Adhyaya 44

Verse 1

शर्व उवाच । शरीरे मम तन्वंगि सिते भास्यसितद्युतिः । भुजंगी वा सिता शुभ्रे संश्लिष्टा चंदनेतरौ

शर्व म्हणाले—हे तन्वंगि! माझ्या देहावर, जो तेजाने श्याम आहे, एक श्वेत प्रभा झळकत आहे। हे शुभ्रे! जणू पांढरी नागीण बिलगली आहे, जशी दुसऱ्या पृष्ठावर चंदनलेप।

Verse 2

चंद्रातपेन संपृक्ता रुधिराम्बरसंवृता । रजनी वा सिते पक्षे दृष्टिदोषं ददासि मे

चंद्रकिरणांनी लिप्त आणि रक्तवस्त्राने आवृत—तू शुक्लपक्षातील रजनी आहेस काय? तू मला दृष्टिदोष, जणू मोहभ्रम, देत आहेस।

Verse 3

इत्युक्ता गिरिजा तेन मुक्तकंठा पिनाकिनम् । उवाच कोपरक्ताक्षी भ्रुकुटी विकृतानना

त्याने असे म्हटल्यावर गिरिजा—कंठ मोकळा करून—पिनाकिनाशी बोलली; क्रोधाने डोळे लाल झाले होते, भुवया आकसल्या होत्या आणि मुख विकृत झाले होते।

Verse 4

देव्युवाच । स्वकृतेन जनः सर्वो जाड्येन परिभूयते । अवश्यमर्थी प्राप्नोति खंडनं शशिमंडन

देवी म्हणाली—स्वकर्मजन्य जडत्वाने सर्व जन पराभूत होतात। जो विवश होऊन अर्थाच्या मागे धावतो, तो निश्चितच नाश पावतो, हे शशिमंडन।

Verse 5

तपोभिर्दीर्घचरितैर्या त्वां प्रार्थितवत्यहं । तस्या मेनि यतस्त्वेष ह्यवमानः पदे पदे

तपश्चर्या व दीर्घ व्रतांनी मी ज्या प्रकारे तुला प्रार्थिले—हे मेनि, त्याच कारणाने तिच्यासाठी हे पावलोपावली अपमान ठरले आहे।

Verse 6

नैवास्मि कुटिला शर्व विषमा न च धूर्जटे । सविषस्त्वं जगत्ख्यातो व्यक्तदोषाकराश्रयः

हे शर्व, मी कुटिल नाही; हे धूर्जटे, मी विषमही नाही. ‘विषयुक्त’ म्हणून जगात प्रसिद्ध तूच आहेस—प्रकट दोषसागराचा आश्रय.

Verse 7

त्वं हि मुष्णासि दशनान्नेत्रहंता भगस्य च । आदित्यस्त्वां विजानाति भगवान्द्वादशात्मकः

तूच दात हिरावून घेतोस आणि भगाच्या नेत्रांचा संहारकही तूच आहेस. द्वादशरूप भगवान आदित्य तुला यथार्थ ओळखतो.

Verse 8

मूर्ध्नि शूलं जनयसि स्वैर्दोषैर्मामधिक्षिपन् । यस्त्वं मामात्थकृष्णेति महाकालोसि विश्रुतः

स्वतःच्या दोषांचा आरोप माझ्यावर करून तू माझ्या मस्तकी शूलासारखी वेदना उत्पन्न करतोस. ज्याने मला ‘कृष्णे’ असे हाक मारले—तूच तो प्रसिद्ध महाकाल आहेस.

Verse 9

यास्याम्यहं परित्यक्तुमात्मानं तपसा गिरिम् । जीवंत्या न मया कृत्यं धूर्तेन परिभूतया

मी तपस्येच्या पर्वतावर जाऊन प्राणत्याग करीन। धूर्ताने फसवून अपमानित केल्यामुळे जिवंत राहण्यात आता माझे काहीच प्रयोजन उरले नाही।

Verse 10

कापालिकेन क्षुद्रेण श्मशाने नित्यवासिना । भूत्या विलिप्त स्वांगेन मातृमध्यस्थ चारिणा

त्या नीच कापालिकाने—जो स्मशानात नित्य वास करतो, अंगावर भस्म लावतो आणि मातृकांच्या मध्ये विचरतो।

Verse 11

निशम्य तस्या वचनं कोपतीक्ष्णाक्षरं हरः । उवाचानिष्टसंभ्रांतः प्रचलेनेंदुमौलिना

तिचे क्रोधाने तीक्ष्ण झालेले शब्द ऐकून हर असंतोषाने व्याकुळ झाला; चंद्रमौलि शिर थरथरत असताना तो बोलू लागला।

Verse 12

शर्व उवाच । अगात्मजासि गिरिजे नाहं निंदापरस्तव । चाटूक्तिबुध्या तु मया कृत उन्मादसंश्रयः

शर्व म्हणाला—हे गिरिजे, तू पर्वतराजाची कन्या आहेस; मी तुझी निंदा करणारा नाही. केवळ चाटु-वचन समजून मी असे बोललो, ज्यामुळे उन्मादाला आश्रय मिळाला।

Verse 13

विकल्पः स्वस्थचित्ते तु गिरिजे न मम क्रमात् । यद्येवं कुपिता भीरु तत्तवाहं न वै पुनः

हे गिरिजे, चित्त स्वस्थ असेल तर माझ्या वर्तनात संशयाला जागा नाही. तू अशी रागावली असशील, हे भीरु, तर ती गोष्ट मी पुन्हा तुला सांगणार नाही।

Verse 14

नर्मवादी भविष्यामि जहि कोपं शुचिस्मिते । शिरसा प्रणतेनैष रचितस्ते मयांजलि

मी मृदु वचन बोलेन—हे शुचिस्मिते, क्रोध सोड. शिर नतमस्तक करून मी तुला ही श्रद्धायुक्त अंजली अर्पिली आहे.

Verse 15

नि हीनो ह्यपमानेन निंदिते नैति विक्रियाम् । असतां तु सतां न स्यान्मर्मस्पृष्टो नरः किल

अपमानाने सज्जन कमी होत नाही, निंदेतही तो विकार पावत नाही. पण दुष्टांच्या संगतीत मर्मावर घाव बसला तर सत्पुरुषही तसाच राहत नाही—मनुष्य खरोखर प्रतिक्रिया देतो.

Verse 16

अनेकैश्चाटुभिर्देवी देवेन प्रतिबोधिता । कोपं तीव्रं न तत्याज सती मर्मणि घट्टिता

देवाने अनेक चाटु-वचने करून देवीला समजावले व शांत केले; तरीही सतीने तीव्र क्रोध सोडला नाही, कारण तिच्या मर्मावर घाव बसला होता.

Verse 17

अवष्टब्धमथाच्छिद्य वासः शंकरपाणिना । विपर्यस्तालकावेगाद्गन्तुमैच्छच्च शैलजा

मग शंकराच्या हाताने घट्ट धरलेले तिचे वस्त्र फाटले; आणि अचानक वेगाने तिचे केस विस्कटले. शैलजा (पार्वती) तेथून निघून जाण्याची इच्छा करू लागली.

Verse 18

तस्या व्रजंत्याः कोपेन पुनराह पुरांतकः । सत्यं सर्वैरवयवैस्तनोषि सदृशां पितुः

क्रोधाने निघून जात असताना पुरांतक पुन्हा म्हणाला—“खरेच, तुझ्या सर्व अवयवांत तू पित्याच्या सदृश दिसतेस.”

Verse 19

हिमाचलस्य शृंगस्थमेव जालाकुलं मनः । तथा दुरवगाह्येभ्यो गहनो हि तवाशयः

जसे हिमालयाच्या शिखरावर मन जाळ्यासारखे गुंतते, तसेच तुझा आशयही अत्यंत गहन आहे—दुर्बोधांना देखील अगम्य।

Verse 20

काठिन्यमश्मसारेभ्यो वनेभ्यो बहुलां गता । कुटिलत्वं निम्नगाभ्यो दुःसेव्यत्वं हिमादपि

तिने खडकांकडून कठोरता, वनांकडून घनता, नद्यांकडून वाकडेपणा आणि हिमापेक्षाही अधिक दुर्गम-असेव्य स्वभाव घेतला आहे।

Verse 21

संक्रांतं सर्वमेवैतत्तन्वंगि हिमभूधरात् । इत्युक्ता सा पुनः प्राह गिरिशं शैलकन्यका

“हे तन्वंगी! हे सर्व हिमभूधरापासूनच तुझ्यात संक्रांत झाले आहे।” असे ऐकून शैलकन्येने पुन्हा गिरीश (शिव) यांस म्हटले।

Verse 22

कोपकंपितमूर्द्धा सा प्रस्फुरद्दशनच्छदा । उमोवाच । स्यात्सर्वं दोषदानेन निंदायां गुणिनो बलात्

क्रोधाने थरथरणारे मस्तक व दातांवर कंपणारे ओठ असलेल्या उमेने म्हटले—“निंदेत खऱ्या गुणीच्या बळामुळे, दोष देणाऱ्यावरच सर्व दोष परत येतो.”

Verse 23

तवापि दुष्टसंपर्कात्संक्रांतं सर्वमेव हि । व्यालेभ्योनेकजिह्वत्वं भस्मनोऽस्नेहवृत्तिता

दुष्टांच्या संगतीमुळे हे सर्व तुझ्यातही संक्रांत झाले आहे—सर्पांकडून अनेक-जिभेचा भाव आणि भस्माकडून स्नेहरहित (रूक्ष) वृत्ती।

Verse 24

हृत्कालुष्यं शशांकोत्थं दुर्बाधत्वं विषादपि । किं चात्र बहुनोक्तेन अलं वाचां श्रमेण ते

हे हृदयातील कलुषता दूर करते, चंद्रोत्पन्न विकारही शमविते, आणि अत्यंत दुर्धर व्याधी व विषादही नाहीसे करते. येथे अधिक काय सांगावे? पुरे—वचनांच्या श्रमाने तू स्वतःला थकवू नकोस.

Verse 25

श्मशानवासान्निर्भीस्त्वं नग्नत्वात्तवनत्रपा । निर्घृणत्वं कपालित्वाद्दया ते विगता चिरम्

श्मशानात वास केल्याने तू निर्भय आहेस; नग्नत्वामुळे तुला लज्जा नाही. कपाल धारण केल्याने तू निर्दय झालास—तुझी दया तर केव्हाच लोपली आहे.

