अखेर प्राप्त झाला आहे.

Verse 75

इत्येवं जनवादोऽपि संप्राप्तो मयि सत्यताम् । आजन्मसंचितानां तु पुण्यानामुदयोदये

अशा रीतीने लोकवचनही माझ्या बाबतीत सत्य ठरले आहे; कारण अनेक जन्मांत साठलेली पुण्ये उदयास येऊन पुन्हा पुन्हा फळ देत आहेत.

Verse 76

यद्भवान्भवभीतानां त्राता नयनगोचरः । कस्माद्देशादिहायातो भवान्भवभयापहः

आपण—संसारभयभीतांचे त्राता—माझ्या नजरेसमोर आला आहात; तर हे भवभयापह, आपण कोणत्या देशातून येथे पधारला आहात?

Verse 77

दूरभ्रमणविश्रांतं शंके त्वामिह चागतम् । दृष्ट्वाश्चर्यमिवात्यर्थं मुदितोसि मुखश्रिया

तू दूरवर भटकून थकून इथे आला असावा असे मला वाटते; पण तुला पाहताच जणू मोठेच आश्चर्य दिसावे—तुझ्या मुखकांतीने तू उजळला आहेस आणि अत्यंत आनंदित दिसतोस।

Verse 78

आनंदयसि मे चेतः प्रेम्णा संभाषणादिव । अद्य मे तव पादाब्जशरणस्य कृतैनसः । शांतिं कुरु महाभाग येनाहं सुखमाप्नुयाम्

स्नेहपूर्ण संभाषणाने जसे चित्त आनंदित होते तसे तू माझे मन आनंदित करतोस। आज मी—पापी असलो तरी—तुझ्या कमलचरणांच्या शरणी आलो आहे; हे महाभाग, मला शांती दे, ज्यायोगे मला सुख-कल्याण प्राप्त होईल।

Verse 79

इति तेन समादिष्टो गौतमः करुणानिधिः । समादिदेश घोराणामघानां साधु निष्कृतिम्

अशा रीतीने त्याने विनविल्यावर करुणानिधी गौतमांनी त्या वेळी घोर पापांसाठी योग्य असे प्रायश्चित्त सांगितले।

Verse 80

गौतम उवाच । साधु राजेंद्र धन्योऽसि महा घेभ्यो भयं त्यज

गौतम म्हणाले—साधु, हे राजेंद्र! तू धन्य आहेस; मोठ्या भयांपासूनची भीती सोडून दे।

Verse 81

शिवे त्रातरि भक्तानां क्व भयं शरणैषिणाम् । शृणु राजन्महाभाग क्षेत्रमन्यत्प्रतिष्ठितम्

भक्तांचा त्राता शिव असताना शरण मागणाऱ्यांना भय कुठले? ऐक, हे महाभाग राजन्—एक अन्य पवित्र क्षेत्रही प्रतिष्ठित आहे।

Verse 82

महापातकसंहारि गोकर्णाख्यं मनोरमम् । यत्र स्थितिर्न पापानां महद्भ्यो महतामपि

महापातकांचा संहार करणारे ‘गोकर्ण’ नावाचे ते मनोहर तीर्थ आहे; तेथे पापांना ठाव मिळत नाही—सामान्यांनाही नाही आणि महतांतील महतांनाही नाही।

Verse 83

स्मृतो ह्यशेषपापघ्नो यत्र संनिहितः शिवः । यथा कैलासशिखरे यथा मंदारमूर्द्धनि

जिथे शिव संनिहित आहेत, त्या स्थानाचे व त्यांच्या स्मरणमात्राने सर्व पापे निःशेष नष्ट होतात—जसे ते कैलासशिखरी आणि मंदारपर्वताच्या मस्तकी विराजतात।

Verse 84

निवासो निश्चितः शंभोस्तथा गोकर्णमण्डले । नाग्निना न शशांकेन न ताराग्रहनायकैः

अशा रीतीने गोकर्णमंडळात शंभूंचा निवास अढळपणे निश्चित आहे; तो न अग्नीने बदलतो, न चंद्राने, नच तारा-ग्रहांच्या अधिपतींनी।

Verse 85

तमो निस्तीर्यते सम्य ग्यथा सवितृदर्शनात् । तथैव नेतरैस्तीर्थैर्न च क्षेत्रैर्मनोरमैः

जसे सूर्यदर्शनाने अंधार पूर्णपणे नाहीसा होतो, तसेच इतर तीर्थांनी—आणि मनोहर क्षेत्रांनीही—(पापरूपी) तम तितक्याच प्रकारे दूर होत नाही।

