Pañca-prakṛti-nirūpaṇa and Mantra-vidhi: Rādhā, Mahālakṣmī, Durgā, Sarasvatī, Sāvitrī; plus Sāvitrī-Pañjara

Verse 1

श्रीशौनक उवाच । साधु सूत महाभागः जगदुद्धारकारकम् । महातंत्रविधानं नः कुमारोक्तं त्वयोदितम् ॥ १ ॥

श्रीशौनक म्हणाले—हे महाभाग सूत! साधु, साधु। कुमारांनी उपदेशिलेला, जगाचा उद्धार करणारा महान तांत्रिक विधान तू आम्हांस सांगितलास.

Verse 2

अलभ्यमेतत्तंत्रेषु पुराणेष्वपि मानद । यदिहोदितमस्मभ्यं त्वयातिकरुणात्मना ॥ २ ॥

हे मानद! हे उपदेश तंत्रांत व पुराणांतही दुर्लभ आहे; तरी अतिकरुणामय स्वभावाच्या तू येथे आम्हांस तो सांगितलास.

Verse 3

नारदो भगवान्सूत लोकोद्धरणतत्परः । भूयः पप्रच्छ किं साधो कुमारं विदुषां वरम् ॥ ३ ॥

हे सूत! लोकांच्या उद्धारात तत्पर असलेल्या भगवान नारदांनी पुन्हा साधु, विद्वानांतील श्रेष्ठ कुमारांना प्रश्न विचारला.

Verse 4

सूत उवाच । श्रुत्वा स नारदो विप्राः युग्मनामसहस्रकम् । सनत्कुमारमप्याह प्रणम्य ज्ञानिनां वरम् ॥ ४ ॥

सूत म्हणाले—हे विप्रहो! युग्मनामसहस्रक ऐकून नारदांनी ज्ञानिनांमध्ये श्रेष्ठ सनत्कुमारांना नमस्कार करून त्यांना संबोधिले।

Verse 5

नारद उवाच । ब्रह्मंस्त्वया समाख्याता विधयस्तंत्रचोदिताः । तत्रापि कृष्णमंत्राणां वैभवं ह्युदितं महत् ॥ ५ ॥

नारद म्हणाले—हे ब्रह्मन्! तंत्रांनी सांगितलेल्या विधी-प्रक्रिया आपण स्पष्ट केल्या; आणि त्यांतही श्रीकृष्णमंत्रांचे महान वैभव खरोखरच उद्‌घोषित झाले आहे।

Verse 6

या तत्र राधिकादेवी सर्वाद्या समुदाहृता । तस्या अंशावताराणां चरितं मंत्रपूर्वकम् ॥ ६ ॥

तेथे राधिकादेवीला सर्वांमध्ये आद्या म्हटले आहे। तिच्या अंशावतारांचे चरित्र योग्य मंत्रपूर्वक (मंत्रोच्चारासह) सांगावे।

Verse 7

तंत्रोक्तं वद सर्वज्ञ त्वामहं शरणं गतः । शक्तेस्तंत्राण्यनेकानि शिवोक्तानि मुनीश्वर ॥ ७ ॥

हे सर्वज्ञ! तंत्रोक्त जे आहे ते मला सांगा; मी तुमच्या शरण आलो आहे। हे मुनीश्वर! शक्तीचे अनेक तंत्र शिवांनी सांगितले आहेत।

Verse 8

यानि तत्सारमुद्धृत्य साकल्येनाभिधेहि नः । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य नारदस्य महात्मनः ॥ ८ ॥

त्यांचा सार उचलून आम्हाला संपूर्णपणे सांगा। त्या महात्मा नारदांचे हे वचन ऐकून…

Verse 9

सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा राधापदांबुजम् । सनत्कुमार उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि राधांशानां समुद्भवम् ॥ ९ ॥

सनत्कुमारांनी राधेच्या चरणकमलांचे स्मरण करून म्हटले— “हे नारदा, ऐक; राधेच्या अंशांचा उद्भव मी सांगतो।”

Verse 10

शक्तीनां परमाश्चर्यं मंत्रसाधनपूर्वकम् । या तु राधा मया प्रोक्ता कृष्णार्द्धांगसमुद्भवा ॥ १० ॥

सर्व शक्तींमध्ये परम आश्चर्य—मंत्रसाधनेने सिद्ध—तीच राधा, जिचे मी वर्णन केले, जी कृष्णाच्या अर्धांगातून प्रकट झाली।

Verse 11

गोलोकवासिनी सा तु नित्या कृष्णसहायिनी । तेजोमंडलमध्यस्था दृश्यादृश्यस्वरूपिणी ॥ ११ ॥

ती गोलोकात वास करणारी, नित्य कृष्णाची सहायिनी; तेजोमंडलाच्या मध्यभागी स्थित, तिचे स्वरूप दृश्यही व अदृश्यही आहे।

Verse 12

कदाचित्तु तया सार्द्धं स्थितस्य मुनिसत्तम । कृष्णस्य वामभागात्तु जातो नारायणः स्वयम् ॥ १२ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ, एकदा तिच्यासह स्थित असलेल्या कृष्णाच्या वामभागातून स्वयं नारायण प्रकट झाले।

Verse 13

राधिकायाश्च वामांगान्महालक्ष्मीर्बभूव ह । ततः कृष्णो महालक्ष्मीं दत्त्वा नारायणाय च ॥ १३ ॥

राधिकेच्या वामांगातून महालक्ष्मी प्रकट झाली; मग कृष्णाने ती महालक्ष्मी नारायणाला अर्पण केली।

Verse 14

वैकुंठे स्थापयामास शश्वत्पालनकर्मणि । अथ गोलोकनाथस्य लोम्नां विवरतो मुने ॥ १४ ॥

त्यांनी त्यांना वैकुंठात शाश्वत रक्षण-कर्तव्याकरिता स्थापिले. मग, हे मुने, गोलोकनाथाच्या रोमकूपांतून…॥१४॥

Verse 15

जातुश्चासंख्यगोपालास्तेजसा वयसा समाः । प्राणतुल्यप्रियाः सर्वे बभूवुः पार्षदा विभोः ॥ १५ ॥

कधी असंख्य गोपाल, तेज व वयाने समान, प्राणतुल्य प्रिय—ते सर्व विभूचे पार्षद झाले॥१५॥

Verse 16

राधांगलोमकूपेभ्ये बभूवुर्गोपकन्यकाः । राधातुल्याः सर्वतश्च राधादास्यः प्रियंवदाः ॥ १६ ॥

राधेच्या अंगावरील रोमकूपांतून गोपकन्या प्रकट झाल्या. त्या सर्वथा राधातुल्य, राधेच्या दासी, मधुरवाणी होत्या॥१६॥

Verse 17

एतस्मिन्नंतरे विप्र सहसा कृष्णदेहतः । आविर्बभूव सा दुर्गा विष्णुमाया सनातनी ॥ १७ ॥

याच दरम्यान, हे विप्र, सहसा कृष्णदेहातून ती दुर्गा प्रकट झाली—विष्णूची सनातनी माया॥१७॥

Verse 18

देवीनां बीजरूपां च मूलप्रकृतिरीश्वरी । परिपूर्णतमा तेजः स्वरूपा त्रिगुणात्मिका ॥ १८ ॥

ती देवीनांची बीजरूपा, मूलप्रकृती-ईश्वरी आहे; परम परिपूर्ण, तेजःस्वरूपा व त्रिगुणात्मिका आहे॥१८॥

Verse 19

सहस्रभुजसंयुक्ता नानाशस्त्रा त्रिलोचना । या तु संसारवृक्षस्य बीजरूपा सनातनी ॥ १९ ॥

ती सहस्रभुजांनी युक्त, नानाविध शस्त्रे धारण करणारी व त्रिनेत्री आहे; तीच सनातनी देवी संसार-वृक्षाची बीजरूपा आहे।

Verse 20

रत्नसिंहासनं तस्यै प्रददौ राधिकेश्वरः । एतस्मिन्नंतरे तत्र सस्त्रीकस्तु चतुर्मुखः ॥ २० ॥

राधिकेश्वराने तिला रत्नजडित सिंहासन अर्पण केले. त्याच वेळी तेथे चतुर्मुख ब्रह्मा पत्नीसमवेत येऊन पोहोचले.

Verse 21

ज्ञानिनां प्रवरः श्रीमान् पुमानोंकारमुच्चरन् । कमंडलुधरो जातस्तपस्वी नाभितो हरेः ॥ २१ ॥

ज्ञानिनांमध्ये श्रेष्ठ असा तो श्रीमान् पुरुष ‘ॐ’ उच्चारत, कमंडलू धारण करणारा तपस्वी होऊन हरि (विष्णू)च्या नाभीतून प्रकट झाला.

Verse 22

स तु संस्तूय सर्वेशं सावित्र्या भार्यया सह । निषसादासने रम्ये विभोस्तस्याज्ञया मुने ॥ २२ ॥

मग त्याने सर्वेश्वराची स्तुती करून, हे मुने, पत्नी सावित्रीसह त्या विभूच्या आज्ञेने रम्य आसनावर बसला.

Verse 23

अथ कृष्णो महाभाग द्विधारूपो बभूव ह । वामार्द्धांगो महादेवो दक्षार्द्धो गोपिकापतिः ॥ २३ ॥

मग, हे महाभाग, कृष्ण द्विधारूप झाला—त्याचा वामार्ध महादेव (शिव) झाला आणि दक्षिणार्ध गोपिकापती (कृष्ण) झाला.