Verse 26

इत्युक्त्वा मंदिरात्तस्मान्निर्जगाम हिमाद्रिजा । तस्यां व्रजंत्यां देवेश्यां गणैः किलकिलाकृता

असे बोलून हिमाद्रिजा (पार्वती) त्या मंदिरातून बाहेर पडली. देवेशी पुढे जात असता गणांनी किलकिलाट करीत आनंदध्वनी केला.

Verse 27

क्व मातर्गच्छसीत्युक्त्वा रुदद्भिर्धावितं पुनः । विष्टभ्य चरणौ देव्या वीरको बाष्पगद्गदः

‘माते, कुठे जातेस?’ असे म्हणत तो रडत पुन्हा धावला. अश्रूंनी गळा दाटला होता; वीरकाने देवीचे चरण घट्ट धरले.

Verse 28

प्रोवाच मातः किन्न्वेतत्क्व यासि कुपितातुरा । अहं त्वामनुयास्यामि व्रजंतीं स्नेहवर्जिताम्

तो म्हणाला—“माते, हे काय? रागाने व्याकुळ होऊन तू कुठे जातेस? तू स्नेहवर्जित होऊन निघालीस तरी मी तुझ्यामागे येईन.”

Verse 29

नोचेत्पतिष्ये शिखराद्गिरेरस्य त्वयोज्झितः । उन्नम्यवदनं देवी दक्षिणेन तु पाणिना

“नाहीतर, तू मला टाकून दिल्यास मी या पर्वतशिखरावरून कोसळेन.” तेव्हा देवीने उजव्या हाताने त्याचे मुख उचलून धरले.

Verse 30

उवाच वीरकं माता त्वं शोकं पुत्र मा कृथाः । शैलाग्रात्पतितुं नैव न च गंतुं मया सह

मातेने वीरकाला म्हटले—“पुत्रा, शोक करू नकोस. मी ना पर्वतशिखरावरून उडी मारीन, ना तुझ्याबरोबर जाईन.”

Verse 31

युक्तं ते पुत्र गच्छामि येन कार्येण तच्छृणु । कृष्णेत्युक्ता हरेणाहं स्तंभितास्म्यवमानिता

“पुत्रा, माझे जाणे योग्य आहे; ज्या कार्यासाठी जाणे आहे ते ऐक. हरिने मला ‘कृष्णे’ असे म्हटले, तेव्हा मी स्तब्ध झाले व अपमानित वाटले.”

Verse 32

साहं तपः करिष्यामि येन गौरीत्वमाप्नुयाम् । एष स्त्रीलंपटो देवो यातायां मय्यनंतरम्

“म्हणून मी तप करीन, ज्यायोगे मला गौरीत्व प्राप्त होईल. हा स्त्रीलंपट देव, मी निघून गेल्यावर लगेच माझ्या मागोमाग येईल.”

Verse 33

द्वाररक्षा त्वया कार्या नित्यं रन्ध्रान्ववेक्षणम् । यथा न काचित्प्रविशेद्योषित्तत्र हरांतिकम्

“तुला द्वाररक्षा करावी लागेल; नित्य प्रत्येक रंध्र-छिद्रावर लक्ष ठेव. जेणेकरून कोणतीही स्त्री तेथे हराच्या एकांतात प्रवेश करू नये.”

Verse 34

दृष्ट्वा परस्त्रियं चापि वदेथा मम पुत्रक । शीघ्रमेव करिष्यामि यथायुक्तमनंतरम्

माझ्या पुत्रा, परस्त्री दिसली तर मला सांग; मी तत्काळ यथायोग्य ते योग्य कर्म लगेचच करीन।

Verse 35

एवमस्त्विति देवेशीं वीरकोवाच सांप्रतम् । मातुराज्ञामृताहार प्लावितांगो गतज्वरः

“एवमस्तु,” असे वीरकाने त्या वेळी देवीला म्हटले. मातेच्या आज्ञेने मिळालेल्या अमृततुल्य आहाराने त्याचे अंगप्रत्यंग तृप्त झाले व ज्वर निघून गेला।

Verse 36

जगाम रक्षां स द्रष्टुं प्रणिपत्य तु मातरम् । देवी चापश्यदायांतीं सखीं मातुर्विभूषिताम्

तो मातेला प्रणाम करून रक्षाला पाहायला गेला. तेव्हा देवीने मातेच्या दागिन्यांनी अलंकृत अशी एक सखी येताना पाहिली।

Verse 37

कुसुमामोहिनीं नाम तस्य शैलस्य देवताम् । सापि दृष्ट्वा गिरिसुतां स्नेहविक्लवमानसा

त्या पर्वताची ‘कुसुमामोहिनी’ नावाची देवता होती. गिरिसुतेला पाहून तिचेही मन स्नेहाने व्याकुळ झाले।

Verse 38

क्व पुत्रि गच्छसीत्युच्चैरालिग्योवाच देवता । सा तस्याः सर्वमाचख्यौ शंकरात्कोपकारणम्

देवतेने तिला आलिंगन देऊन मोठ्याने विचारले, “पुत्री, कुठे चाललीस?” तेव्हा तिने शंकराच्या कोपाचे कारण सर्व सांगितले।

Verse 39

पुनश्चोवाचगिरिजा देवतां मातृसंमिताम् । उमोवाच । नित्यं शैलाधिराजस्य देवतात्वमनिंदिते

पुन्हा गिरिजा मातेसमान त्या देवतेस म्हणाली. उमा म्हणाली—हे अनिंदिते, शैलाधिराजाचे देवत्व नित्यच असते.

Verse 40

सर्वतः सन्निधानं ते मनसातीव वत्सला । अतस्तु ते प्रवक्ष्यामि यद्विधेयं त्वयांबिके

तुझे सर्वत्र सन्निधी जाणवते आणि मनाने तू अत्यंत वात्सल्यशील आहेस. म्हणून, हे अंबिके, आता तुझ्याकडून जे करणे योग्य ते मी सांगते.

Verse 41

अन्यस्त्रीसंप्रवेशस्तु त्वया रक्ष्यः प्रयत्नतः । सरहस्ये प्रयत्नेन निषेव्यः सततं गिरौ

परस्त्रीसंगात पडू नये म्हणून तू प्रयत्नपूर्वक सावध राहा. आणि गिरिवर एकांत, गुप्त स्थानी सतत प्रयत्नाने साधना करीत राहा.

Verse 42

पिनाकिनः प्रविष्टायां वक्तव्यं मे त्वयानघे । ततोहं संविधास्यामि यत्क्षमं तदनंतरम्

पिनाकधारी (शिव) आत प्रवेशल्यावर, हे अनघे, तू माझा संदेश सांग. त्यानंतर लगेच जे योग्य व शक्य असेल ते मी व्यवस्था करीन.

Verse 43

इत्युक्ता तां तथेत्युक्त्त्वा जगाम सा गिरिं शुभा । उमापि पितुरुद्यानं जगामाद्रिसुताद्भुतम्

असे सांगितल्यावर तिने ‘तथास्तु’ असे म्हणत शुभा गिरिकडे प्रस्थान केले. आणि उमा देखील—अद्भुत अद्रिसुता—पित्याच्या उद्यानात गेली.

Verse 44

अंतरिक्षं समाविश्य मेघमालाविलप्रभम् । भूषणानि ततो न्यस्य वृक्षवल्कलधारिणी

ती अंतरिक्षात प्रवेश करून मेघमाळेसारख्या तेजाने उजळली. मग भूषणे काढून तिने वृक्षवल्कलाचे वस्त्र धारण केले.

Verse 45

ग्रीष्मे पंचाग्निसंतप्ता वर्षासु च जलोषिता । वन्याहारा निराहारा शुष्कस्थंडिलशायिनी

ग्रीष्मात ती पंचाग्नीच्या तापाने संतप्त झाली, वर्षाकाळी पाण्याने भिजून राहिली. वन्य आहारावर—किंवा उपवास करून—ती कोरड्या उघड्या भूमीवर शय्या करी.

Verse 46

एवं साधयती तत्र तपः सा च व्यवस्थिता । ज्ञात्वा गतां गिरिसुतां दैत्यस्तत्रांतरे बली

अशा रीतीने ती तेथे तप साधीत दृढ निश्चयाने स्थित राहिली. दरम्यान, गिरिसुता तेथे गेली आहे हे जाणून बलवान दैत्य त्या वेळेत तेथे आला.

Verse 47

अंधकस्य सुतो हृष्टः पितुर्वधमनुस्मरन् । देवान्सर्वान्विजित्याजौ बकभ्राता रणोत्कटः

अंधकाचा पुत्र पित्याच्या वधाचे स्मरण करून हर्षित झाला; आणि बकाचा भाऊ, रणात उग्र, युद्धात सर्व देवांना जिंकून गेला.

Verse 48

आडिर्नामांतरप्रेक्षीसततंचंद्रमौलिनः । आजगामामररिपुः पुरं त्रिपुरघातिनः

आडि नावाचा, सतत संधी शोधणारा, अमरांचा शत्रू, चंद्रमौलि त्रिपुरघातीच्या नगरीत येऊन पोहोचला.

Verse 49

स तत्रागत्य ददृशे वीरकं द्वार्यवस्थितम् । विचिंत्य सोपि च वरं दत्तं कमलयोनिना

तेथे येऊन त्याने दाराशी उभा असलेला वीरक पाहिला. मग विचार करून कमलयोनी ब्रह्म्याने दिलेला वरही त्याने स्मरला.

Verse 50

हते किलांधके दैत्ये गिरिशेनासुरद्विषा । आडिश्चकार विपुलं तपः परमदारुणम्

असुरद्वेषी गिरिश शंकरांनी अंधक दैत्याचा वध केल्यावर, आडीने अत्यंत कठोर व विपुल तपश्चर्या आरंभली.

Verse 51

समागत्याब्रवीद्ब्रह्मा तपसा परितोषितः । किमाडे दानवश्रेष्ठ तपसा प्राप्तुमिच्छसि

तपश्चर्येने संतुष्ट होऊन ब्रह्मदेव आले व म्हणाले— “हे आडी, दानवश्रेष्ठा! तपाने तुला काय प्राप्त करायचे आहे?”