Verse 86

सद्यः पापविशुद्धिः स्याद्यथा गोकर्णदर्शनात् । अपि पापशतं कृत्वा ब्रह्म हत्यादि मानवः

गोकर्णदर्शनाने त्वरित पापशुद्धी होते; मनुष्याने शेकडो पापे केली असली—ब्रह्महत्या इत्यादीही—(तरी तो शुद्ध होतो)।

Verse 87

सकृत्प्रविश्य गोकर्णं न बिभेति ह्यघात्क्वचित् । तत्र सर्वे महात्मानस्तपसा शांतिमागताः

जो एकदाच गोकर्णात प्रवेश करतो, तो कुठेही पापाची भीती बाळगत नाही। तेथे सर्व महात्मे तपस्येने शांतीस प्राप्त झाले आहेत।

Verse 88

इन्द्रोपेंद्रविरिंच्याद्यैः सेव्यते सिद्धिकांक्षिभिः । तत्रैकेन दिनेनापि यत्कृतं व्रतमुत्तमम्

इंद्र, उपेंद्र (विष्णू), विरिंची (ब्रह्मा) इत्यादी सिद्धिकामी देवांनी हे क्षेत्र सेविले जाते; आणि तेथे केवळ एका दिवसात जे उत्तम व्रत केले जाते—

Verse 89

तदन्यत्राब्दलक्षेण कृतं भवति तत्समम् । यत्रेंद्रब्रह्मविष्ण्वादिदेवानां हितकाम्यया

त्याचे समपुण्य अन्यत्र लक्ष वर्षे केल्यावरच मिळते. कारण हे ते स्थान आहे, जिथे इंद्र, ब्रह्मा, विष्णू इत्यादी देवांच्या हितकामनेने—

Verse 90

महाबलाभिधानेन देवः संनिहितः स्वयम् । घोरेण तपसा लब्धं रावणाख्येन रक्षसा

तेथे ‘महाबल’ या नामाने स्वयं देव सन्निध आहेत. रावण नावाच्या राक्षसाने केलेल्या घोर तपस्येने ही महिमा प्राप्त झाली.

Verse 91

तल्लिंगं स्थापयामास गोकर्णे गणनायकः । इन्द्रो ब्रह्मा मुकुन्दश्च विश्वेदेवा मरुद्गणाः

ते लिंग गोकर्णात शिवगणांच्या नायकाने स्थापिले. आणि इंद्र, ब्रह्मा, मुकुंद (विष्णू), विश्वेदेव व मरुद्गण श्रद्धेने उपस्थित होते.

Verse 92

आदित्या वसवो दस्रौ शशांकश्च दिवाकरः । एते विमानगतयो देवास्ते सह पार्षदैः

आदित्य, वसु, दोन्ही अश्विन, तसेच चंद्र व सूर्य—हे देवगण दिव्य विमानांवर आरूढ होऊन आपल्या पार्षदांसह तेथे आले।

Verse 93

पूर्वद्वारं निषेवन्ते देवदेवस्य शूलिनः । योन्यो मृत्युः स्वयं साक्षाच्चित्रगुप्तश्च पावकः

पूर्वद्वारी देवदेव शूलिनाची सेवा करीत यम, साक्षात् मृत्यु, चित्रगुप्त आणि पावक (अग्नी) तेथे उभे आहेत।

Verse 94

पितृभिः सह रुद्रैश्च दक्षिणद्वारमाश्रितः । वरुणः सरितां नाथो गंगादिसरितां गणैः

दक्षिणद्वारी पितर व रुद्रांसह सरितांचा नाथ वरुण गंगा आदि नद्यांच्या गणांसह उभा आहे।

Verse 95

आसेवते महादेवं पश्चिमद्वारमाश्रितः । तथा वायुः कुबेरश्च देवेशी भद्रकर्णिका

पश्चिमद्वारी महादेवाची सेवा करीत वायू व कुबेर, तसेच देवेशी भद्रकर्णिका देवीही तेथे उपस्थित आहे।

Verse 96

मातृभिश्चंडिकाद्याभिरुत्तरद्वारमाश्रिता । विश्वावसुश्चित्ररथश्चित्रसेनो महाबलः

उत्तरद्वारी चंडिका आदि मातृगण स्थित आहेत; तसेच विश्वावसु, चित्ररथ आणि महाबली चित्रसेनही तेथे उपस्थित आहेत।