Verse 24

पंचवक्त्रस्त्रिनेत्रोऽसौ वामार्द्धागो मुनीश्वः । स्तुत्वा कृष्णं समाज्ञप्तो निषसाद हरेः पुरः ॥ २४ ॥

तो मुनीश्वर—पंचमुख, त्रिनेत्र आणि वामार्धी देवीस्वरूप—कृष्णाची स्तुती करून, आज्ञा प्राप्त होताच, हरिच्या समोर बसला।

Verse 25

अथ कृष्णश्चतुर्वक्त्रं प्राह सृष्टिं कुरु प्रभो । सत्यलोके स्थितो नित्यंगच्छ मांस्मर सर्वदा ॥ २५ ॥

मग कृष्णाने चतुर्मुख प्रभूला (ब्रह्मदेवाला) म्हटले—“हे प्रभो, सृष्टीचे कार्य कर. सत्यलोकी नित्य स्थित राहा; जा आणि सदैव माझे स्मरण कर.”

Verse 26

एवमुक्तस्तु हरिणा प्रणम्य जगदीश्वरम् । जगाम भार्यया साकं स तु सृष्टिं करोति वै ॥ २६ ॥

हरिने असे सांगितल्यावर त्याने जगदीश्वराला प्रणाम केला आणि पत्नीसमवेत प्रस्थान केले; आणि तो निश्चयच सृष्टीकार्य करू लागला।

Verse 27

पितास्माकं मुनिश्रेष्ठ मानसीं कल्पदैहिकीम् । ततः पश्चात्पंचवक्त्रं कृष्णं प्राह महामते ॥ २७ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ, आमच्या पित्याने प्रथम मानसी सृष्टी आणि नंतर देहरूप सृष्टी निर्माण केली. त्यानंतर, हे महामते, त्याने पंचमुख कृष्णाला संबोधिले।

Verse 28

दुर्गां गृहाण विश्वेश शिवलोके तपश्वर । यावत्सृष्टिस्तदंते तु लोकान्संहर सर्वतः ॥ २८ ॥

हे विश्वेश, हे तपेश्वर, शिवलोकी दुर्गेला स्वीकार कर; आणि सृष्टीच्या अंतापर्यंत सर्वत्र लोकांचा संहार (लय) कर।

Verse 29

सोऽपि कृष्णं नमस्तृत्य शिवलोकं जगाम ह । ततः कालांतरे ब्रह्मन्कृष्णस्य परमात्मनः ॥ २९ ॥

तोही श्रीकृष्णास नमस्कार करून शिवलोकास गेला. नंतर काही काळ गेल्यावर, हे ब्राह्मणा, परमात्मा श्रीकृष्णाची कथा पुढे सांगितली जाते.

Verse 30

वक्त्रात्सरस्वती जाता वीणापुस्तकधारिणी । तामादिदेश भगवान् वैकुंठं गच्छ मानदे ॥ ३० ॥

मुखातून वीणा व पुस्तक धारण करणारी सरस्वती प्रकट झाली. तेव्हा भगवानांनी तिला आज्ञा केली—“हे मानदे, वैकुंठास जा.”

Verse 31

लक्ष्मीसमीपे तिष्ठ त्वं चतुर्भुजसमाश्रया । सापि कृष्णं नमस्कृत्य गता नारायणांतिकम् ॥ ३१ ॥

“लक्ष्मीच्या समीप राहा आणि चतुर्भुज प्रभूचा आश्रय घे.” तीही श्रीकृष्णास नमस्कार करून नारायणांच्या सान्निध्यात गेली.

Verse 32

एवं पञ्चविधा जाता सा राधा सृष्टिकारणम् । आसां पूर्णस्वरूपाणां मंत्रध्यानार्चनादिकम् ॥ ३२ ॥

अशा रीतीने राधा पाच प्रकारांनी प्रकट झाली; तीच सृष्टीचे कारण आहे. तिच्या या पूर्ण स्वरूपांसाठी मंत्रजप, ध्यान व अर्चन इत्यादी साधना करावी.

Verse 33

वदामि श्रृणु विप्रेद्रं लोकानां सिद्धिदायकम् । तारः क्रियायुक् प्रतिष्ठा प्रीत्याढ्या च ततः परम् ॥ ३३ ॥

मी सांगतो—ऐक, हे विप्रश्रेष्ठा—जे लोकांना सिद्धी देणारे आहे. प्रथम ‘तार’, मग विधियुक्त क्रिया, मग प्रतिष्ठा, आणि नंतर प्रेमसमृद्ध अवस्था; यांपलीकडे परम तत्त्व आहे.

Verse 34

ज्ञानामृता क्षुधायुक्ता वह्निजायांतकतो मनुः । सुतपास्तु ऋषिश्छन्दो गायत्री देवता मनोः ॥ ३४ ॥

“ज्ञानामृता…” या मंत्राचा मनु वह्निजायांतकृत; ऋषी सुतपा; छंद गायत्री; आणि अधिदेवता मन (मनस्) आहे.

Verse 35

राधिका प्रणवो बीजं स्वाहा शक्तिरुदाहृता । षडक्षरैः षडंगानि कुर्याद्विन्दुविभूषितैः ॥ ३५ ॥

‘राधिका’ हा मुख्य मंत्र; प्रणव (ॐ) त्याचे बीज, आणि ‘स्वाहा’ ही त्याची शक्ति सांगितली आहे. बिंदुयुक्त सहा अक्षरांनी षडंग-न्यास करावा.

Verse 36

ततो ध्यायन्स्वहृदये राधिकां कृष्णभामिनीम् । श्वेतचंपकवर्णाभां कोटिचन्द्रसमप्रभाम् ॥ ३६ ॥

त्यानंतर साधक आपल्या हृदयात कृष्णभामिनी राधिकेचे ध्यान करतो—श्वेत चंपकवर्णा, कोटी चंद्रासमान तेजस्वी.

Verse 37

शरत्पार्वणचन्द्रास्यां नीलेंदीवरलोचनाम् । सुश्रोणीं सुनितंबां च पक्वबिंबाधरांबराम् ॥ ३७ ॥

तिचे मुख शरद्-पर्वणीच्या पूर्णचंद्रासारखे, नेत्र निळ्या कमळासारखे; कटी सुंदर, नितंब सुगठित, आणि अधर पिकलेल्या बिंबफळासारखे लाल व मोहक आहेत.

Verse 38

मुक्ताकुंदाभदशनां वह्निशुद्धांशुकान्विताम् । रत्नकेयूरवलयहारकुण्डलशोभिताम् ॥ ३८ ॥

तिचे दात मोती व कुंदकळीप्रमाणे उजळ; ती अग्निशुद्ध वस्त्रे परिधान करते, आणि रत्नमय केयूर, वलय, हार व कुंडलांनी शोभते.

Verse 39

गोपीभिः सुप्रियाभिश्च सेवितां श्वेतचामरैः । रासमंडलमध्यस्थां रत्नसिंहासनस्थिताम् ॥ ३९ ॥

प्रिय गोपींनी सेविलेली, शुभ्र चामरांनी वीजविली, रासमंडळाच्या मध्यभागी स्थित आणि रत्नजडित सिंहासनावर विराजमान (श्रीकृष्ण) असे ध्यान करावे।

Verse 40

ध्यात्वा पुष्पांजलिं क्षिप्त्वा पूजयेदुपचारकैः । लक्षषट्कं जपेन्मंत्रं तद्दशांशं हुनेत्तिलैः ॥ ४० ॥

ध्यान करून पुष्पांजली अर्पण करावी व विधिपूर्वक उपचारांनी पूजा करावी। मंत्राचा सहा लक्ष जप करावा आणि त्याचा दशांश तिळांसह हवनात अर्पण करावा।

Verse 41

आज्याक्तैर्मातृकापीठे पूजा चावरणैः सह । षट्कोणेषु षडंगानि तद्बाह्येऽष्टदले यजेत् ॥ ४१ ॥

घृताने लिप्त मातृका-पीठावर, आवरणांसह पूजा करावी. षट्कोणांत षडंगांची स्थापना करून यजन करावे आणि त्याबाहेर अष्टदल कमळावरही पूजा करावी।

Verse 42

मालावतीं माधवीं च रत्नमालां सुशीलिकाम् । ततः शशिकलां पारिजातां पद्मावतीं तथा ॥ ४२ ॥

मालावती, माधवी, रत्नमाला आणि सुशीलिका; त्यानंतर शशिकला, पारिजाता तसेच पद्मावती—अशी नावे सांगितली आहेत।

Verse 43

सुंदरीं च क्रमात्प्राच्यां दिग्विदिक्षु ततो बहिः । इन्द्राद्यान्सायुधानिष्ट्वा विनियोगांस्तु साधयेत् ॥ ४३ ॥

मग पूर्व दिशेपासून क्रमाने, आणि नंतर सर्व दिशा व विदिशांत बाहेरच्या क्रमाने, इंद्रादी देवतांची त्यांच्या आयुधांसह पूजा करून, ठरविलेले विनियोग सिद्ध करावेत।

Verse 44

राधा कृष्णप्रिया रासेश्वरी गोपीगणाधिपा । निर्गुणा कृष्णपूज्या च मूलप्रकृतिरीश्वरी ॥ ४४ ॥

राधा कृष्णाची प्रिया, रासाची अधीश्वरी व गोपीगणांची अधिपती आहे। ती गुणातीत आहे; कृष्णही तिची पूजा करतो, आणि ती मूलप्रकृतीची ईश्वरी आहे।

Verse 45

सर्वेश्वरी सर्वपूज्या वैराजजननी तथा । पूर्वाद्याशासु रक्षंतु पांतु मां सर्वतः सदा ॥ ४५ ॥

सर्वेश्वरी, सर्वपूज्या व वैराजजननी देवी पूर्वादी सर्व दिशांत माझे रक्षण करो, आणि सदा सर्व बाजूंनी माझे पालन करो।