Verse 52

ब्रह्माणमाह दैत्यस्तु निर्मृत्युत्वमहं वृणे । ब्रह्मोवाच । जातानामिह संसारे विना मृत्युं न युज्यते

तेव्हा दैत्य ब्रह्मांना म्हणाला— “मी मृत्युरहितत्व, म्हणजे अमरत्व मागतो.” ब्रह्मदेव म्हणाले— “या संसारात जन्मलेल्या प्राण्यांना मृत्यूविना राहणे शक्य नाही.”

Verse 53

यतस्ततोपि दैत्येंद्र मृत्युः प्राप्यश्शरीरिभिः । इत्युक्तो दैत्यसिंहस्तु प्रोवाचांबुजसंभवम्

“हे दैत्येंद्र! कोणत्याही प्रकारे देहधारी प्राण्यांना मृत्यू अटळच प्राप्त होतो.” असे ऐकून दैत्यसिंह त्या वीराने कमलसम्भव ब्रह्मांना प्रत्युत्तर दिले.

Verse 54

रूपस्यपरिवर्तो मे यदा स्यात्पद्मसंभव । तदा मृत्युर्मम भवेदन्यथा त्वमरोस्म्यहम्

हे पद्मसम्भव (ब्रह्मदेवा)! माझ्या रूपात कधी परिवर्तन झाले, तरच माझा मृत्यू होईल; अन्यथा मी अमर आहे.

Verse 55

इत्युक्तस्तु तदोवाच तुष्टः कमलसंभवः । यदा द्वितीयो रूपस्य विवर्त्तस्ते भविष्यति

असे ऐकून प्रसन्न झालेला कमलसम्भव तेव्हा म्हणाला—“जेव्हा तुझ्या रूपाचा दुसरा परिवर्तन होईल…”

Verse 56

तदा ते भविता मृत्युरन्यथा न भविष्यति । इत्युक्तोमरतां मेने दैत्यसूनुर्महाबलः

“तेव्हा तुझा मृत्यू नक्की होईल; अन्यथा होणार नाही।” असे ऐकून महाबली दैत्यपुत्राने स्वतःला अमर मानले.

Verse 57

तस्मिन्काले त्वसंस्मृत्य तद्वधोपायमात्मनः । प्रतिहर्तुर्दृष्टिपथे वीरकस्याभवंस्तदा

त्या वेळी आपल्या वधाचा उपाय विसरून ते प्रतिहर्त्या वीरकाच्या दृष्टीपथात आले.

Verse 58

भुजंगरूपी रंध्रेण प्रविवेश दृशःपथम् । परिहृत्य गणेशस्य दानवो रौद्रदुर्जयः

सर्परूप धारण करून दानव रौद्रदुर्जय एका भेगेतून सरकत दृष्टीपथात शिरला आणि गणेशाला चुकवून गेला.

Verse 59

अलक्षितो गणेशेन प्रविश्याथ परां तनुम् । भुजंगरूपं संत्यज्य जग्राहाथ महासुरः

गणेशाच्या नकळत तो महासुर श्रेष्ठ देहात प्रविष्ट झाला। नागरूप टाकून देऊन त्याने पुन्हा एक महाबलवान शरीर धारण केले।

Verse 60

उमारूपं रमयितुं गिरिशं मूढचेतनः । कृत्वा मायामयं रूपमप्रतर्क्यं मनोहरम्

मूढचित्त होऊन, उमेचे रूप घेऊन गिरिश (शिव) यांना रमवावे म्हणून त्याने मायामय देह घडविला—तो अतर्क्य व मनोहर होता।

Verse 61

सर्वैरवयवैः पूर्णं सर्वाभिज्ञानबृंहितम् । कृत्वा भगांतरे दंतं दैत्यो वज्रमयं दृढम्

त्याने ते रूप सर्व अवयवांनी पूर्ण व सर्व कौशल्य-ज्ञानाने पुष्ट केले. मग दैत्याने दातांच्या फटीत बसविण्यासाठी कठोर वज्रासारखा एक दंत घडविला.

Verse 62

तीक्ष्णाग्रं बुद्धिमोहेन गिरिशं हंतुमुद्यतः । कृत्वोमारूपसंस्थानं गतो दैत्यो हरांतिकम्

तीक्ष्णाग्र शस्त्र घेऊन, बुद्धिमोहाने ग्रस्त तो दैत्य गिरिश (शिव) यांचा वध करण्यास निघाला. उमेच्या रूपाचे संधान धारण करून तो हराच्या सान्निध्यात गेला.

Verse 63

पापो रम्याकृतिश्चित्र भूषणांबरसंयुतः । तं दृष्ट्वा गिरिशस्तुष्टस्तमालिंग्य महासुरम्

तो पापी रम्य आकृतीचा, विचित्र भूषण व वस्त्रांनी युक्त होता. त्याला पाहून गिरिश (शिव) प्रसन्न झाले आणि त्या महासुराला आलिंगन दिले.

Verse 64

मन्यमानो गिरिसुतां सर्वैरवयवांतरैः । अपृच्छत्साधुभावं ते गिरिपुत्रि न कृत्रिमम्

तुला सर्व अवयवांनी गिरिराजकन्या मानून त्याने, हे गिरिपुत्री, तुझ्या खऱ्या व अकृत्रिम साधुभावाविषयी विचारले।

Verse 65

या त्वं मदाशयं ज्ञात्वा प्राप्तेह वरवर्णिनी । त्वया विरहितं शून्यं मम स्थानं जगत्त्रयम्

हे वरवर्णिनी, तू माझ्या हृदयातील अभिप्राय जाणून येथे आलीस; तुझ्याविना माझे स्थानच नव्हे, संपूर्ण त्रिलोकीही रिकामी भासते।

Verse 66

प्राप्ता प्रसन्नवदने युक्तमेवंविधं त्वयि । इत्युक्तो दानवेंद्रस्तु तं बभाषे स्मितं शनैः

प्रसन्न मुखाने तो म्हणाला—“अशी वागणूक तुलाच शोभते।” असे ऐकून दानवेंद्र मंद हास्य करीत हळूहळू उत्तर देऊ लागला।

Verse 67

स चाबुध्यदभिज्ञानैः प्राह त्रिपुरघातिनम् । दैत्य उवाच । यातास्मि तपसः कामाद्वरं लब्धुं हिमाचलम्

त्याने चिन्हांवरून त्रिपुरघातीला ओळखले व त्यास म्हणाला. दैत्य म्हणाला—तप करण्याच्या इच्छेने आणि वर मिळवण्यासाठी मी हिमाचल पर्वतावर आलो आहे।

Verse 68

रतिश्च तत्र मेनाभूत्ततः प्राप्ता त्वदंतिकम् । इत्युक्तः शंकरः शंकां चित्ते प्राप्तो विचारयन्

‘तेथे माझ्याजवळ रतीही प्रकट झाली; मग तेथून ती तुझ्या निकट आली।’ असे ऐकून शंकरांच्या चित्तात शंका उत्पन्न झाली आणि ते विचार करू लागले।

Verse 69

हृदयेन समाधाय देवः प्रहसिताननः । कुपिता कुपितं बुद्ध्वा प्रकृत्या च दृढव्रता

हृदयात स्वतःला स्थिर करून देव हसतमुखाने बोलला. पण ती रागावून त्यालाही रागावलेला समजली; स्वभावतः ती दृढव्रता होती.

Verse 70

अप्राप्तकामा संप्राप्ता किमेतत्संविजानती । इति चिंत्य हरस्तस्या अभिज्ञानं विचारयन्

‘जिची इच्छा अजून पूर्ण झाली नव्हती ती आता आली—याचा अर्थ काय, आणि तिला काय कळले आहे?’ असे विचारून हराने तिच्या ओळखचिन्हाचा विचार केला.

Verse 71

नापश्यद्वामपार्श्वे तु तदंकं पद्मलक्षणम् । लोम्नामावर्तरचितं ततो देवः पिनाकधृक्

तेव्हा पिनाकधारी शिवाने डाव्या बाजूस रोमांच्या आवर्ताने बनलेले पद्मलक्षणयुक्त ते चिन्ह पाहिले नाही.

Verse 72

बुद्ध्वा तां दानवीं मायामाकारं गूहयंस्ततः । मेढ्रदंष्ट्रास्त्रमादाय दानवं तमसादयत्

ती दानवी माया आहे असे जाणून त्याने आपले रूप लपविले; मग ‘मेढ्रदंष्ट्रास्त्र’ घेऊन त्या दानवाचा संहार केला.

Verse 73

न चाबुध्यत तद्वृत्तं वीरको द्वाररक्षकः । कुसुमामोदिनं दृष्ट्वा स्त्रीरूपं दानवेश्वरम्

द्वाररक्षक वीरकाला ते घडलेले कळले नाही; फुलांच्या सुगंधाने भरलेले स्त्रीरूप दानवेश्वर पाहूनही तो सत्य ओळखू शकला नाही.

Verse 74

दूतेन मारुतेनाशु बोधिता हिमशैलजा । श्रुत्वा वायुमुखाद्देवी क्रोधरक्ताविलेक्षणा

दूतस्वरूप वाऱ्याने त्वरेने हिमालयकन्येला जागविले। वायूच्या मुखातून वृत्तांत ऐकताच देवीचे नेत्र क्रोधाने लालसर व धूसर झाले।

Verse 75

अपश्यद्वीरकं पुत्रं हृदयेनैव दूयता । देव्युवाच । मातरं मां परित्यज्य यस्मात्त्वं स्नेहविक्लवाम्

पुत्र वीरकाला पाहताच तिचे हृदयच व्याकुळ होऊन दुखले। देवी म्हणाली—“मी स्नेहाने विव्हळ असताना तू मला, तुझ्या मातेला, का परित्याग केलेस?”