Verse 97

सह गन्धर्ववर्गैश्च पूजयंति महाबलम् । रंभा घृताची मेना च पूर्वचित्तिस्तिलोत्तमा

गंधर्ववर्गांसह ते महाबल देवाचे भक्तिभावाने पूजन करीत आहेत; आणि रंभा, घृताची, मेना, पूर्वचित्ती व तिलोत्तमा ह्याही तेथे उपस्थित आहेत।

Verse 98

नृत्यंति पुरतः शम्भोरुर्वश्याद्याः सुरस्त्रियः । वशिष्ठः कश्यपः कण्वो विश्वामित्रो महा तपाः

शंभूच्या समोर उर्वशी आदी सुरस्त्रिया नृत्य करीत आहेत; आणि वसिष्ठ, कश्यप, कण्व व महातपस्वी विश्वामित्रही तेथे आहेत।

Verse 99

जैमिनिश्च भरद्वाजो जाबालिः क्रतुरंगिराः । एते वयं च राजेंद्र सर्वे ब्रह्मर्षयोऽमलाः

जैमिनी, भरद्वाज, जाबाली, क्रतु व अंगिरा—हे राजेंद्र, हे सर्व आणि आम्हीही, सर्व निर्मळ ब्रह्मर्षी आहोत।

Verse 100

देवं महाबलं भक्त्या समंतात्पर्यु पास्महे । मरीचिना सहात्रिश्च दक्षाद्याश्च मुनीश्वराः

आम्ही भक्तीने त्या महाबल देवाची सर्व बाजूंनी उपासना करीत आहोत; आणि मरीची व अत्रीसह दक्ष आदी मुनीश्वरही तेथे पूजेत उभे आहेत।

Verse 110

तथा देव्या भद्रकाल्या शिशुमारेण धीमता । दुर्मुखेन फणींद्रेण मणिनागाह्वयेन च

तसेच देवी भद्रकालीसह, बुद्धिमान शिशुमारासह, फणींद्र दुर्मुख व मणिनाग नावाच्या (नागा)सहही (ते उपस्थित आहेत)।

Verse 120

सर्वेषां शिवलिंगानां सार्वभौमो महाबलः । कृते महाबलः श्वेतस्त्रेतायामतिलोहितः

सर्व शिवलिंगांमध्ये महाबल हेच सार्वभौम व महाशक्तिमान आहे। कृतयुगात ते श्वेतवर्णी, आणि त्रेतायुगात अत्यंत लोहितवर्णी होते।

Verse 125

लुब्धाः क्रूराः खला मूढाः स्ते नाश्चैवातिकामिनः । ते सर्वे प्राप्य गोकर्णं स्नात्वा तीर्थजलेषु च

लोभी, क्रूर, दुष्ट, मूढ, चोर आणि अतिशय कामासक्त—हे सर्वही गोकर्णास येऊन तेथील तीर्थजळात स्नान केल्याने पावन होतात।

Verse 130

यत्किंचिद्वा कृतं कर्म तदनंतफलप्रदम् । व्यतीपातादियोगेषु रविसंक्रमणेषु च

अशा पावन प्रसंगी जे काही कर्म केले जाते ते अनंत फल देणारे ठरते—विशेषतः व्यतीपात इत्यादी योगांत आणि रविसंक्रांतीच्या वेळी।

Verse 135

गोकर्णं शिवलोकस्य नृणां सोपानपद्धतिः । शृणु राजन्नहमपि गोकर्णा दधुनागतः

गोकर्ण हे मनुष्यांसाठी शिवलोकाकडे जाण्याचा सोपानमार्ग आहे। हे राजन्, ऐका—मीही आत्ताच गोकर्णाहून आलो आहे।

Verse 140

लब्ध्वा च जन्मसाफल्यं प्रयाताः सर्वतोदिशम् । अमुनाद्य नरेंद्रेण जनकेन यियक्षुणा

जन्माचे साफल्य प्राप्त करून ते सर्व दिशांनी निघून गेले—आणि हे आज यज्ञ करण्यास इच्छुक असलेल्या या नरेन्द्र-जनकामुळे (घडले).

Verse 141

निमंत्रितोऽहं संप्राप्तो गोकर्णाच्छिवमंदिरात् । प्रत्यागमं किमप्यंग दृष्ट्वाश्चर्यमहं पथि । महानंदेन मनसा कृतार्थोऽस्मि महीपते

निमंत्रणाने मी गोकर्णच्या शिवमंदिरातून येथे आलो. परत येताना, प्रिय, मार्गात मला एक अद्भुत दृश्य दिसले. हे महाराज, महान आनंदाने भरलेल्या मनाने मी स्वतःला कृतार्थ मानतो.