Verse 46

त्वं देवि जगतां माता विष्णुमाया सनातनी । कृष्णमायादिदेवी च कृष्णप्राणाधिके शुभे ॥ ४६ ॥

हे देवी, तू जगतांची माता, विष्णूची सनातन माया आहेस। तू कृष्णमायेची आदिदेवीही आहेस; हे शुभे, तू कृष्णाच्या प्राणांहूनही अधिक प्रिय आहेस।

Verse 47

कष्णभक्तिप्रदे राधे नमस्ते मंगलप्रदे । इति सम्प्रार्थ्य सर्वेशीं स्तुत्वा हृदि विसर्जयेत् ॥ ४७ ॥

हे राधे, कृष्णभक्ती देणाऱ्या, तुला नमस्कार—तू मंगल देणारी आहेस। असे सर्वेश्वरीची आर्त प्रार्थना व स्तुती करून, तिला हृदयात ठेवून विसर्जन करावे।

Verse 48

एवं यो भजते राधां सर्वाद्यां सर्वमंगलाम् । भुक्त्वेह भोगानखिलान्सोऽन्ते गोलोकमाप्नुयात् ॥ ४८ ॥

अशा प्रकारे जो राधेचे—सर्वाद्या, सर्वमंगला—भजन करतो, तो येथे सर्व भोग-समृद्धी उपभोगून शेवटी गोलोकास प्राप्त होतो।

Verse 49

अथ तुभ्यं महालक्ष्म्या विधानं वच्मि नारद । यदाराधनतो भूयात्साधको भुक्तिमुक्तिमान् ॥ ४९ ॥

आता हे नारद, मी तुला महालक्ष्मीच्या उपासनेची विधी सांगतो; जिनच्या आराधनेने साधक भोग आणि मोक्ष—दोन्ही प्राप्त करतो।

Verse 50

लक्ष्मीमायाकामवाणीपूर्वा कमलवासिनी । ङेंता वह्निप्रियांतोऽयं मंत्रकल्पद्रुमः परः ॥ ५० ॥

लक्ष्मी, माया, काम आणि वाणी—या बीजांनी आरंभ होऊन, ‘कमलवासिनी’ पदयुक्त, आणि ‘ङेंता’ व ‘वह्निप्रिया’ येथे समाप्त—हा परम ‘मंत्र-कल्पद्रुम’ सांगितला आहे।

Verse 51

ऋषिर्नारायणश्चास्य छन्दो हि जगती तथा । देवता तु महालक्ष्मीर्द्विद्विवर्णैः षडंगकम् ॥ ५१ ॥

या मंत्राचे ऋषी नारायण, छंद जगती आणि देवता महालक्ष्मी आहेत. याचा षडंग-न्यास द्वि-द्वि वर्णांनी करावा।

Verse 52

श्वेतचंपकवर्णाभां रत्नभूषणभूषिताम् । ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां भक्तानुग्रहकातराम् ॥ ५२ ॥

ती श्वेत चंपकफुलासारख्या वर्णाची, रत्नभूषणांनी अलंकृत; मंद हास्याने प्रसन्न मुखाची, आणि भक्तांवर अनुग्रह करण्यास आतुर होती।

Verse 53

बिभ्रतीं रत्नमालां च कोटिचंद्रसमप्रभाम् । ध्यात्वा जपेदर्कलक्षं पायसेन दशांशतः ॥ ५३ ॥

रत्नमाळा धारण करणारी, कोटी चंद्रासमान प्रभा असलेल्या देवीचे ध्यान करून, अर्क-मंत्राचा एक लक्ष जप करावा; नंतर पायसाने दशांश होम करावा।

Verse 54

जुहुयादेधिते वह्नौ श्रीदृकाष्टैः समर्चयेत् । नवशक्तियुते पीठे ह्यंगैरावरणैः सह ॥ ५४ ॥

दीप्त पवित्र अग्नीत आहुती अर्पण करावी, नंतर ‘श्रीदृक’ अष्टकाने विधिपूर्वक देवाचे पूजन करावे। नवशक्तियुक्त पीठावर अंगमंत्र व आवरणांसह आराधना करावी॥

Verse 55

विभूतिरुन्नतिः कांतिः सृष्टिः कीर्तिश्च सन्नतिः । व्याष्टिरुत्कृष्टिर्ऋद्धिश्च संप्रोक्ता नव शक्तयः ॥ ५५ ॥

विभूती, उन्नती, कांती, सृष्टी, कीर्ती, सन्नती, व्याष्टी, उत्कृष्टी आणि ऋद्धी—या नव शक्ती म्हणून सांगितल्या आहेत॥

Verse 56

अत्रावाह्य च मूलेन मूर्तिं संकल्प्य साधकः । षट् कोणेषु षडंगानि दक्षिणे तु गजाननम् ॥ ५६ ॥

येथे मूलमंत्राने आवाहन करून साधकाने मनात देवमूर्तीचा संकल्प करावा। षट्कोणांत षडंग-न्यास करावा आणि दक्षिणेस गजानन (गणेश) स्थापावा॥

Verse 57

वामे कुसुमधन्वानं वसुपत्रे ततो यजेत् । उमां श्रीं भारतीं दुर्गां धरणीं वेदमातरम् ॥ ५७ ॥

डाव्या बाजूस वसुपत्रावर कुसुमधन्वा (कामदेव) स्थापून पूजन करावे। त्यानंतर उमा, श्री (लक्ष्मी), भारती (सरस्वती), दुर्गा, धरणी आणि वेदमाता यांचे पूजन करावे॥

Verse 58

देवीमुषां च पूर्वादौ दिग्विदिक्षु क्रमेण हि । जह्नुसूर्यसुते पूज्ये पादप्रक्षालनोद्यते ॥ ५८ ॥

पूर्वेकडून आरंभ करून दिशां व विदिशांत क्रमाने देवी उषा इत्यादींचे पूजन करावे। तसेच पूज्य जह्नु व सूर्यसुता इत्यादींसाठी पादप्रक्षालन करावे॥

Verse 59

शंखपद्मनिधी पूज्यौ पार्श्वयोर्घृतचामरौ । धृतातपत्रं वरुणं पूजयेत्पश्चिमे ततः ॥ ५९ ॥

दोन्ही बाजूंना घृतलेपित चामर धारण करणाऱ्या शंख व पद्म या दोन निधीदेवतांची पूजा करावी; नंतर पश्चिमेस राजछत्र धारण करणाऱ्या वरुणदेवाचे पूजन करावे।

Verse 60

संपूज्य राशीन्परितो यथास्थानं नवग्रहान् । चतुर्दन्तैरावतादीन् दिग्विदिक्षु ततोऽर्चयेत् ॥ ६० ॥

सभोवती राशींचे व यथास्थान नवग्रहांचे विधिपूर्वक पूजन करून, नंतर दिशां व विदिशांत चतुर्दंत ऐरावतादी गजांची अर्चना करावी।

Verse 61

तद्बहिर्लोकपालांश्च तदस्त्राणि च तद्बहिः । दूर्वाभिराज्यसिक्ताभिर्जुहुयादायुषे नरः ॥ ६१ ॥

त्या (अंतरंग विधी)च्या बाहेर लोकपालांचे, आणि त्याही बाहेर दिव्यास्त्र-मंत्रांचे आवाहन करून, घृतसिक्त दूर्वांनी आयुष्याकरिता हवन करावे।

Verse 62

गुडूचीमाज्यसंसिक्तां जुहुयात्सप्तवासरम् । अषअटोत्तरसहस्रं यः स जीवेच्छरदां शतम् ॥ ६२ ॥

जो सात दिवस घृतसिक्त गुडूचीची आहुती देऊन अष्टोत्तर सहस्र (८००८) आहुत्या पूर्ण करतो, तो शंभर शरद्‌ऋतूंपर्यंत (पूर्ण शतायुष्य) जगतो—असे म्हटले आहे।

Verse 63

हुत्वा तिलान्घृताभ्यक्तान्दीर्घमायुष्यमाप्नुयात् । आरभ्यार्कदिनं मंत्री दशाहं घृतसंप्लुतः ॥ ६३ ॥

घृताभ्यक्त तिळांची आहुती दिल्यास दीर्घायुष्य प्राप्त होते. रविवारापासून आरंभ करून मंत्रजप करणारा दहा दिवस घृताहाराने पोषित राहावा।

Verse 64

जुहुयादर्कसमिधः शरीरारोग्यसिद्धये । शालिभिर्जुह्वतो नित्यमष्टोत्तरसहस्रकम् ॥ ६४ ॥

शरीराच्या आरोग्यसिद्धीसाठी अर्काच्या समिधांनी अग्नीत आहुती द्यावी. आणि जो शाली तांदळाने होम करतो, त्याने नित्य एक हजार आठ आहुती द्याव्यात.

Verse 65

अचिरादेव महती लक्ष्मी संजायते ध्रुवम् । उषाजा जीनालिकेररजोभिर्गृतमिश्रितैः ॥ ६५ ॥

निश्चितच लवकरच महान लक्ष्मी प्रकट होते. उषाकाळी जीनालिकेराच्या रजेला तुपात मिसळून (लेपन/प्रयोग) करावा.

Verse 66

हुनेदष्टोत्तरशतं पायसाशी तु नित्यशः । मण्डलाज्जायते सोऽपि कुबेर इव मानवः ॥ ६६ ॥

नित्य एकशे आठ आहुती द्याव्यात आणि पायसाचा आहार करावा. त्या मण्डलातून तो मनुष्यही कुबेरासारखा समृद्ध होऊन जन्मतो.