Verse 76

विहितावसरः स्त्रीणां शंकरस्य रहोविधौ । तस्मात्ते मानुषे रूक्षा जडा हृदयवर्जिता

शंकराच्या गुप्त विधीत स्त्रियांसाठी ठरलेला अवकाश आहे। म्हणून मनुष्यलोकात त्यांना रूक्ष, जड व हृदय-कोमलतेविना असे म्हटले जाते।

Verse 77

गणेशाकारसदृशी शिला माता भविष्यति । निमित्त एष विख्यातो वीरकस्य सुतादरात्

गणेशाच्या आकारासारखी एक शिळा माता होईल। वीरकाच्या पुत्राच्या भक्तिपूर्ण आदरामुळे हे निमित्त प्रसिद्ध झाले आहे।

Verse 78

संभवे प्रक्रमे चैव विचित्राख्या न संशयः । एवमुत्सृष्टशापायां गिरिपुत्र्यामनंतरं

‘संभव’ या प्रसंगात आणि घटनाक्रमातही तिचे नाव ‘विचित्राख्या’ असेच आहे, यात संशय नाही। अशा रीतीने शापमुक्त झालेल्या गिरिपुत्रीनंतर तत्क्षणी…

Verse 79

निर्जगाम मुखात्क्रोधः सिंहरूपी महाबलः । स तु सिंहः करालास्यः सटाजटिलकंधरः

त्याच्या मुखातून क्रोध प्रकट झाला, महाबलवान सिंहाचे रूप धारण करून. तो सिंह भयानक तोंडाचा आणि जटिल केसरांनी भरलेल्या गळ्याचा होता.

Verse 80

ऊर्ध्वप्रोद्भूतलांगूलो दंष्ट्रोत्कटमुखावटः । व्यादितास्यो लंबजिह्वः क्षामः कुक्षिबलादिषु

त्याची शेपटी वर उभी होती, उग्र दातांनी त्याचे तोंड अत्यंत भयानक दिसत होते. जबडा फाकलेला, जीभ लांब लोंबकळत; तो कृश झाला होता—पोट, बळ इत्यादी सर्व क्षीण झाले होते.

Verse 81

अस्यास्ये वर्तितुं देवी व्यवस्थितवती तदा । ज्ञात्वा मनोगतं तस्या भगवांश्चतुराननः

तेव्हा देवीने त्याच्या मुखाशीच स्थित राहण्याचा निर्धार केला. तिच्या मनातील भाव जाणून भगवान चतुरानन (ब्रह्मा) तदनुसार वागले.

Verse 82

आजगामाश्रमपदं संपदामाश्रयं यतः । आगम्योवाच देवेशो गिरिजां स्पष्टया गिरा

तो त्या आश्रमस्थानी आला, जे संपत्तीचे आश्रयस्थान होते. तेथे येऊन देवेशाने गिरिजेला स्पष्ट शब्दांत सांगितले.

Verse 83

ब्रह्मोवाच । किं पुनः प्राप्तुकामासि किमलभ्यं ददामि ते । विरम्यतामतिक्लेशात्तपसोस्मान्मदाज्ञया

ब्रह्मा म्हणाले—“तुला पुन्हा काय प्राप्त करायचे आहे? असे कोणते अलभ्य आहे की जे मी तुला देऊ शकत नाही? माझ्या आज्ञेने या अतिशय क्लेशदायक तपश्चर्येतून विरत हो.”

Verse 84

तच्छ्रुत्वोवाचगिरिजा गुरोर्गौरवयंत्रितं । वाक्यं वाचाहरोद्गीर्णवर्णनिर्गमवांछितं

ते ऐकून गिरिजा बोलू लागली—गुरूंच्या गौरवाने आवरलेली; वाणी जणू अडखळत होती, तरीही अक्षरे बाहेर पडावीत अशी इच्छा धरून ती शब्द उच्चारीत होती।

Verse 85

देव्युवाच । तपसा दुष्करेणाप्तः पतिर्वै शंकरो मया । समां श्यामलवर्णेति बहुशः प्रोक्तवान्रहः

देवी म्हणाली—दुष्कर तपाने मी शंकरांना पती म्हणून प्राप्त केले. ते वारंवार एकांतात मला म्हणत—‘प्रिये, तू श्यामवर्णाची आहेस।’

Verse 86

तस्मादहं कांचनाभवर्णा तन्नामसंयुता । भर्तुर्भूतपतेरंगमेकतो निर्विषं भवेत्

म्हणून मी कांचनाभ वर्णाची व त्या नामाने युक्त होऊन, माझ्या पती भूतपतीच्या देहाचा एक भाग विषरहित करीन।

Verse 87

तस्यास्तद्भाषितं श्रुत्वा प्रोवाच जगदीश्वरः । एवं भव त्वं भूयश्च भर्तुर्देहार्द्धचारिणी

तिचे बोलणे ऐकून जगदीश्वर म्हणाले—‘असेच होवो. आणि आता पुढे तू पतीच्या देहाच्या अर्धभागाची सहचारिणी हो.’

Verse 88

ततस्तत्याजतां कृष्णां फुल्लनीलोत्पलत्वचं । त्वक्च साप्यभवद्भीमा घंटाहस्तात्रिलोचना

मग तिने फुललेल्या निळ्या कमळासारखी काळी त्वचा टाकून दिली; आणि तीच त्वचा भयंकर रूप धारण करून त्रिनेत्री, हातात घंटा घेऊन प्रकट झाली।

Verse 89

नानाभरणसंपूर्णा पीतकौशेयधारिणी । तामब्रवीत्ततो ब्रह्मा देवीं नीलांबुजत्विषं

नानाविध अलंकारांनी अलंकृत व पीत कौशेय वस्त्र परिधान केलेली, नीलकमलासारखी तेजस्वी ती देवी—तिला तेव्हा ब्रह्मदेवांनी संबोधिले.

Verse 90

निशे भूधरजा देह संपर्का त्वं मदाज्ञया । संप्राप्ता कृतकृत्यत्वमेकानंशा पुरो ह्यसि

हे निशे, भूधरजे! माझ्या आज्ञेने तू देह-संपर्कास आलीस. तू कृतकृत्यत्व प्राप्त केलेस; त्या शक्तीचा एक अंश होऊन तू माझ्यासमोर उभी आहेस.

Verse 91

य एष सिंहः प्रोद्भूतो देव्याः क्रोधाद्वरानने । स तेस्तु वाहनं देवि केतौ चास्तु महाबलः

हे वरानने देवि! देवीच्या क्रोधातून जो हा सिंह उत्पन्न झाला आहे, तो तुझे वाहन होवो; आणि केतूही महाबलवान होवो.

Verse 92

गच्छ विंध्याचलं तत्र सुरकार्यं करिष्यसि । पंचालो नाम यक्षोयं यक्षलक्षपदानुगः

विंध्याचलास जा; तेथे तू देवकार्य सिद्ध करशील. हा यक्ष ‘पंचाल’ नावाचा असून यक्षलक्ष (कुबेर) यांच्या पदानुगांपैकी आहे.

Verse 93

दत्तस्ते किंकरो देवि मया मायाशतैर्युतः । इत्युक्त्वा कौशिकी देवी विंध्यशैलं जगाम ह

हे देवि! मी तुला हा किंकर दिला आहे, जो माझ्या दिलेल्या शेकडो मायाशक्तींनी युक्त आहे. असे म्हणून कौशिकी देवी विंध्यशैलाकडे निघाली.

Verse 94

उमापि प्राप्तसंकल्पा जगाम गिरिशांतिकं । प्रविशंतीं तु तां द्वारादपहृत्य समाहितः

उमाही दृढ संकल्प करून गिरिशा (शिवा)कडे गेली. पण ती द्वारातून आत शिरू लागली तेव्हा संयमी व स्थिरचित्त शिवाने तिला दारापासून ओढून थांबविले.

Verse 95

रुरोध वीरको देवीं हेमवेत्रलताधरः । तामुवाच च कोपेन रूपे तु व्यभिचारिणीं

हेमवेत्रलता धारण करणाऱ्या वीरकाने देवीला अडविले. मग क्रोधाने तिला म्हणाला—“तू रूपाने व्यभिचारिणी आहेस.”

Verse 96

प्रयोजनं न तेत्रास्ति गच्छ यावन्न भक्ष्यसे । देव्यारूपधरो दैत्यो देवं वंचितुमागतः

तुझा येथे काही प्रयोजन नाही—भक्षण होण्यापूर्वी निघून जा. देवीचे रूप धारण केलेला एक दैत्य देवाला फसविण्यास आला आहे.

Verse 97

प्रविष्टो न च दृष्टोसौ स च देवेन घातितः । घातिते चाहमाज्ञप्तो नीलकंठेन कोपिना

तो आत शिरला, पण दिसला नाही; आणि देवाने त्याचा वध केला. त्याचा वध झाल्यावर क्रोधी नीलकंठाने मला आज्ञा दिली.

Verse 98

द्वारे त्वनवधानं ते यस्मात्पश्यामि वै ततः । भविष्यसि न मे द्वास्थो वर्षपूगाननेकशः

द्वारावर तुझा निष्काळजीपणा मला दिसतो; म्हणून अनेक वर्षांच्या समूहापर्यंत तू माझा द्वारपाल राहणार नाहीस.

Verse 99

अतस्ते नात्र दास्यामि प्रवेशं गम्यतां द्रुतम् । एकां मुक्त्वा गिरिसुतां मातरं स्नेहवत्सलाम्

म्हणून मी तुला येथे प्रवेश देणार नाही; त्वरेने निघून जा। स्नेहवात्सल्याने परिपूर्ण गिरिसुतेची माता हिला एकटी सोडून दे।

Verse 100

प्रवेशं लभते नान्या नारी कमललोचने । इत्युक्त्वा तु तदा देवी चिंतयामास चेतसा

“हे कमलनेत्रे! दुसरी कोणतीही स्त्री प्रवेश मिळवत नाही.” असे बोलून ती देवी तेव्हा मनातल्या मनात विचार करू लागली.

Verse 101

नारी नैव स दैतेयो वायुर्मे यामभाषत । वृथैव वीरकश्शप्तो मया क्रोधपरीतया

“तो दैत्य नव्हता—तो स्त्रीच होता,” असे वायूने मला सांगितले. “म्हणून क्रोधाने व्यापून मी वीरकाला व्यर्थच शाप दिला.”

Verse 102

अकार्यं क्रियते मूढैः प्रायः क्रोधसमन्वितैः । क्रोधेन नश्यते कीर्तिः क्रोधो हंति स्थितां श्रियम्

क्रोधाने युक्त मूढ लोक बहुधा अकार्यच करतात. क्रोधाने कीर्ती नष्ट होते आणि क्रोध स्थिर झालेली श्री-समृद्धीही हरपवतो.

Verse 103

अपरिच्छिन्नतत्वार्था पुत्रं शापितवत्यहं । विपरीतार्थबुद्धीनां सुलभो विपदागमः

तत्त्वाचा खरा अर्थ न ओळखता मी माझ्या पुत्राला शाप दिला. ज्यांची बुद्धी विपरीत अर्थाकडे वळते, त्यांच्याकडे आपत्ती सहज येते.