Verse 67

हविषा गुडमिश्रेण होमतो ह्यन्नवान्भवेत् । जपापुष्पाणि जुहुयादष्टोत्तरसहस्रकम् ॥ ६७ ॥

गूळ मिसळलेल्या हविषाने होम केल्यास मनुष्य अन्नसमृद्ध होतो. जपाफुलेही एक हजार आठ संख्येने आहुती म्हणून अर्पण करावीत.

Verse 68

तांबूलरससंमिश्रं तद्भस्मतिलकं चरेत् । चतुर्णामपि वर्णानां मोहनाय द्विजोत्तमः ॥ ६८ ॥

तांबूलाच्या रसात मिसळून त्या भस्माचा टिळा लावावा. श्रेष्ठ द्विजाने चारही वर्णांतील लोकांना आकर्षित करण्यासाठी असे करावे.

Verse 69

एवं यो भजते लक्ष्मीं साधकेंद्रो मुनीश्वर । सम्पदस्तस्य जायंते महालक्ष्मीः प्रसीदति ॥ ६९ ॥

हे मुनीश्वर! जो साधकांमध्ये श्रेष्ठ असा या प्रकारे लक्ष्मीदेवीचे भजन करतो, त्याच्या घरी संपत्ती उत्पन्न होते; महालक्ष्मी त्याच्यावर प्रसन्न होते.

Verse 70

देहांते वैष्णवं धाम लभते नात्र संशयः । या तु दुर्गा द्विजश्रेष्ठ शिवलोकं गता सती ॥ ७० ॥

देहाच्या अंतकाळी तो वैष्णव धाम प्राप्त करतो—यात संशय नाही. परंतु जी दुर्गा म्हणून पूजिली जाते, हे द्विजश्रेष्ठ, ती सती शिवलोकास गेली आहे.

Verse 71

सा शिवाज्ञामनुप्राप्य दिव्यलोकं विनिर्ममे । देवीलोकेति विख्यातं सर्वलोकविलक्षणम् ॥ ७१ ॥

तिने शिवाची आज्ञा प्राप्त करून एक दिव्य लोक निर्माण केला; तो ‘देवी-लोक’ म्हणून प्रसिद्ध असून सर्व लोकांपेक्षा विलक्षण आहे.

Verse 72

तत्र स्थिता जगन्माता तपोनियममास्थिता । विविधान् स्वावतारान्हि त्रिकाले कुरुतेऽनिशम् ॥ ७२ ॥

तेथे स्थित जगन्माता तप-नियमांचे पालन करून, त्रिकाळी अखंडपणे आपल्या विविध अवतारांचे प्राकट्य करीत असते.

Verse 73

मायाधिका ह्लादिनीयुक् चन्द्राढ्या सर्गिणी पुनः । प्रतिष्ठा स्मृतिसंयुक्ता क्षुधया सहिता पुनः ॥ ७३ ॥

ती माया-प्रधान आहे, ह्लादिनी शक्तियुक्त आहे, चंद्रगुणाने समृद्ध आहे आणि सृष्टीची निर्मात्रीही आहे. ती ‘प्रतिष्ठा’ म्हणून स्मृतीने संयुक्त आहे, आणि पुन्हा क्षुधेसहही संबद्ध आहे.

Verse 74

ज्ञानामृता वह्निजायांतस्ताराद्यो मनुर्मतः । ऋषिः स्याद्वामदेवोऽस्य छंदो गायत्रमीरितम् ॥ ७४ ॥

या मंत्राचे मंत्रनाम ‘ज्ञानामृता’ व ‘वह्निजायांत’ असे मानले गेले असून ‘ताराद्य’ हा त्याचा मनु (मंत्र-निर्देश) समजला जातो। याचा ऋषी वामदेव आणि छंद गायत्री असे कथिले आहे॥

Verse 75

देवता जगतामादिर्दुर्गा दुर्गतिनाशिनी । ताराद्येकैकवर्णेन हृदयादित्रयं मतम् ॥ ७५ ॥

देवता म्हणजे जगताची आदिकारण-रूपा, दुर्गतीचा नाश करणारी दुर्गा देवी. ‘तारा’पासून आरंभ करून एकेक वर्णाने रचलेले ‘हृदय’ इत्यादी त्रय असे मानले आहे॥

Verse 76

त्रिभिर्वर्मेक्षण द्वाभ्यां सर्वैरस्त्रमुदीरितम् । महामरकतप्रख्यां सहस्रभुजमंडिताम् ॥ ७६ ॥

तीन मंत्रांनी वर्म (कवच) आवाहन होते; दोन मंत्रांनी शस्त्र उच्चारले जाते; आणि सर्व मंत्रांनी मिळून अस्त्र कथिले आहे—महामरकतातुल्य तेजस्वी, सहस्रभुजांनी मंडित॥

Verse 77

नानाशस्त्राणि दधतीं त्रिनेत्रां शशिशेखराम् । कंकणांगदहाराढ्यां क्वणन्नूपुरकान्विताम् ॥ ७७ ॥

ती नानाविध शस्त्रे धारण करणारी, त्रिनेत्री व शशिशेखरा होती. कंकण, अंगद व हारांनी समृद्ध, आणि चालताना किणकिणणाऱ्या नूपुरांनी युक्त होती॥

Verse 78

किरीटकुंडलधरां दुर्गां देवीं विचिंतयेत् ॥ ७८ ॥

किरीट व कुंडले धारण करणाऱ्या दुर्गा देवीचे ध्यान करावे॥

Verse 79

वसुलक्षं जपेन्मंत्रं तिलैः समधुरैर्हुनेत । पयोंऽधसा वा सहस्रं नवपद्मात्मके यजेत् ॥ ७९ ॥

आठ लक्ष वेळा मंत्रजप करावा आणि मधुर मिश्रित तिळांनी होम करावा। किंवा दूध-दहीसह हजार आहुती देऊन नव-पद्मरचनेच्या विधीत यजन करावे।

Verse 80

प्रभा माया जया सूक्ष्मा विशुद्धानं दिनी पुनः । सुप्रभा विजया सर्वसिद्धिदा पीठशक्तयः ॥ ८० ॥

प्रभा, माया, जया, सूक्ष्मा, विशुद्धानंदिनी; तसेच पुन्हा सुप्रभा, विजया आणि सर्वसिद्धिदा—या पीठांच्या अधिष्ठात्री शक्ती आहेत।

Verse 81

अद्भिर्ह्रस्वत्रयक्लीबरहितैः पूजयेदिमाः । प्रणवो वज्रनखदंष्ट्रायुधाय महापदात् ॥ ८१ ॥

तीन ह्रस्व स्वरांपासून व नपुंसक ध्वनीपासून रहित अशा जलाने यांचे पूजन करावे। महापदातून प्रकट वज्र-नख-दंष्ट्रा आयुधधारी देवासाठी प्रणव ‘ॐ’चा विनियोग करावा।

Verse 82

सिंहाय वर्मास्त्रं हृञ्च प्रोक्तः सिंहमनुर्मुने । दद्यादासनमेतेन मूर्तिं मूलेन कल्पयेत् ॥ ८२ ॥

हे मुने, सिंह-रूपासाठी ‘हृँ’ हे बीज कवच व अस्त्र-मंत्र म्हणून सांगितले आहे। याने आसन अर्पण करावे आणि मूल-मंत्राने मूर्तीची विधिपूर्वक स्थापना व विन्यास करावा।

Verse 83

अङ्गावृर्त्तिं पुराभ्यार्च्य शक्तीः पत्रेषु पूजयेत् । जया च विजया कीर्तिः प्रीतिः पश्चात्प्रभा पुनः ॥ ८३ ॥

प्रथम अङ्गावृत्ति (अंग-रक्षा) याचे पूजन करून, नंतर पत्रांवर शक्तींची पूजा करावी—जया, विजया, कीर्ती, प्रीती; आणि शेवटी पुन्हा प्रभा।

Verse 84

श्रद्धा मेधा श्रुतिश्चैवस्वनामाद्यक्षरादिकाः । पत्राग्रेष्वर्चयेदष्टावायुधानि यथाक्रमात् ॥ ८४ ॥

श्रद्धा, मेधा व श्रुती यांसह—स्वतःच्या नावाच्या पहिल्या अक्षरापासून आरंभ करून—पानांच्या टोकांवर क्रमाने प्रभूंच्या आठ दिव्य आयुधांची पूजा करावी।

Verse 85

शंखचक्रगदाखङ्गपाशांकुशशरान्धनुः । लोकेश्वरांस्ततो बाह्ये तेषामस्त्राण्यनंतरम् ॥ ८५ ॥

शंख, चक्र, गदा, खड्ग, पाश, अंकुश, बाण व धनुष्य—यानंतर बाह्य भागात लोकपालांना स्थापावे; आणि लगेच त्यांच्या आयुधांचेही क्रमाने विन्यास करावा।

Verse 86

इत्थं जपादिभिर्मंत्री मंत्रे सिद्धे विधानवित् । कुर्यात्प्रयोगानमुना यथा स्वस्वमनीषितान् ॥ ८६ ॥

अशा रीतीने जप इत्यादी साधनांनी मंत्र सिद्ध झाल्यावर, विधिज्ञ मंत्रसाधक आपल्या-आपल्या इच्छित हेतूनुसार त्या मंत्राचा प्रयोग करावा।

Verse 87

प्रतिष्ठाप्य विधानेन कलशान्नवशोभनान् । रत्नहेमादिसंयुक्तान्घटेषु नवसु स्थितान् ॥ ८७ ॥

विधीनुसार नऊ शोभिवंत कलशांची प्रतिष्ठा करावी—रत्ने, सुवर्ण इत्यादींनी युक्त—जे नऊ घटांमध्ये स्थापित असतील।

Verse 88

मध्यस्थे पूजयेद्देवीमितरेषु जयादिकाः । संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैरभिषिंचेन्नराधिपम् ॥ ८८ ॥

मध्यस्थानी देवीची पूजा करावी आणि इतर स्थानी जया इत्यादींची. गंध, पुष्प आदींनी सम्यक पूजन करून, नंतर राजाचा अभिषेक करावा।

Verse 89

राजा विजयते शत्रून्योऽधिको विजयश्रियम् । प्राप्नोत्रोगो दीर्घायुः सर्वव्याधिविवर्जितः ॥ ८९ ॥

असा राजा शत्रूंवर विजय मिळवून अतुल विजयश्री प्राप्त करतो; तो निरोग, दीर्घायुषी व सर्व व्याधींहून मुक्त होतो.

Verse 90

वन्ध्याभिषिक्ता विधिनालभते तनयं वरम् । मन्त्रेणानेन संजप्तमाज्यं क्षुद्रग्रहापहम् ॥ ९० ॥

विधीनुसार अभिषेक झालेली वंध्या स्त्री उत्तम पुत्र प्राप्त करते. या मंत्राने विधिवत् जपलेले तूप क्षुद्र-ग्रहजन्य बाधा दूर करते.

Verse 91

गर्भिणीनां विशेषेण जप्तं भस्मादिकं तथा । जृंभश्वासे तु कृष्णस्य प्रविष्टेराधिकामुखम् ॥ ९१ ॥

गर्भिणींसाठी विशेषतः मंत्रजपाने पवित्र केलेले भस्म इत्यादी उपयोगात आणावे. जांभई किंवा श्वासाच्या वेळी मुखविवराकडे लक्ष ठेवावे; त्या वेळी कृष्णप्रवेश अधिक मानला जातो.

Verse 92

या तु देवी समुद्भूता वीणापुस्तकधारिणी । तस्या विधानं विप्रेंद्र श्रृणु लोकोपकारकम् ॥ ९२ ॥

जी देवी प्रकट झाली आहे, जिने वीणा व पुस्तक धारण केले आहे—हे विप्रेंद्र! लोककल्याणकारी अशी तिची पूजाविधी ऐका.

Verse 93

प्रणवो वाग्भवं माया श्रीः कामः शक्तिरीरिता । सरस्वती चतुर्थ्यंता स्वाहांतो द्वादशाक्षरः ॥ ९३ ॥

प्रणव ‘ॐ’, वाग्भव, माया, श्री, काम आणि ‘शक्ति’ असे सांगितले; त्यानंतर चतुर्थींत ‘सरस्वत्यै’ आणि शेवटी ‘स्वाहा’—हा द्वादशाक्षरी मंत्र होय.

Verse 94

मनुर्नारायण ऋषिर्विराट् छन्दः समीरितम् । महासरस्वती चास्य देवता परिकीर्तिता ॥ ९४ ॥

या मंत्राचा ऋषी मनु-नारायण सांगितला आहे, छंद विराट् समजला आहे, आणि अधिष्ठात्री देवता महा-सरस्वती अशी कीर्तित आहे।

Verse 95

वाग्भवेन षडंगानि कृत्वा वर्णान्न्यसेद् बुधः । ब्रह्मरंध्रे न्यसेत्तारं लज्जां भ्रूमध्यगां न्यसेत् ॥ ९५ ॥

वाग्भव बीजाने षडंग-न्यास करून ज्ञानी साधकाने देहावर वर्णांचा न्यास करावा. ब्रह्मरंध्रात ‘तारा’ स्थापावी आणि भ्रूमध्यात ‘लज्जा’चा न्यास करावा।

Verse 96

मुखनासादिकर्णेषु गुदेषु श्रीमुखार्णकान् । ततो वाग्देवतां ध्यायेद्वीणापुस्तकधारिणीम् ॥ ९६ ॥

मुख, नाक, कान आणि गुदप्रदेशात ‘श्री’पासून आरंभ होणाऱ्या शुभ बीजाक्षरांचा न्यास करावा. नंतर वीणा व पुस्तक धारण करणाऱ्या वाग्देवतेचे ध्यान करावे।

Verse 97

कर्पूरकुंदधवलां पूर्णचंद्रोज्ज्वलाननाम् । हंसाधिरूढां भालेंदुदिव्यालंकारशोभिताम् ॥ ९७ ॥

कर्पूर व कुंदासारखी धवल, पूर्णचंद्रासारख्या उज्ज्वल मुखाची; हंसावर आरूढ, आणि ललाटावर दिव्य चंद्रचिन्हाच्या अलंकाराने शोभणारी—तिचे ध्यान करावे।

Verse 98

जपेद्द्वादशलक्षाणि तत्सहस्रं सितांबुजैः । नागचंपकपुष्पैर्वा जुहुयात्साधकोत्तमः ॥ ९८ ॥

उत्तम साधकाने बारा लक्ष जप करावा; त्यानंतर पांढऱ्या कमळांनी—किंवा नागचंपकाच्या पुष्पांनी—हजार आहुती द्याव्यात।

Verse 99

मातृकोक्ते यजेत्पीठे वक्ष्यमाणक्रमेण ताम् । वर्णाब्जेनासनं दद्यान्मूर्तिं मूलेन कल्पयेत् ॥ ९९ ॥

मातृका-पद्धतीत सांगितलेल्या पीठावर, पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या क्रमाने त्या देवीची पूजा करावी। वर्णकमळाने आसन द्यावे आणि मूलमंत्राने देवीमूर्तीची स्थापना/भावना करावी।

Verse 100

देव्या दक्षिणतः पूज्या संस्कृता वाङ्मयी शुभा । प्राकृता वामतः पूज्या वाङ्मयीसर्वसिद्धिदा ॥ १०० ॥

देवीच्या उजव्या बाजूस संस्कृत-स्वरूपिणी शुभ वाङ्मयीची पूजा करावी; डाव्या बाजूस प्राकृत-स्वरूपिणी वाङ्मयीची पूजा करावी—जी सर्व सिद्धी देणारी आहे।

Verse 101

पूर्वमंगानि षट्कोणे प्रज्ञाद्याः प्रयजेद्बहिः । प्रज्ञा मेधा श्रुतिः शक्तिः स्मृतिर्वागीश्वरी मतिः ॥ १०१ ॥

षट्कोणात प्रथम अंगे (उपांगे) यांची पूजा करावी; आणि त्याच्या बाहेर प्रज्ञा इत्यादी देवतांची पूजा करावी—प्रज्ञा, मेधा, श्रुती, शक्ती, स्मृती, वागीश्वरी व मती।

Verse 102

स्वस्तिश्चेति समाख्याता ब्रह्माद्यास्तदनंतरम् । लोकेशानर्चयेद्भूयस्तदस्त्राणि च तद्बहिः ॥ १०२ ॥

ही ‘स्वस्ति’ अशी संज्ञा आहे; त्यानंतर ब्रह्मा इत्यादी देवतांची पूजा करावी। मग लोकपालांचे अर्चन करावे आणि त्याच्या बाहेर त्या देवता/विधीची अस्त्रे (मंत्रास्त्रे) यांचीही पूजा करावी।

Verse 103

एवं संपूज्य वाग्देवीं साक्षाद्वाग्वल्लभो भवेत् । ब्रह्मचर्यरतः शुद्धः शुद्धदंतनखा दिकः ॥ १०३ ॥

अशा प्रकारे वाग्देवीची सम्यक् पूजा केल्याने साधक जणू साक्षात् वाणीचा प्रिय होतो। ब्रह्मचर्यात रत, शुद्ध आणि दात-नखे इत्यादी स्वच्छ ठेवणारा असावा।

Verse 104

संस्मरन् सर्ववनिताः सततं देवताधिया । कवित्वं लभते धीमान् मासैर्द्वादशभिर्ध्रुवम् ॥ १०४ ॥

देवताभावाने सर्व दिव्य स्त्री-शक्तींचे सतत स्मरण करणारा बुद्धिमान पुरुष बारा महिन्यांत निश्चयच कवित्व-सामर्थ्य प्राप्त करतो।

Verse 105

पीत्वा तन्मंत्रितं तोयं सहस्रं प्रत्यहं मुने । महाकविर्भवेन्मंत्री वत्सरेण न संशयः ॥ १०५ ॥

हे मुने! त्या मंत्राने अभिमंत्रित केलेले जल प्रतिदिन सहस्र मात्रा पिल्यास साधक एका वर्षात निःसंशय महाकवी व मंत्रनिपुण होतो।

Verse 106

उरोमात्रोदके स्थित्वा ध्यायन्मार्तंडमंडले । स्थितां देवीं प्रतिदिनं त्रिसहस्रं जपेन्मनुम् ॥ १०६ ॥

छातीपर्यंत पाण्यात उभे राहून मार्तंडाच्या सौरमंडलाचे ध्यान करावे; तेथे स्थित देवीची उपासना करून प्रतिदिन मंत्राचा तीन सहस्र जप करावा।

Verse 107

लभते मंडलात्सिद्धिं वाचामप्रतिमां भुवि । पालाशबिल्वकुसुमैर्जुहुयान्मधुरोक्षितैः ॥ १०७ ॥

मंडल-विधीने साधक सिद्धी व पृथ्वीवर वाणीचे अनुपम सामर्थ्य मिळवतो. मधुर (मधु) शिंपडलेल्या पलाश व बिल्वपुष्पांनी हवन करावे।

Verse 108

समिद्भिर्वा तदुत्थाभिर्यशः प्राप्नोति वाक्पतेः । राजवृक्षसमुद्भूतैः प्रसूनैर्मधुराप्लुतैः ॥ १०८ ॥

त्यातून उत्पन्न समिधा किंवा त्यांचे पदार्थ अर्पण करून हवन केल्यास साधक वाक्पती (वाणीचा स्वामी) याचे यश व अनुग्रह प्राप्त करतो. राजवृक्षातून आलेली मधुररसाने भिजलेली फुले अर्पिल्यानेही कीर्ती वाढते।

Verse 109

सत्समिद्भिश्च जुहुयात्कवित्वमतुलं लभेत् । अथ प्रवक्ष्ये विप्रेंद्र सावित्रीं ब्रह्मणः प्रियाम् ॥ १०९ ॥

शुद्ध व योग्य समिधांनी आहुती दिल्यास अतुल काव्यप्रतिभा प्राप्त होते. हे विप्रेंद्र, आता मी ब्रह्म्याची प्रिया सावित्री सांगतो.