Verse 104

संचिंत्यैवमुवाचेदं वीरकं प्रति शैलजा । सज्जलज्जाविकारेण वदनेनाम्बुजत्विषा

असे चिंतन करून शैलजा (पार्वती) वीरकास म्हणाली; लज्जाभावाने कोमल झालेले तिचे मुख कमळासारखे तेजस्वी होते।

Verse 105

देव्युवाच । अहं वीरक ते माता न तेस्तु मनसो भ्रमः । शंकरस्यास्मि दयिता सुता तुहिनभूभृतः

देवी म्हणाली—हे वीरका, मी तुझी माता आहे; मनात भ्रम धरू नकोस। मी शंकराची प्रिया आणि हिमभूधर (हिमालय) याची कन्या आहे।

Verse 106

मम गात्रच्छविभ्रांत्या मा शंकां पुत्र धारय । तुष्टेन गौरता दत्ता ममेयं पद्मजन्मना

हे पुत्रा, माझ्या देहकांतीमुळे शंका धरू नकोस। प्रसन्न झालेल्या पद्मज (ब्रह्मा) यांनी मला हा गौरवर्ण दिला।

Verse 107

मया शप्तोस्यविदिते वृत्तांते दैत्यनिर्मिते । ज्ञात्वा नारीप्रवेशं तु शंकरे रहसि स्थिते

दैत्यांनी रचलेला हा वृत्तांत मला माहीत नसताना मी त्याला शाप दिला; पण शंकर गुप्त निवासात असताना स्त्रीप्रवेशाची गोष्ट कळल्यावर (खरे कारण समजले)।

Verse 108

ननिवर्तयितुं शक्यः शापः किंतु ब्रवीमि ते । शीघ्रमेष्यसि मानुष्यात्सर्वकामसमन्वितः

हा शाप परत घेता येत नाही; तरी मी तुला सांगते—तू लवकरच मानुष अवस्थेतून मुक्त होऊन, सर्व कामनांनी संपन्न होशील।

Verse 109

शिरसा तु ततो वंद्य मातरं पूर्णमानसः । उवाच साध्वीं पूर्णेन्दु द्युतिं तुहिनशैलजां

मग तो पूर्णचित्त होऊन त्याने मस्तक झुकवून मातेला वंदन केले आणि पौर्णिमेच्या चंद्रप्रभेसारखी तेजस्वी हिमालयकन्या साध्वी पार्वतीला संबोधिले।

Verse 110

वीरक उवाच । नतसुरासुरमौलिलसन्मणिप्रवरकांतिकरालिनखाङ्घ्रिके । नगसुते शरणागतवत्सले नवनमोवनतार्त्तिविनाशिनि

वीरक म्हणाला—हे नगसुते! देव-दानवांच्या नतमस्तकांवरील श्रेष्ठ मण्यांच्या कांतिने ज्यांचे चरण व तीक्ष्ण नख तेजस्वी दिसतात; हे शरणागतवत्सले! नम्रांच्या दुःखाचा नाश करणाऱ्या देवी! मी तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार करतो।

Verse 111

तपनमंडलमंडितकंधरे पृथुसुवर्णनगद्युतिहारिके । विषमभंगविषंगमभीषितो गिरिसुते भवतीमहमाश्रये

हे गिरिसुते! ज्यांचा कंधा सूर्य-मंडलासारखा अलंकृत आहे आणि ज्यांच्यावर विशाल सुवर्णाभूषणांची प्रभा झळकते; समत्वभंग व वियोगाच्या भयाने त्रस्त मी तुझ्या शरण येतो।

Verse 112

जगतिकाप्रणताभिमता ददौ झटिति सिद्धिमृते भवतीं यथा । जगतिकां प्रणमेच्छशिशेखरो भुवनभृन्मुनयो भवतीं यथा

जशी प्रणतांची प्रिय जगतिका क्षणात सिद्धी देते, तशीच हे देवी, तूही (कृपा कर). जसा शशिशेखर शिव जगतिकेला प्रणाम करण्यास उत्सुक असतो, तसाच भुवनधारक मुनिगणही तुला प्रणाम करू इच्छितात।

Verse 113

विमलयोगविनिर्मितदुर्जये सुतनुतुल्यमहेश्वरमंडली । विदलितांधकबांधवसंहतिः सुरवरैः प्रथमं त्वमभिष्टुता

हे निर्मळ योगाने घडलेली अजेय देवी! ज्यांची महेश्वर-मंडळी देवगणांसारखी आहे; तू अंधकाच्या बांधवांची एकत्रित सेना विदीर्ण केलीस—म्हणून श्रेष्ठ देवांनी प्रथम तुझी स्तुती केली।

Verse 114

सितसटापटलोद्धतकंधराभवमहामृगराजरयस्थिता । विमलशक्तिमुखानलपिंगला यतभुजौघनिपिष्टमहासुरा

श्वेत अयालीच्या छत्रासारख्या शोभेने उन्नत कंठ धारण करून महा-मृगराज सिंहावर आरूढ झालेली ती देवी, निर्मळ शक्तीच्या मुखाग्नीप्रमाणे पिंगलवर्ण, संयत भुजासमूहाच्या दाबाने महाअसुरांना चिरडून टाकते।

Verse 115

निगदिता भुवनैरतिचंडिकाजननिशुंभनिशुंभनिषूदिनी । प्रणतचिंतितदा भवदा नवप्रशमनैकरतिस्तरसा भुवि

सर्व भुवनांत ती अतिचंडिका जननी, शुंभ-निशुंभांचा संहार करणारी, अशी निगदित आहे। जी प्रणत भक्ताच्या मनोवांछिताची पूर्ती करते, कल्याण देते, आणि पृथ्वीवर नव्याने उद्भवणाऱ्या उपद्रवांचे शमन करण्याच्या एकमेव कार्यात वेगाने रत असते।

Verse 116

वियतिवायुपथे ज्वलनाकुलेवनितले तव देवि च यद्वपुः । तदजितेप्रतिमे प्रणमाम्यहं भुवनभाविनिते भववल्लभे

हे देवि! आकाशात, वायुपथात आणि ज्वालांनी भरलेल्या भूमितलावर जे तुझे रूप वास करते—हे अजिते, हे अनुपमे! त्या रूपाला मी प्रणाम करतो। हे भुवनधारिणी, हे भववल्लभे!

Verse 117

जलधयो ललितोद्धतवीचयो हुतवहो द्युतिदग्धचराचरः । फणसहस्रभृतश्च भुजंगमास्त्वमभिधास्यसि मामभयंकरा

ललित व उधळत्या लाटांनी युक्त समुद्र, तेजाने चराचर दग्ध करणारा अग्नी, आणि सहस्र फण धारण करणारे नाग—या सर्वांना तू आज्ञा करशील, हे अभयदायिनी; मलाही निर्भय कर।

Verse 118

भगवति स्थिरभक्तजनाश्रये प्रतिगतो भवतीचरणाश्रयं । करणजातमिहास्तु ममाश्रवैतवविलासमुखानुभवास्यदम्

हे भगवती! स्थिर भक्तजनांची आश्रया, मी तुझ्या चरणाश्रयास आलो आहे। येथे माझी सर्व इंद्रिये तुझ्या लीलांचे प्राकट्य ऐकण्यात व प्रत्यक्ष अनुभवन्यातच रत राहो—असा वर दे।

Verse 119

सुप्रसन्ना ततो देवी वीरकस्येति संस्तुता । प्रविवेश शुभंभर्तुर्भुवनं भूधरात्मजा

मग देवी अत्यंत प्रसन्न झाली; ‘वीरकाची पत्नी’ अशी स्तुती होऊन, पर्वतकन्या आपल्या पतीच्या शुभ धामात प्रविष्ट झाली।

Verse 120

द्वास्थोपि वीरको देवान्हरदर्शनकांक्षिणः । व्यसर्जयत्स्वकानेव गृहानादरपूर्वकं

द्वारपाल असूनही वीरकाने हरदर्शनाची इच्छा असलेल्या देवांना आदरपूर्वक त्यांच्या त्यांच्या घरांकडे परत पाठविले।

Verse 121

नास्त्यत्रावसरो देवा देव्याः सह वृषाकपिः । निभृतः क्रीडतीत्युक्ता ययुस्ते च यथागतं

‘हे देवांनो, येथे अवसर नाही; वृषाकपी देवीसह एकांतात क्रीडा करीत आहे’ असे सांगितल्यावर ते जसे आले तसेच परत गेले।

Verse 122

गते वर्षसहस्रे तु देवास्त्वरितमानसाः । ज्वलनं चोदयामासुर्ज्ञातुं शंकरचेष्टितं

हजार वर्षे गेल्यावर देवांचे मन उतावळे झाले; शंकराचे चेष्टित जाणण्यासाठी त्यांनी ज्वलन (अग्नी)ला प्रवृत्त केले।

Verse 123

प्रविश्य पक्षिरंध्रेण शुकरूपी हुताशनः । ददर्श शयने सर्वं रतौ गिरिजया सह

पक्ष्यांच्या रंध्रातून प्रवेश करून, शूकररूप धारण केलेल्या हुताशन (अग्नी)ने शय्येवर गिरिजेसह रतौ स्थित (शिव) सर्व काही पाहिले।

Verse 124

ददर्श तं च देवेशो हुताशं शुकरूपिणं । तमुवाच महादेवः किंचित्कोपसमन्वितः

देवांचा अधिपती त्याला पाहू लागला—वराहरूप धारण केलेला हुताश अग्नी. तेव्हा महादेव किंचित् क्रोधयुक्त होऊन त्यास म्हणाले।

Verse 125

शर्व उवाच । निषिक्तमर्धं देव्यां मे वीर्यं च शुकविग्रह । लज्जया विरतिश्चास्य त्वमर्धं पिब पावक

शर्व (शिव) म्हणाले—“माझ्या वीर्याचा अर्धभाग देवीमध्ये निषिक्त झाला आहे; आणि उरलेला अर्धभाग—शुक्ररूप—लज्जा व संयमामुळे रोखला गेला होता; हे पावक, तो तू पिऊन घे।”

Verse 126

यस्मात्तु त्वत्कृते विघ्नं तस्मात्त्वय्युपपद्यते । इत्युक्तः प्राञ्जलिर्वह्निरपिबद्वीर्यमाहितं

“हा विघ्न तुझ्यामुळेच झाला आहे, म्हणून त्याचे निरसनही तुझ्याद्वारेच योग्य आहे।” असे ऐकून, प्रांजली वह्निने ठेवलेले वीर्य पिऊन घेतले।

Verse 127

तेनाप्लुतास्ततो देवास्तन्मुखा ऋभवो यतः । विपाट्य जठरं तेषां वीर्यं माहेश्वरं ततः

त्यामुळे देवगण आप्लुत झाले; आणि ऋभु देवांकडे तोंड करून, त्यांच्या जठराला चिरून, तेथून माहेश्वर वीर्य बाहेर काढू लागले।

Verse 128

निष्क्रांतं तप्तहेमाभं वितते शंकराश्रमे । तस्मिन्सरो महज्जातं विमलं बहुयोजनं

तप्त सुवर्णासारखा तेजस्वी तो शंकराच्या विस्तीर्ण आश्रमात प्रकट झाला; आणि तेथेच अनेक योजन पसरलेला निर्मळ महान सरोवर उत्पन्न झाला।

Verse 129

प्रोत्फुल्लहेमकमलं नानाविहगनादितम् । तच्छ्रुत्वा तु सरो देवी जातं हेममहांबुजम्

तेथे पूर्ण उमललेले सुवर्णकमळ होते, नानाविध पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने ते निनादत होते। तो नाद ऐकून देवीने सरोवरात महान सुवर्णकमळ उत्पन्न झालेले पाहिले।

Verse 130

जगाम कौतुकाविष्टा तत्सरः कनकांबुजम् । तत्र कृत्वा जलक्रीडां तदब्जकृतशेखरा

कौतुकाने भारलेली देवी त्या सुवर्णकमळांच्या सरोवराकडे गेली। तेथे तिने जलक्रीडा केली आणि त्या कमळांपासून स्वतःसाठी शिरोभूषण केले।

Verse 131

उपविष्टा ततस्तस्य तीरे देवी सखीवृता । पातुकामा च तत्तोयं स्वादुनिर्मलपंकजम्

मग देवी सख्यांनी वेढलेली त्या तीरावर बसली। तिला ते पाणी प्यावेसे वाटले—गोड, निर्मळ आणि कमळांनी भरलेले।

Verse 132

अपश्यत्कृत्तिकास्तास्स षडर्कद्युतिसन्निभाः । पद्मपत्रे तु तद्वारि गृहीत्वा प्रस्थिता गृहम्

त्याने त्या कृत्तिका पाहिल्या, ज्या सहा सूर्यांच्या तेजासारख्या दीप्तिमान होत्या। मग कमळपानात ते पाणी घेऊन तो घरी निघाला।

Verse 133

हर्षात्सोवाच पास्यामि पद्मपत्रे स्थितं पयः । ततःस्ता ऊचुरखिलाः कृत्तिका हिमशैलजाम्

आनंदाने तो म्हणाला, “कमळपानावर ठेवलेले दूध मी पाहीन.” तेव्हा त्या सर्व कृत्तिका हिमशैलजा (हिमालयकन्या) हिला म्हणाल्या।

Verse 134

कृत्तिका ऊचुः । दास्यामो दयिते गर्भे संभूतो यो भविष्यति । सोस्माकमपि पुत्रः स्यादस्मत्त्राता च वृत्तिमान्

कृत्तिका म्हणाल्या—हे प्रिये, तुझ्या गर्भातून जो पुत्र जन्मेल, त्याची आम्ही सेवा व पालन करू. तो आमचाही पुत्र होवो, आमचा रक्षक होवो आणि सद्वृत्तिमान असो।

Verse 135

त्रिषु लोकेषु विख्यातः सर्वेष्वपि शुभानने । इत्युक्तोवाच गिरिजा कथं मद्गात्रसंभवैः

“तो त्रैलोक्यात विख्यात आहे—सर्वांमध्येच,” हे शुभानने. असे ऐकून गिरिजा म्हणाली—“तो माझ्याच देहातून उत्पन्न झाला असेल तर हे कसे?”

Verse 136

सर्वैरवयवैर्युक्तो भवतीभ्यः सुतो भवेत् । ततस्तां कृत्तिका ऊचुर्विधास्यामोस्य वै वयम्

“तुम्हा सर्वांपासून सर्वांगसंपन्न असा पुत्र होईल.” मग कृत्तिका म्हणाल्या—“निश्चितच, आम्ही त्याची योग्य व्यवस्था करू.”

Verse 137

उत्तमान्युत्तमांगानि यद्येवं तु भविष्यति । उक्ता वै शैलजा प्राह भवत्वेवमनिंदिताः

“जर असेच होणार असेल—उत्तम अवयवच सर्वोत्तम शोभा ठरतील,” असे ऐकून शैलजा म्हणाली—“तसेच होवो, हे निर्दोषांनो.”

Verse 138

ततस्तु हर्षसंपूर्णा पद्मपत्रस्थितं पयः । तस्यै ददुस्तया चापि तत्पीतं क्रमशो जलम्

मग आनंदाने परिपूर्ण होऊन त्यांनी कमळपानावर ठेवलेले दूध तिला दिले; आणि तिनेही ते जल क्रमाक्रमाने, हळूहळू पिले।

Verse 139

पीते तु सलिले चैव तस्मिन्नेव क्षणे वरः । विपाट्य देव्याश्च ततो दक्षिणं कुक्षिमुद्गतः

जल पिताच त्या क्षणी वराने देवीची उजवी कुशी फाडली आणि गर्भातून प्रकट झाला।

Verse 140

निश्चक्रामाद्भुतो बालो रोगशोकविनाशनः । प्रभाकरकरव्रात प्रकारप्रकरप्रभुः

अद्भुत बालक प्रकट झाला—रोग व शोक नाश करणारा; सूर्यकिरणांच्या समूहासारखा तेजस्वी, अनेक रूपांचा व विविध प्रकटांचा प्रभू।

Verse 141

गृहीतनिर्मलोदग्र शक्तिशूलांकुशोनलः । दीप्तो मारयितुं दैत्यानुत्थितः कनकच्छविः

निर्मळ, उन्नत आयुधे धारण करून—शक्ती, त्रिशूळ, अंकुश व प्रज्वलित अग्नी—तो सुवर्णकांतिने दीप्त, दैत्यांचा वध करण्यास उठला।

Verse 142

एतस्मात्कारणादेव कुमारश्चापि सोभवत् । वामं विदार्य निष्क्रांतस्ततो देव्याः पुनः शिशुः

याच कारणामुळे तो कुमारही झाला; मग डावी बाजू फाडून तो बाहेर आला—आणि पुन्हा देवीचा शिशु ठरला।

Verse 143

स्कंदोथ वदनाद्वह्नेः शुभ्रात्षड्वदनोरिहा । कृत्तिकासलिलादेव शाखाभिः सविशेषतः

मग स्कंद—अग्नीच्या उज्ज्वल मुखातून उत्पन्न—इथे षड्वदन झाला; आणि हे विशेषतः कृत्तिकांच्या जलप्रवाहांच्या शाखांमुळे घडले।

Verse 144

शाखाः शिवाः समाख्याताः षट्सुवक्त्रेषु विस्तृताः । यतस्ततो विशाखोसौ ख्यातो लोकेषु षण्मुखः

शिवमय शुभ शाखा सहा मुखांत विस्तारल्या; म्हणून तो षण्मुख देव सर्व लोकांत ‘विशाख’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.

Verse 145

स्कंदो विशाखः षड्वक्त्रः कार्तिकेयश्च विश्रुतः । पक्षे चैत्रस्य बहुले पंचदश्यां महाबलौ

तो स्कंद, विशाख, षड्वक्त्र आणि कार्तिकेय या नावांनी विख्यात आहे; चैत्र मासाच्या कृष्णपक्षातील पौर्णिमेला तो महाबलवान असतो.

Verse 146

संभूतावर्कसदृशौ विशाले शरकानने । सिते पक्षे तु पंचम्यां तथैतौ पावकानलौ

विशाल शरवनात ते दोघे सूर्यसदृश तेजाने उत्पन्न झाले; आणि शुक्लपक्षातील पंचमीला ते खरोखर पावक व अनल—अग्निरूप झाले.

Verse 147

बालकाभ्यां चकारैकं संध्यायामेव भूतये । तस्यामेव ततः षष्ठ्यामभिषिक्तो गुहः प्रभुः

सर्वांच्या कल्याणासाठी संध्याकाळी त्या दोन बालकांसह त्याने एकच विधी केला; आणि त्याच षष्ठी तिथीला प्रभु गुहाचा अभिषेक झाला.

Verse 148

सर्वैरमरसंघातैर्ब्रह्मोपेंद्रेंद्र भास्करैः । गंधमाल्यैः शुभैर्धूपैस्तथा क्रीडनकैरपि

ब्रह्मा, उपेंद्र (विष्णू), इंद्र व भास्कर यांसह सर्व देवसमूह शुभ गंध, माल्य, धूप तसेच क्रीडनक (उत्सवसामग्री) घेऊनही सेवेस उपस्थित झाला.