Verse 110

यां समाराध्य ससृजे ब्रह्मा लोकांश्चराचरान् । लक्ष्मी माया कामपूर्वा सावित्री ङेसमन्विता ॥ ११० ॥

जिची सम्यक् आराधना करून ब्रह्म्याने चराचर लोकांची सृष्टी केली. तीच लक्ष्मी, माया, कामापूर्वीची शक्ति आणि मंत्रबीजयुक्त सावित्री आहे.

Verse 111

स्वाहांतो मनुराख्यातः सावित्र्या वसुवर्णवान् । ऋषिर्ब्रह्मास्य गायत्री छंदः प्रोक्तं च देवता ॥ १११ ॥

‘स्वाहा’ने समाप्त होणारा मंत्र सांगितला आहे; सावित्री वसूंप्रमाणे तेजस्वी आहे. याचा ऋषि ब्रह्मा, छंद गायत्री आणि देवता सावित्री मानली आहे.

Verse 112

सावित्री सर्वदेवानां सावित्री परिकीर्तिता । हृदंतिकैर्ब्रह्म विष्णुरुद्रेश्वरसदाशिवैः ॥ ११२ ॥

सावित्री ही सर्व देवांचा साररूप म्हणून कीर्तिली आहे. अंतःहृदयात वसणारे ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, ईश्वर आणि सदाशिवही सावित्रीची स्तुती करतात.

Verse 113

सर्वात्मना च ङेयुक्तैरंगानां कल्पनं मतम् । तप्तकांचनवर्णाभां ज्वलंतीं ब्रह्मतेजसा ॥ ११३ ॥

असे मानले जाते की ज्ञेय विद्यांत सम्यक् प्रशिक्षित जनांनीच वेदांगांची रचना सर्वात्मने करावी—जेणेकरून ती तप्त सुवर्णासारखी वर्णाची होऊन ब्रह्मतेजाने ज्वलंत भासेल.

Verse 114

ग्रीष्ममध्याह्नमार्तंडसहस्रसमविग्रहाम् । ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां रत्नभूषणभूषिताम् ॥ ११४ ॥

तिचे रूप ग्रीष्मातील मध्यान्हीच्या सहस्र सूर्यांप्रमाणे तेजस्वी होते; मुखावर मंद हास्ययुक्त प्रसन्नता होती आणि ती रत्नमय भूषणांनी अलंकृत होती।

Verse 115

बह्निशुद्धांशुकाधानां भक्तानुग्रहकातराम् । सुखदां मुक्तिदां चैव सर्वसंपत्प्रदां शिवाम् ॥ ११५ ॥

अग्निशुद्ध वस्त्रे अर्पून जिनची पूजा होते, जे भक्तांवर कृपा करण्यास सदा आतुर आहेत—त्या सुखदायिनी, मुक्तिदायिनी, सर्व संपत्ती देणाऱ्या, शुभा (शिवा) आहेत।

Verse 116

वेदबीजस्वरूपां च ध्यायेद्वेदप्रसूं सतीम् । ध्यात्वैवं मण्डले विद्वान् त्रिकोणोज्ज्वलकर्णिके ॥ ११६ ॥

विद्वान साधकाने वेदबीजस्वरूपा, वेदांना प्रसव करणाऱ्या सती दिव्य मातेस ध्यान करावे। असे ध्यान करून तो मण्डलात त्रिकोणरूपाने उज्ज्वल कर्णिकेवर तिचे चिंतन करावे।

Verse 117

सौरे पीठे यजेद्देवीं दीप्तादिनवशक्तिभिः । मूलमंत्रेण क्लृप्तायां मूर्तौ देवीं प्रपूजयेत् ॥ ११७ ॥

सौर पीठावर दीप्ता आदि नवशक्तीं सहित देवीचे यजन करावे; आणि मूलमंत्राने विधिपूर्वक स्थापिलेल्या मूर्तीत देवीची सम्यक् प्रपूजा करावी।

Verse 118

कोणेषु त्रिषु संपूज्या ब्राहृयाद्याः शक्तयो बहिः । आदित्याद्यास्ततः पूज्या उषादिसहिताः क्रमात् ॥ ११८ ॥

तीनही कोनांत बाहेरील बाजूस ब्राह्मी आदि शक्तींची संपूजा करावी. त्यानंतर क्रमाने उषा आदि सहित आदित्य आदि देवतांची पूजा करावी।

Verse 119

ततः षडंगान्यभ्यर्च्य केसरेषु यथाविधि । प्रह्लादिनीं प्रभां पश्चान्नित्यां विश्वंभरां पुनः ॥ ११९ ॥

त्यानंतर कमळाच्या केसरांवर विधिपूर्वक षडंगांचे पूजन करून, पुढे प्रह्लादिनी व प्रभा, आणि मग पुन्हा नित्या व विश्वंभरांचे भक्तिभावाने अर्चन करावे।

Verse 120

विलासिनीप्रभावत्यौ जयां शांतां यजेत्पुनः । कांतिं दुर्गासरस्वत्यौ विद्यारूपां ततः परम् ॥ १२० ॥

पुन्हा विलासिनी व प्रभावती, तसेच जया व शांता यांचे पूजन करावे। त्यानंतर कांती, दुर्गा व सरस्वती, आणि यांपलीकडे विद्येरूपिणी देवीचे अर्चन करावे।

Verse 121

विशालसंज्ञितामीशां व्यापिनीं विमलां यजेत् । तमोपहारिणीं सूक्ष्मां विश्वयोनिं जयावहाम् ॥ १२१ ॥

‘विशाला’ नामाने प्रसिद्ध ईश्वरी—सर्वव्यापिनी, विमल, सूक्ष्म, तम नाश करणारी, विश्वयोनी व जय देणारी—हिचे भक्तिभावाने पूजन करावे।

Verse 122

पद्नालयां परां शोभां ब्रह्मरूपां ततोऽर्चयेत् । ब्राह्ययाद्याः शारणा बाह्ये पूजयेत्प्रोक्तलक्षणाः ॥ १२२ ॥

त्यानंतर पद्मालया—परम शोभायुक्त, ब्रह्मरूपिणी—हिचे अर्चन करावे। आणि मुख्य मंडलाबाहेर, ब्राह्यया इत्यादी शारणा देवतांचे, पूर्वोक्त लक्षणांनुसार, विधिपूर्वक पूजन करावे।

Verse 123

ततोऽभ्यर्च्येद् ग्रहान्बाह्ये शक्राद्यानयुधैः सह । इत्थमावरणैर्देवीः दशभिः परिपूजयेत् ॥ १२३ ॥

मग बाह्य आवरणात ग्रहदेवतांचे, तसेच शक्र (इंद्र) इत्यादी देवतांचे त्यांच्या आयुधांसह पूजन करावे। अशा रीतीने दहा आवरणांनी देविंची पूर्ण पूजा करावी।

Verse 124

अष्टलक्षं जपेन्मंत्रं तत्सहस्रं हुनेत्तिलैः । सर्वपापुविनिर्मुक्तो दीर्घमायुः स विंदति ॥ १२४ ॥

अष्टलक्ष वेळा मंत्रजप करावा, नंतर तिळांनी सहस्र आहुती द्याव्यात। तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन दीर्घायुष्य प्राप्त करतो।

Verse 125

अरुणाब्जैस्त्रिमध्वक्तैर्जुहुयादयुतं ततः । महालक्ष्मीर्भवेत्तस्य षण्मासान्नात्र संशयः ॥ १२५ ॥

त्यानंतर त्रिविध मधाने लेपित लाल कमळांनी दहा हजार आहुती द्याव्यात। सहा महिन्यांत त्याच्यासाठी महालक्ष्मी निश्चयाने प्रकट होते—यात संशय नाही।

Verse 126

ब्रह्मवृक्षप्रसूनैस्तु जुहुयाद्बाह्यतेजसे । बहुना किमिहोक्तेन यथावत्साधिता सती ॥ १२६ ॥

मग ब्रह्मवृक्षाच्या फुलांनी बाह्य अग्नीत आहुती द्यावी. येथे अधिक काय सांगावे? अशा रीतीने विधी यथावत् सिद्ध होतो।

Verse 127

साधकानामियं विद्या भवेत्कामदुधा मुने । अथ ते संप्रवक्ष्यामि रहस्यं परमाद्भुतम् ॥ १२७ ॥

हे मुने, साधकांसाठी ही विद्या कामधेनूसारखी इच्छाफळ देणारी ठरते. आता मी तुला परम अद्भुत असे रहस्य सविस्तर सांगतो।

Verse 128

सावित्रीपंजरं नाम सर्वरक्षाकरं नृणाम् । व्योमकेशार्लकासक्तां सुकिरीटविराजिताम् ॥ १२८ ॥

यास ‘सावित्री-पंजर’ म्हणतात; हे मनुष्यांना सर्व प्रकारचे रक्षण देणारे कवच आहे—आकाशासारख्या केशांची, अलंकारसमूहाने भूषित, आणि सुंदर किरीटाने तेजस्वी सावित्री।