Verse 149

छत्रैश्चामरजालैश्च भूषणैश्च विलेपनैः । अभिषिक्तो विधानेन यथावत्षण्मुखः प्रभुः

राजछत्रे व चामरांच्या समूहांनी, भूषणांनी व सुगंधित लेपनांनी अलंकृत होऊन, षण्मुख प्रभूचा विधिपूर्वक यथाविधी अभिषेक करण्यात आला।

Verse 150

सुतामस्मै ददौ शक्रो देवसेनेति विश्रुताम् । पत्न्यर्थं देवदेवेशो ददौ विष्णुरथायुधम्

शक्र (इंद्र) यांनी त्याला ‘देवसेना’ म्हणून प्रसिद्ध अशी आपली कन्या दिली. आणि पत्नीच्या हेतुने देवदेवेशांनी विष्णुरथास दिव्य आयुध प्रदान केले।

Verse 151

यक्षाणां दशलक्षाणि ददावस्य धनाधिपः । ददौ हुताशनस्तेजो ददौ वायुश्च वाहनम्

धनाधिप (कुबेर) यांनी त्याला दहा लक्ष यक्ष दिले. हुताशन (अग्नी) यांनी तेज प्रदान केले आणि वायूनेही त्याला एक वाहन (शीघ्रगामी साधन) दिले।

Verse 152

ददौ क्रीडनकं त्वष्टा कुक्कुटं कामरूपिणम् । एवं सुरास्तु ते सर्वे परिवारमनन्तकम्

त्वष्ट्याने त्याला क्रीडनक म्हणून कामरूपी कुक्कुट (कोंबडा) दिला. अशा रीतीने ते सर्व देव त्याचा अनंत परिवार (परिकर) झाले।

Verse 153

ददुर्मुदितचेतस्काः स्कंदायादित्यवर्चसे । जानुभ्यामवनौ स्थित्वा सुरसंघास्तमस्तुवन्

आनंदित मनाने, सूर्यतेजस्वी स्कंदाला देवसमूहांनी वंदन केले; दोन्ही गुडघ्यांवर भूमीवर बसून त्यांनी त्याची स्तुती केली।

Verse 154

स्तोत्रेणानेन वरदं षण्मुखं मुख्यशः सुराः । देवा ऊचुः । नमः कुमाराय महाप्रभाय स्कंदाय चास्कंदितदानवाय

या स्तोत्राने देवांनी वरदायी षण्मुखाची मुख्यत्वे स्तुती केली. देव म्हणाले—महाप्रभू कुमाराला नमस्कार; दानवांसमोर कधीही न ढळणाऱ्या स्कंदाला नमस्कार।

Verse 155

नवार्कबिंबप्रतिमप्रभाव नमोस्तु गुह्याय गुहाय तुभ्यम् । नमोस्तु ते लोकभयापहाय नमोस्तु ते लोककृपापराय

नवोदय सूर्यबिंबासारख्या तेजस्वी प्रभेला नमस्कार. गूढ, हृदय-गुहेत वसणाऱ्या प्रभूला नमस्कार. लोकांचे भय हरिणाऱ्या तुला नमस्कार; लोकांवर परम कृपा करणाऱ्या तुला नमस्कार.

Verse 156

नमो विशालामललोचनाय नमो विशाखाय महाव्रताय । नमो नमस्तेस्तु रणोत्कटाय नमो मयूरोज्ज्वलवाहनाय

विशाल व निर्मळ नेत्रधारीला नमस्कार. विशाख, महाव्रतधारीला नमस्कार. रणात उग्र असणाऱ्यास पुनःपुन्हा नमस्कार. मयूर-दीप्त वाहनधारीला नमस्कार.

Verse 157

नमोस्तु केयूरधराय तुभ्यं नमो धृतोदग्रपताकिने ते । नमः प्रभावप्रणताय तेस्तु नमोऽस्तु घंटाधरधैर्यशालिने

केयूर धारण करणाऱ्या तुला नमस्कार. उंच ध्वज धारण करणाऱ्या तुला नमस्कार. ज्याच्या तेजापुढे सर्व नतमस्तक होतात त्याला नमस्कार. घंटा धारण करणाऱ्या धैर्यशालीला नमस्कार.

Verse 158

कुमार उवाच । कं वः कामं प्रयच्छामि भवंतो ब्रूतनिर्वृताः । यद्यप्य साध्यं कृत्यं नो हृदये चिंतितं चिरम्

कुमार म्हणाला—मी तुम्हाला कोणता वर देऊ? तृप्त होऊन सांगा. जरी ते कार्य साध्य करणे कठीण असले, तरी आम्ही ते दीर्घकाळ हृदयात चिंतिले आहे.

Verse 159

इत्युक्तास्तु सुरास्तेन प्रोचुः प्रणतमौलयः । सर्व एव महात्मानं गुहं मुदितमानसाः

त्याने असे सांगितल्यावर देवांनी मस्तक नमवून उत्तर दिले; सर्वांचे मन आनंदित झाले आणि महात्मा गुहाचे स्तवन करून ते बोलले।

Verse 160

दैत्येंद्रस्तारको नाम सर्वामरकुलांतकृत् । बलवान्दुर्जयस्तीक्ष्णो दुराचारोतिकोपनः

तारक नावाचा दानवांचा अधिपती होता, जो सर्व देवकुलाचा संहार करणारा; तो बलवान, दुर्जेय, तीक्ष्ण, दुराचारी आणि अतिशय क्रोधी होता।

Verse 161

तमेव जहि दुर्धर्षं दैत्यं सर्वविनाशनम् । उपस्थितः कृत्यशेषो ह्यस्माकं च भयावहः

त्याच दुर्धर्ष, सर्वविनाशक दैत्याचा वध करा. कृत्येचा उरलेला अंश आता समोर उभा आहे आणि तो आमच्यासाठीही भयावह आहे।

Verse 162

हिरण्यकशिपुश्चोग्रो ह्यवध्यो देवतागणैः । यज्ञघ्नः पापकर्मा वै येन ब्रह्मापि तापितः

हिरण्यकशिपूही उग्र स्वभावाचा होता आणि देवगणांना अवध्य होता. तो यज्ञांचा घातक व पापकर्म करणारा; ज्याने ब्रह्मालाही संतप्त केले।

Verse 163

एतौ हरस्व भद्रं ते तावकं च महाबलम् । एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा सर्वामरपदानुगः

“हे दोन्ही स्वीकार—तुझे कल्याण असो—आणि तुझे हे महाबलही धारण कर.” असे म्हटल्यावर तो “तथास्तु” म्हणाला आणि देवपदधारी सर्वांच्या अनुगमनासह पुढे निघाला।

Verse 164

जगाम जगतांनाथस्तूयमानोमरेश्वरैः । तारकस्य वधार्थाय जगतां कंटकस्य च

जगन्नाथ, अमरदेवांच्या अधिपतींनी स्तुत होत, जगताचा कण्टक असलेल्या तारकाच्या वधासाठी प्रस्थान केले।

Verse 165

ततश्च प्रेषयामास शक्रो गूढसमाश्रयः । दूतं दानवसिंहस्य परुषाक्षरवादिनम्

त्यानंतर शक्र (इंद्र) गूढपणे आश्रय घेऊन, दानवसिंहाचा सेवक व कठोर शब्द बोलणारा असा दूत पाठवू लागला।

Verse 166

स तु गत्वाब्रवीद्दैत्यमभयो भीमदर्शनम् । दूत उवाच । शक्रस्त्वामाह देवेशो दैत्यकेतुं दिवस्पतिः

तो जाऊन निर्भय व भीमदर्शन दैत्याशी बोलला। दूत म्हणाला—“देवेश, दिवसपती शक्र तुला म्हणतो, हे दैत्यकेतु!”

Verse 167

तारकासुर तच्छक्त्या घटयस्व यथेच्छया । यज्जगज्ज्वलनोद्दीप्तं किल्बिषं च त्वया कृतम्

हे तारकासुरा! त्याच शक्तीने, तुला जसे योग्य वाटेल तसे सर्व नीट कर; कारण तुझ्या पापाने जणू संपूर्ण जग ज्वाळांनी प्रज्वलित झाले आहे।

Verse 168

तस्याहं सादकस्तेद्य राजास्मि भुवनत्रये । श्रुत्वैतदद्भुतं वाक्यं कोपसंरक्तलोचनः

“मी त्याचा साधक (कार्यसाधक) असून आज त्रिभुवनाचा राजा आहे.” हे अद्भुत वचन ऐकून तो क्रोधाने रक्तलोचन झाला।

Verse 169

उवाच दूतं दुष्टात्मा नष्टप्रायविभूतिकः । तारक उवाच । दृष्टं ते पौरुषं शक्र शतशोथ महारणे

दुष्टात्मा, ज्याची विभूती जवळजवळ नष्ट झाली होती, तो तारक दूतास म्हणाला— “हे शक्र! महायुद्धात मी तुझे पौरुष शेकडो वेळा पाहिले आहे।”

Verse 170

निस्त्रपत्वान्न ते शांतिर्विद्यते शक्र दुर्मते । एवमुक्ते गते दूते चिंतयामास दानवः

“तू निर्लज्ज आहेस, हे शक्र दुष्टबुद्धे; तुला कधीही शांती लाभणार नाही।” असे बोलून दूत निघून गेल्यावर दानव विचार करू लागला।

Verse 171

नालब्धसंश्रयः शक्रो वक्तुमेवमिहार्हति । जातः स्कंदोधुना शक्राज्ज्ञायते समुपाश्रयात्

आश्रय न मिळालेला शक्र येथे असे बोलण्यास योग्य नाही. कारण आता स्कंद शक्रापासून उत्पन्न झाला आहे—हे त्याच्या त्या आश्रयावरच्या अवलंबनावरून कळते।

Verse 172

निमित्तौघांस्तदा दुष्टान्सोपश्यन्नाशवेदिनः । पांसुवर्षमसृक्पातं गगनादवनीतले

तेव्हा त्यांनी दुष्ट अपशकुनांचा पूर पाहिला आणि निकट विनाशाची जाणीव होताच, आकाशातून पृथ्वीवर धुळीचा वर्षाव व रक्तबिंदूंचा पाऊस पाहिला।

Verse 173

वामनेत्रप्रकंपं च वक्त्रशोषं मनोमयम् । स्वकानां वक्त्रपद्मानां म्लानतां च व्यलोकयत्

त्याने डाव्या डोळ्याची थरथर, मनातून उत्पन्न झालेला मुखाचा कोरडेपणा, आणि आपल्या लोकांच्या कमळासारख्या मुखांची म्लानताही पाहिली।

Verse 174

दुष्टांश्च प्राणिनो रौद्रान्सोपश्यद्दुष्टवादिनः । तदचिंत्यैव दितिजो न्यस्तचित्तोभवत्क्षणात्

त्याने दुष्ट, उग्र प्राणी व दुष्ट वचन बोलणारे पाहिले. त्या अचिंत्य दृश्याचे चिंतन होताच तो दैत्य क्षणात अंतर्मुख होऊन शांत झाला; त्याचे चित्त निवले.

Verse 175

यावद्गजघटाघंटा घनत्काररवोत्कटाम् । तद्वत्तुरंगसंघातहेषोत्साहविभूषिताम्

हत्तींच्या कपोलांवरील घंटांची घनघोर झंकार जिथवर घुमत होती, तसेच घोड्यांच्या समूहांची उत्साही हिणहिण व रणोत्साहाने विभूषित गजर जिथवर ऐकू येत होता.