Verse 129

मेघभ्रुकुटिलाक्रांतां विधिविष्णुशिवाननाम् । गुरुभार्गवकर्णांतां सोमसूर्याग्निलोचनाम् ॥ १२९ ॥

मी त्या दिव्य स्वरूपाचे ध्यान करतो—ज्याचे भुवई मेघासारख्या वक्र रेषांनी आच्छादित आहेत; ज्याचे मुख विधाता, विष्णु व शिव यांसारखे पूज्य आहे; ज्याचे कान गुरु व भार्गव (शुक्र) यांनी अलंकृत आहेत; आणि ज्याचे नेत्र चंद्र, सूर्य व अग्नी आहेत।

Verse 130

इडापिंगलिकासूक्ष्मावायुनासापुटान्विताम् । संध्याद्विजोष्ठपुटितां लसद्वागुपजिह्विकाम् ॥ १३० ॥

इडा व पिंगला यांतून वाहणाऱ्या सूक्ष्म प्राणवायूसह आणि दोन्ही नासापुटांनी युक्त अशी वाणी संधीस्थानी प्रकट होते; दात व ओठांनी आकार घेते; आणि जिभेसह एकरूप होऊन तेजस्वी वाक्शक्ती म्हणून कार्य करते।

Verse 131

संध्यासूर्यमणिग्रीवां मरुद्बाहुसमन्वितान् । पर्जन्यदृदयासक्तां वस्वाख्यप्रतिमंडलाम् ॥ १३१ ॥

मी त्या देवीचे ध्यान करतो—जिची ग्रीवा संध्या व सूर्याच्या मणिमय तेजाने दीप्त आहे; जिच्या भुजा मरुतांसारख्या आहेत; जिचे हृदय पर्जन्य (वर्षादेव) याच्यात आसक्त आहे; आणि जी वसु-नावाने प्रसिद्ध तेजस्वी मंडलाने वेढलेली आहे।

Verse 132

आकाशोदरविभ्रांतां नाभ्यवांतरवीथिकाम् । प्रजापत्याख्यजघनां कटींद्राणीसमाश्रिताम् ॥ १३२ ॥

ती ‘आकाशाच्या उदरात’ भ्रमण करते आणि नाभीच्या अंतर्गत वीथिकेतून गमन करते; तिचे जघन ‘प्रजापत्य’ म्हणून ओळखले जाते आणि ती ‘इंद्राणी’ नावाच्या कटिवर आश्रित असते।

Verse 133

ऊर्वोर्मलयमेरुभ्यां शोभमानां सरिद्वराम् । सुजानुजहुकुशिकां वैश्वदेवाख्यसंज्ञिकाम् ॥ १३३ ॥

त्यांनी त्या श्रेष्ठ नदीचे वर्णन केले जी ऊर्वा प्रदेशाजवळ मलय व मेरु पर्वतांच्या मध्ये शोभून दिसते; जी ‘सुजानु’ व ‘जहुकुशिका’ या नावांनी प्रसिद्ध असून ‘वैश्वदेवा’ ही संज्ञा धारण करते।

Verse 134

पादांघ्रिनखलोमाख्यभूनागद्रुमलक्षिताम् । ग्रहराश्यर्क्षयोगादिमूर्तावयवसंज्ञिकाम् ॥ १३४ ॥

त्यांनी त्या विश्वरूपाचे वर्णन केले—ज्याचे पाद पृथ्वी, गुल्फ पर्वत, नखे भूनाग (पर्वतशिखरे) आणि लोम वृक्षरूपाने लक्षित आहेत; तसेच ग्रह, राशि, नक्षत्र, योग इत्यादी पारिभाषिक संज्ञांनी तिच्या मूर्तीचे अवयव नामांकित आहेत।

Verse 135

तिथिमासर्तुपक्षाख्यैः संकेतनिमिषात्मिकाम् । मायाकल्पितवैचित्र्यसंध्याख्यच्छदनावृताम् ॥ १३५ ॥

ती तिथी, मास, ऋतु, पक्ष इत्यादी रूढ संकेत-संज्ञांनी युक्त व निमिष-निमिषांनी बनलेली आहे; आणि मायाकल्पित वैचित्र्ययुक्त ‘संध्या’ नावाच्या आवरणाने आच्छादित आहे।

Verse 136

ज्वलत्कालानलप्रख्यों तडित्कीटिसमप्रभाम् । कोटिसूर्यप्रतीकाशां शशिकोटिसुशीतलाम् ॥ १३६ ॥

ती ज्वलंत कालाग्नीप्रमाणे, वीजेच्या चमकासारखी तेजस्वी असे म्हणतात; कोटी सूर्यांसारखी प्रकाशमान, तरीही कोटी चंद्रांसारखी शीतल व सुखद आहे।

Verse 137

सुधामंडलमध्यस्थां सांद्रानंदामृतात्मिकाम् । वागतीतां मनोऽगर्म्या वरदां वेदमातरम् ॥ १३७ ॥

मी वेदमातेला नमस्कार करतो—जी सुधामंडलाच्या मध्यभागी विराजमान, सांद्र आनंदामृतस्वरूप, वाणीपलीकडची व मनास अगम्य, आणि वरदायिनी आहे।

Verse 138

चराचरमयीं नित्यां ब्रह्माक्षरसमन्विताम् । ध्यात्वा स्वात्माविभेदेन सावित्रीपंजरं न्यसेत् ॥ १३८ ॥

सावित्रीला चर-अचरमयी, नित्य आणि ब्रह्माच्या अक्षरांनी युक्त असे मानून—स्वतः व अंतरात्मा यांत भेद न ठेवता ध्यान करावे; आणि मग ‘सावित्री-पंजर’चा रक्षणार्थ न्यास करावा।

Verse 139

पञ्चरस्य ऋषिः सोऽहं छंन्दो विकृतिरुच्यते । देवता च परो हंसः परब्रह्मादिदेवता ॥ १३९ ॥

या ‘पञ्चर’ मंत्राचा ऋषी मीच आहे; याचे छंद ‘विकृती’ असे सांगितले आहे। याची अधिष्ठात्री देवता परम हंस—परब्रह्म, आदिदेवता आहे।

Verse 140

धर्मार्थकाममोक्षाप्त्यै विनियोग उदाहृतः । षडंगदेवतामन्त्रैरंगन्यासं समाचरेत् ॥ १४० ॥

धर्म, अर्थ, काम व मोक्षप्राप्तीसाठी विनियोग असा सांगितला आहे; त्यानंतर षडंगाच्या अधिष्ठात्री देवतांच्या मंत्रांनी अंगन्यास करावा।

Verse 141

त्रिधामूलेन मेधावी व्यापकं हि समाचरेत् । पूर्वोक्तां देवातां ध्यायेत्साकारां गुणसंयुताम् ॥ १४१ ॥

त्रिधामूलाच्या आधाराने मेधावी साधक व्यापक साधना करील; आणि पूर्वोक्त देवतेचे ध्यान करील—जी साकार व दिव्य गुणांनी युक्त आहे।

Verse 142

त्रिपदा हरिजा पूर्वमुखी ब्रह्मास्त्रसंज्ञिका । चतुर्विशतितत्त्वाढ्या पातु प्राचीं दिशं मम ॥ १४२ ॥

हरिजन्य त्रिपदा शक्ति, पूर्वमुखी व ‘ब्रह्मास्त्र’ नामाने प्रसिद्ध, चोवीस तत्त्वांनी समृद्ध होऊन माझ्या पूर्व दिशेचे रक्षण करो।

Verse 143

चतुष्पदा ब्रह्मदंडा ब्रह्माणी दक्षिणानना । षड्विंशतत्त्वसंयुक्ता पातु मे दक्षिणां दिशम् ॥ १४३ ॥

चतुष्पदा, ब्रह्मदंड धारण करणारी, दक्षिणमुखी ब्रह्माणी—सव्वीस तत्त्वांनी संयुक्त होऊन माझ्या दक्षिण दिशेचे रक्षण करो।

Verse 144

प्रत्यङ्मुखी पञ्चपदी पञ्चाशत्तत्त्वरूपिणी । पातु प्रतीचीमनिशं मम ब्रह्मशिरोंकिता ॥ १४४ ॥

अंतर्मुखी, पंचपदी व पन्नास तत्त्वस्वरूपिणी, ब्रह्मशिरोचिन्हांकित देवी माझ्या पश्चिम दिशेचे नित्य रक्षण करो।

Verse 145

सौम्यास्या ब्रह्मतुर्याढ्या साथर्वांगिरसात्मिका । उदीचीं षट्पदा पातु षष्टितत्त्वकलात्मिका ॥ १४५ ॥

सौम्य मुखाची, ब्रह्मतुरीयाने समृद्ध, अथर्व-आंगिरसात्मिका, षष्टि तत्त्वकला-युक्त षट्पदा शक्ती माझ्या उत्तर दिशेचे रक्षण करो।

Verse 146

पञ्चाशद्वर्णरचिता नवपादा शताक्षरी । व्योमा संपातु मे वोर्द्ध्वशिरो वेदांतसंस्थिता ॥ १४६ ॥

पन्नास वर्णांनी रचिता, नवपदा, शताक्षरी छंदस्वरूप, वेदांतस्थ व ऊर्ध्वशिरा व्योमा देवी माझे रक्षण करो।

Verse 147

विद्युन्निभा ब्रह्मसन्ध्या मृगारूढा चतुर्भुजा । चापेषुचर्मासिधरा पातु मे पावकीं दिशम् ॥ १४७ ॥

विद्युत्सम तेजस्वी, ब्रह्मसंध्यारूपा, मृगारूढा चतुर्भुजा, धनुष्य-बाण, ढाल व खड्ग धारण करणारी देवी माझ्या पावकी (अग्नी) दिशेचे रक्षण करो।

Verse 148

ब्रह्मी कुमारी गायत्री रक्तांगी हंसवाहिनी । बिभ्रत्कमंडलुं चाक्षं स्रुवस्रुवौ पातु नैर्ऋतिम् ॥ १४८ ॥

ब्रह्मी, कुमारी, गायत्री—रक्तांगी, हंसवाहिनी—कमंडलु व जपमाळ धारण करणारी, स्रुव-स्रुवा (हविर्पात्रे) घेणारी देवी माझ्या नैर्ऋती (दक्षिण-पश्चिम) दिशेचे रक्षण करो।

Verse 149

शुक्लवर्णा च सावित्री युवती वृषवाहना । कपालशूलकाक्षस्रग्धारिणी पातु वायवीम् ॥ १४९ ॥

श्वेतवर्णा, युवती, वृषभवाहिनी सावित्री—कपाल, त्रिशूल व रुद्राक्षमाळा धारण करणारी—वायव्य दिशेकडून माझे रक्षण करो।

Verse 150

श्यामा सरस्वती वृद्धा वैष्णवी गरुडासना । शंखचक्राभयकरा पातु शैवीं दिशं मम ॥ १५० ॥

श्यामवर्णा, वृद्धा सरस्वती—वैष्णवी, गरुडासनस्थ, शंख-चक्र व अभयमुद्रा धारण करणारी—माझ्या शैवी दिशेचे रक्षण करो।

Verse 151

चतुर्भुजा देवमाता गौरांगी सिंहवाहना । वराभयखङ्गचर्मभुजा पात्वधरां दिशम् ॥ १५१ ॥

चतुर्भुजा देवमाता, गौरांगी, सिंहवाहिनी—वर व अभयमुद्रा तसेच खड्ग व चर्म धारण करणारी—अधो दिशेचे रक्षण करो।

Verse 152

तत्तत्पार्श्वे स्थिताः स्वस्ववाहनायुधभूषणाः । स्वस्वदिक्षुस्थिताः पातुं ग्रहशक्त्यंगसंयुताः ॥ १५२ ॥

आपापल्या पार्श्वात स्थित, आपापल्या वाहन-आयुध-भूषणांनी विभूषित—ते आपापल्या दिशांत उभे राहून, ग्रहशक्तींच्या अंगांनी युक्त होऊन, रक्षण करो।

Verse 153

मंत्राधिदेवतारूपा मुद्राधिष्ठातृदेवताः । व्यापकत्वेन पांत्वस्मानापादतलमस्तकम् ॥ १५३ ॥

मंत्रांच्या अधिदेवतारूप व मुद्रांच्या अधिष्ठात्री देवता—सर्वव्यापकत्वाने—पायांच्या तळापासून मस्तकशिखेपर्यंत आमचे रक्षण करो।

Verse 154

इदं ते कथितं सत्यं सावित्रीपंजरं मया । संध्ययोः प्रत्यहं भक्त्या जपकाले विशेषतः ॥ १५४ ॥

हे सत्य ‘सावित्री-पंजर’ मी तुला सांगितले आहे। दोन्ही संध्याकाळी दररोज भक्तीने, विशेषतः जपकाळी, याचा पाठ करावा॥१५४॥

Verse 155

पठनीयं प्रयत्नेन भुक्तिं मुक्तिं समिच्छता । भूतिदा भुवना वाणी महावसुमती मही ॥ १५५ ॥

जो भोग आणि मोक्ष दोन्ही इच्छितो, त्याने याचा प्रयत्नपूर्वक पाठ करावा। हे समृद्धिदायी आहे; हे भुवनांना धारण करणारी वाणी आहे; हे महावसु-धारिणी पृथ्वी आहे॥१५५॥

Verse 156

हिरण्यजननी नन्दा सविसर्गा तपस्विनी । यशस्विनी सती सत्या वेदविच्चिन्मयी शुभा ॥ १५६ ॥

ती हिरण्यजननी (समृद्धीची जननी), नन्दा (आनंदस्वरूपा), सृष्टिप्रवर्तिनी व तपस्विनी आहे। ती यशस्विनी, सती, सत्या, वेदविद्, चिन्मयी व शुभा आहे॥१५६॥

Verse 157

विश्वा तुर्या वरेण्या च निसृणी यमुना भुवा । मोदा देवी वरिष्ठा च धीश्च शांतिर्मती मही ॥ १५७ ॥

विश्वा, तुर्या, वरेण्या, निसृणी, यमुना, भुवा; तसेच मोदा, देवी, वरिष्ठा, धी, शांती, मती आणि मही—ही पूज्य नावे सांगितली आहेत॥१५७॥

Verse 158

धिषणा योगिनी युक्ता नदी प्रज्ञाप्रचोदनी । दया च यामिनी पद्मा रोहिणी रमणी जया ॥ १५८ ॥

धिषणा, योगिनी, युक्ता, नदी, प्रज्ञाप्रचोदनी; तसेच दया, यामिनी, पद्मा, रोहिणी, रमणी आणि जया—ही (उक्त) नावे सांगितली आहेत॥१५८॥

Verse 159

सेनामुखी साममयी बगला दोषवार्जिता । माया प्रज्ञा परा दोग्ध्री मानिनी पोषिणी क्रिया ॥ १५९ ॥

ती सेनांचा अग्रभाग, साममयी, बगला व दोषरहित आहे। ती माया, प्रज्ञा व परा; वररूप रस ‘दोहणारी’, मानिनी, पोषिणी आणि स्वयं पवित्र क्रिया आहे।

Verse 160

ज्योत्स्ना तीर्थमयी रम्या सौम्यामृतमया तथा । ब्राह्मी हैमी भुजंगी च वशिनी सुंदरी वनी ॥ १६० ॥

ती ज्योत्स्ना, तीर्थमयी, रम्या आणि सौम्य अमृतमयी आहे। ती ब्राह्मी, हैमी, भुजंगी, वशिनी, सुंदरी व वनी अशीही प्रसिद्ध आहे।

Verse 161

ॐकारहसिनी सर्वा सुधा सा षड्गुणावती । माया स्वधा रमा तन्वी रिपुघ्नी रक्षणणी सती ॥ १६१ ॥

ती ॐकारहसिनी, सर्वव्यापी, स्वयं सुधा; षड्गुणांनी युक्त आहे। ती माया, स्वधा, रमा (श्री), सूक्ष्म तन्वी, रिपुघ्नी, रक्षणणी आणि सती आहे।

Verse 162

हैमी तारा विधुगतिर्विषघ्नी च वरानना । अमरा तीर्थदा दीक्षा दुर्धर्षा रोगहारिणी ॥ १६२ ॥

ती हैमी, तारा, विधुगति, विषघ्नी व वरानना आहे। ती अमरा, तीर्थदा, दीक्षा, दुर्धर्षा आणि रोगहारिणी—या नामांनी स्तुत्य आहे।

Verse 163

नानापापनृशंसघ्नी षट्पदी वज्रिणी रणी । योगिनी वमला सत्या अबला बलदा जया ॥ १६३ ॥

ती नाना पाप व नृशंस कर्मांचा नाश करणारी, षट्पदी, वज्रिणी आणि रणांगणी शूर आहे। ती योगिनी, विमला, सत्या, अबला (कोमल पण दुर्बल नाही), बलदा व जया आहे।

Verse 164

गोमती जाह्नवी रजावी तपनी जातवेदसा । अचिरा वृष्टिदा ज्ञेया ऋततंत्रा ऋतात्मिका ॥ १६४ ॥

गोमती, जाह्नवी, रजावी, तपनी आणि जातवेदसा; तसेच अचिरा व वृष्टिदा—या सर्व पवित्र सरिता म्हणून जाणाव्यात. ऋततंत्रा व ऋतात्मिका ह्याही, ऋतधर्माने नियंत्रित व ऋतस्वरूपिणी आहेत.

Verse 165

सर्वकामदुधा सौम्या भवाहंकारवर्जिता । द्विपदा या चतुष्पदा त्रिपदा या च षट्पदा ॥ १६५ ॥

ती सौम्य व मंगलमयी, सर्व कामनांचे दुग्ध देणारी, भव व अहंकाररहित आहे. तीच द्विपद, चतुष्पद, त्रिपद आणि षट्पद रूपांनीही विद्यमान आहे.

Verse 166

अष्टापदी नवपदी सहस्राक्षाक्षरात्मिका । अष्टोत्तरशतं नाम्नां सावित्र्या यः पठेन्नरः ॥ १६६ ॥

जो मनुष्य सावित्रीची अष्टोत्तरशत नामे पठण करतो—जी अष्टापदी, नवपदी व सहस्राक्षरात्मिका आहे—तो त्या जपाचे पुण्य प्राप्त करतो.

Verse 167

स चिरायुः सुखी पुत्री विजयी विनयी भवेत् । एतत्ते कथितं विप्र पंचप्रकृतिलक्षणम् ॥ १६७ ॥

तो दीर्घायुषी व सुखी होतो, पुत्रसंपन्न, विजयी आणि विनयी बनतो. हे विप्र, पंचप्रकृतीची लक्षणे मी तुला सांगितली आहेत.

Verse 168

मंत्राराधनपूर्वं च विश्वकामप्रपूरणम् ॥ १६८ ॥

आणि मंत्राराधनेच्या पूर्वक सर्व कामनांची पूर्ण पूर्तता होते.

Verse 169

इति श्रीबृहन्नारदीय पुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे पञ्चप्रकृतिमन्त्रादिनिरूपणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८३ ॥

अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीय पुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानाच्या तृतीय पादात ‘पंचप्रकृती व मंत्रादि निरूपण’ नावाचा त्र्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला ॥ ८३ ॥