Verse 176

सैन्यैस्सेनान्तरोदग्र ध्वजराजैर्विराजिताम् । विमानैश्चाद्भुताकारैश्चलितामलचामरैः

ती सैन्याने भरलेली होती; रांगांमधून उंच राजध्वज तेजाने झळकत होते. अद्भुत आकारांच्या विमानांनी ती शोभत होती आणि निर्मळ चवर्‍या हलत-डुलत फडकत होत्या.

Verse 177

विभूषणपिनद्धां च किन्नरोद्गीतनादिताम् । नाना नाकतरूत्फुल्ल कुसुमापीडधारिणीम्

ती विभूषणांनी अलंकृत होती, किन्नरांच्या गीतांनी निनादित होत होती, आणि अनेक स्वर्गीय वृक्षांवर फुललेल्या पुष्पांचा मुकुट धारण करीत होती.

Verse 178

विशोकास्त्रपरिस्फार चर्मनिर्मलदर्शिनीं । विद्युत्पुष्टद्युतिधरां नानावाद्यविनादिताम्

ती शोकविरहित होती; शस्त्रांची झळाळी व कवचाची चमक यांमुळे निर्मळ दिसत होती. तिचा तेज पुष्ट विद्युत्सारखा होता आणि नानाविध वाद्यांच्या निनादाने ती गुंजत होती.

Verse 179

सेनां नाकसदां दैत्यः प्रासादस्थो व्यलोकयत् । सचिंतयामास तदा किंचिद्विभ्रांतमानसः

प्रासादात बसून त्या दैत्याने देवांची सेना पाहिली. तेव्हा त्याचे मन किंचित व्याकुळ होऊन तो विचार करू लागला.

Verse 180

अपूर्वः को भवेद्योद्धा यो मया न विनिर्जितः । ततश्चिंताकुलो दैत्यः शुश्राव कटुकाक्षरम् । सिद्धवंदिभिरुद्घुष्टमिदं हृदयदारुणम्

“माझ्याकडून अजिंक्य असा कोण अपूर्व योद्धा असू शकेल?” असे चिंताग्रस्त होऊन दैत्याने सिद्ध व वंदिजनांनी उच्चारलेले कटु शब्द ऐकले, जे हृदयाला विदीर्ण करणारे होते.

Verse 181

जयातुलशक्तिदीधितिपंजरभुजदंडप्रचंडतर । रभससुरवदनकुमुदविकासनविलासनेत्र कुमारवर

हे कुमारश्रेष्ठा! तुझे भुजदंड दंडासारखे अत्यंत प्रचंड, अतुल शक्तीने युक्त व ज्वलंत दीप्तीच्या पिंजरासारखे तेजस्वी आहेत; तुझे विलासी नेत्र देवांच्या कमलमुखांना क्षणार्धात फुलवितात—तुझा जय जयकार असो!

Verse 182

जय दितिजकुलमहोदधि बडवानल मधुरमयूररथ सुरमकुट कोटि कुंचित चरण नखांकुर महासेन

जय हो, महासेना! तू दितिजकुलरूपी महोदधीला शोषून टाकणाऱ्या बडवानलासारखा आहेस; मधुर नाद करणाऱ्या मयूररथावर आरूढ; देवांच्या कोटी मुकुटांनी स्तुत; तुझ्या किंचित वाकलेल्या चरणांचे नखांकुर नव्या अंकुरासारखे तेजस्वी आहेत.

Verse 183

जय चलितललित चूडाकलापनवविमलकमल । दंडकांत दैत्येशवंश दुःसह दावानल

जय हो! तुझे चलित व ललित चूडाकलाप नव्या निर्मळ कमळांसारखे आहेत. हे दंडकप्रिय! तू दैत्येशाच्या वंशासाठी असह्य दावानल आहेस—तुझा जय असो!

Verse 184

जय विशाखविभोजय बालसप्तवासर भुवनालिशोकशमन जय सकललोक दितिसुतधुरंधरनाशक स्कंद

जय हो स्कंदा! विशाखासंबंधी प्रभो! जय हो, सप्तवासर-व्रताचा तरुण देव! तू भुवनांचा शोक शमविणारा आहेस. जय हो, सर्व लोकांचा रक्षक, दितीपुत्रांच्या महाबलवान धुरंधरांचा नाश करणारा!

Verse 185

श्रुत्वैतत्तारकः सर्वमुद्घुष्टं देववंदिभिः । सस्मार ब्रह्मणो वाक्यं वधं बालादुपस्थितं

देवांच्या वंदींनी मोठ्याने केलेली ही सर्व घोषणा ऐकून तारकाने ब्रह्मदेवांचे वचन स्मरले—की एका बालकाच्या हातून माझा वध आता जवळ आला आहे।

Verse 186

स्मृत्वा धर्मौघविध्वंसी सदा वीरपदानुगः । मंदिरान्निर्जगामाशु शोकग्रस्तेन चेतसा

अधर्माच्या प्रवाहाचा विध्वंस करणाऱ्याचे स्मरण करून, वीरपथाचा सदैव अनुयायी तो शोकग्रस्त मनाने त्वरेने मंदिरातून बाहेर पडला।

Verse 187

कालनेमिमुखा दैत्याः संत्रस्ता भ्रांतचेतसः । स्वेष्वनीकेषु च तदा त्वरा विस्मितचेतसः

कालनैमि पुढे असलेले दैत्य भयभीत व भ्रमित मनाचे झाले; तेव्हा विस्मयाने भरलेल्या हृदयाने ते त्वरेने आपापल्या सैन्यदलांत परत गेले।

Verse 188

हिरण्यकशिपुः प्राह दानवानां धुरंधरः । त्रपाकरं भवेन्मह्यं बालस्यास्य पलायनम्

दानवांचा धुरंधर हिरण्यकशिपु म्हणाला—“या बालकाचे पळून जाणे माझ्यासाठी लज्जास्पद ठरेल।”

Verse 189

यद्यहं हंतवे यामि सोपि वै कमलाश्रितः । हत्वाहं बालकं चैनं दुःस्पर्शः स्यामकारणं

जर मी याला मारण्यास गेलो, तर हा देखील ब्रह्मदेवाच्या आश्रयाला आहे. या बालकाला मारून मी विनाकारण अस्पृश्य होईन.

Verse 190

यात धावत गृह्णीत योजयध्वं वरूथिनीम् । कुमारं तारको दृष्ट्वा बभाषे भीषणाकृतिः

जा! धावा! पकडा! सैन्याची रचना करा! भयानक रूप असलेल्या तारकाने कुमाराला पाहून असे म्हटले.

Verse 191

किं बाल योद्धुकामोसि क्रीडकंदुकलीलया । येनातपो निसृष्टस्ते सत्संगरविभाषक

हे बालका, तू चेंडूच्या खेळाप्रमाणे युद्ध करू इच्छितोस काय? सज्जनांच्या सभेत बोलणाऱ्या, तू तुझे तप का सोडून दिलेस?

Verse 192

बालत्वादथ ते बुद्धिरेवं स्वल्पार्थदर्शिनी । कुमारोपि तमग्रस्थं बभाषे हर्षवत्तमं

बालपणामुळे तुझी बुद्धी कमी समजणारी आहे. तेव्हा समोर उभ्या असलेल्या कुमाराने देखील अत्यंत आनंदाने त्याला म्हटले.

Verse 193

शृणु तारक शास्त्रार्थ इह नैव निरूप्यते । शस्त्रैरर्था न दृश्यंते समरे निर्भरं भये

हे तारका, ऐक! येथे शास्त्राचा अर्थ लावला जात नाही. युद्धात जेव्हा भीती दाट असते, तेव्हा शस्त्रांनी तत्त्वज्ञान दिसत नाही.

Verse 194

शिशुत्वं मावमंस्था मे शिशुः कष्टो भुजंगमः । दुष्प्रेक्षो भास्करो बालस्तथाहं दुर्जयः शिशुः

माझ्या बाल्याचा अवमान करू नका. लहान सापही घातक असतो; उषःकाळचा ‘बाल’ सूर्यही पाहणे कठीण असतो. तसेच मीही—बाल असूनही—दुर्जेय आहे.

Verse 195

अल्पाक्षरो न मंत्रः किं सस्फुरो दैत्य दृश्यते । कुमारे प्रोक्तवत्येवं दैत्यश्चिक्षेप मुद्गरं

“इतक्या थोड्या अक्षरांचा हा मंत्र कसा असेल? आणि हा दैत्य थरथरत का दिसतो?” असे कुमारी म्हणाली; तेव्हा दैत्याने मुद्गर फेकला.

Verse 196

कुमारस्तं निरासोग्रं चक्रेणामोघवर्चसा । ततश्चिक्षेप दैत्येंद्रो भिंदिपालमयोमयं

कुमाराने अमोघ तेजाच्या चक्राने तो उग्र प्रहार परतवला. मग दैत्येंद्राने लोखंडाचा भिंदिपाल फेकला.

Verse 197

करेण तं च जग्राह कार्तिकेयोमरारिहा । गदां मुमोच दैत्याय समुत्थाय खरस्वनाम्

देवांच्या शत्रूंचा संहारक कार्तिकेयाने त्याला हातानेच पकडले; मग उठून कर्कश गर्जनेसह दैत्यावर गदा सोडली.

Verse 198

तया हतस्ततो दैत्यश्चकम्पेचलराडिव । मेने च दुर्जयं दैत्यस्तदाबालं सुदुःसहं

तिच्या प्रहाराने दैत्य थरथर कापला, जणू भूकंपात पर्वतराज डोलावा. तेव्हा दैत्याने त्या बालकाला त्या वेळी अजेय व अत्यंत दुर्धर्ष मानले.

Verse 199

चिंतयामास बुद्ध्या वै प्राप्तः कालो न संशयः । कंपितं च समालोक्य कालनेमि पुरोगमाः

त्याने बुद्धीने विचार केला— “नियत काळ आला आहे; यात संशय नाही.” आणि तो कंप व गोंधळ पाहून, कालनेमीच्या पुढारीपणाखाली ते पुढे सरकले।

Verse 200

सर्वे देत्यैश्वरा जघ्नुः कुमारं रणदारुणं । स तैः प्रहारैरस्पृष्टस्तथा क्लैशैर्महाद्युतिः

सर्व दैत्याधीशांनी रणात भयंकर त्या कुमारावर घाव घातले; पण तो महातेजस्वी त्यांच्या प्रहारांनी अस्पर्शित राहिला आणि क्लेशांनीही व्यथित झाला नाही।