Dīpa-vidhi-vyākhyānam (Procedure for Lamp-Offering to Hanumān)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथ दीपविधिं वक्ष्ये सरहस्यं हनूमतः । यस्य विज्ञानमात्रेण सिद्धो भवति साधकः ॥ १ ॥

सनत्कुमार म्हणाले—आता मी हनुमंताचा दीपविधी रहस्यासहित सांगतो; ज्याचे केवळ ज्ञान झाल्याने साधक सिद्ध होतो ॥१॥

Verse 2

दीपपात्रप्रमाणं च तैलमानं क्रमेण तु । द्रव्यस्य च प्रमाणं वै तत्तु मानमनुक्रमात् ॥ २ ॥

क्रमाने दीपपात्राचे प्रमाण, मग तेलाचे मान, आणि इतर द्रव्यांचेही प्रमाण—ही मापे अनुक्रमे सांगावीत ॥२॥

Verse 3

स्थानभेदं च मंत्रं च दीपदानमनुं पृथक् । पुष्पवासिततैलेन सर्वकामप्रदं मतम् ॥ ३ ॥

स्थानभेद, मंत्र आणि दीपदानविधी—हे सर्व स्वतंत्रपणे सांगावे; तरी पुष्पवासित तेलाने दीप अर्पण करणे सर्वकामप्रद मानले आहे ॥३॥

Verse 4

तिलतैलं श्रियः प्राप्त्यै पथिकागमनं प्रति । अतसीतैलमुद्दिष्टं वश्यकर्मणि निश्चितम् ॥ ४ ॥

श्री-समृद्धीची प्राप्ती आणि पथिकाचे आगमन घडविण्यासाठी तिळतेल विहित आहे; तसेच वश्यकर्मासाठी अतसी (अळशी) तेल निश्चितपणे सांगितले आहे ॥४॥

Verse 5

सार्षापं रोगनाशाय कथितं कर्मकोविदैः । मारणे राजिकोत्थं वा विभीतकसमुद्भवम् ॥ ५ ॥

रोगनाशासाठी कर्मकोविदांनी मोहरीपासूनचा उपाय सांगितला आहे. परंतु मारणकर्मात काळ्या मोहरीपासूनचा किंवा विभीतक-वृक्षापासून उत्पन्न द्रव्याचा उल्लेख केला आहे.

Verse 6

उच्चाटने करजोत्थं विद्वेषे मधुवृक्षजम् । अलाभे सर्वतैलानां तिलजं तैलमुत्तमम् ॥ ६ ॥

उच्चाटनासाठी करजोत्पन्न तेल, आणि विद्वेषासाठी मधुवृक्षोत्पन्न तेल सांगितले आहे. इतर सर्व तेल न मिळाल्यास तिळाचे तेल सर्वोत्कृष्ट मानले आहे.

Verse 7

गोधूमाश्च तिला माषा मुद्गा वै तंडुलाः क्रमात् । पंचधान्यमिदं प्रोक्तं नित्यदीपं तु मारुतेः ॥ ७ ॥

क्रमाने गहू, तीळ, माष (उडीद), मुद्ग (मूग) आणि तांदूळ—हे पंचधान्य म्हणून सांगितले आहे; आणि हे मारुती (हनुमान) यांच्या नित्यदीपासाठी आहे.

Verse 8

पंचधान्यसमुद्भूतं पिष्टमात्रं सुशोभनम् । सर्वकामप्रदं प्रोक्तं सर्वदा दीपदानके ॥ ८ ॥

पंचधान्यापासून तयार झालेल्या पीठमात्राने सुंदर रीतीने बनवलेला दीप (किंवा दीपदान) हा दीपदानकर्मात सर्वदा सर्वकामप्रद म्हणून सांगितला आहे.

Verse 9

वश्ये तडुलपिष्टोत्थं मारणे माषपिष्टजम् । उञ्चाटने कृष्णतिलपिष्टजं च प्रकीर्तितम् ॥ ९ ॥

वश्यकर्मात तांदळाच्या पिठापासूनचे, मारणकर्मात माष (उडीद) पिठापासूनचे, आणि उञ्चाटनात कृष्णतीळ पिठापासूनचे—असे सांगितले आहे.

Verse 10

पथिकागमने प्रोक्तं गोधूमोत्थं सतंडुलम् । मोहने त्वाढकीजात विद्वेषे च कुलत्थजम् ॥ १० ॥

पथिकाला लवकर समोर आणण्याच्या कर्मात गहूंपासून तयार केलेले तांदळासारखे दाणे (सतंडुल) सांगितले आहेत. मोहनकर्मात आढकीजात, आणि द्वेष उत्पन्न करण्यासाठी कुलत्थजात दाणे विधिलिखित आहेत.

Verse 11

संग्रामे केवला माषाः प्रोक्ता दीपस्य पात्रके । संधौ त्रिपिष्टजं लक्ष्मीहेतोः कस्तूरिकाभवम् ॥ ११ ॥

संग्रामकाळी दीपाच्या पात्र/आधारासाठी केवळ माष (उडीद) सांगितले आहेत. संध्याकाळी त्रिपिष्टजाचा उपयोग करावा, आणि लक्ष्मीप्राप्तीसाठी कस्तुरीपासून बनलेले द्रव्य विधियुक्त आहे.

Verse 12

एलालवंगकर्पूरमृगनाभिसमुद्भवम् । कन्याप्राप्त्यै तथा राजवंश्ये सख्ये तथैव च ॥ १२ ॥

वेलची, लवंग, कापूर आणि मृगनाभी—ही सुगंधी द्रव्ये—कन्याप्राप्तीसाठी, राजवंशाशी संबंधासाठी, तसेच सख्यलाभासाठी विधिलिखित आहेत.

Verse 13

अलाभे सर्ववस्तूनां पंचधान्यं वरं स्मृतम् । अष्टमुष्टिर्भवेत्किञ्चित्किञ्चिदष्टौ चः पुष्कलम् ॥ १३ ॥

इतर सर्व वस्तू न मिळाल्यास पंचधान्य अर्पण हे श्रेष्ठ मानले आहे. ‘थोडे’ परिमाण आठ मुठी, आणि ‘पुष्कळ’ परिमाण त्याच्या आठपट असे सांगितले आहे.

Verse 14

पुष्कलानां चतुर्णां च ह्याढकः परिकीर्तितः । चतुराढको भवेद्द्रोणः खारी द्रोणचतुष्टयम् ॥ १४ ॥

चार ‘पुष्कल’ मिळून एक ‘आढक’ असे परिकीर्तित आहे. चार आढकांनी एक ‘द्रोण’ होतो, आणि चार द्रोणांनी एक ‘खारी’ होते.

Verse 15

खारीचतुष्टय प्रस्थसंज्ञा च परिकीर्तिता । अथवान्यप्रकारेण मानमत्र निगद्यते ॥ १५ ॥

चार खारींचा समूह ‘प्रस्थ’ या नावानेही प्रसिद्ध आहे. अथवा येथे मापनपद्धती दुसऱ्या प्रकारे सांगितली आहे.

Verse 16

पलद्वयं तु प्रसृतं द्विगुणं कुडवं मतम् । चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थस्तैश्चतुर्भिस्तथाढकः ॥ १६ ॥

दोन पल म्हणजे एक ‘प्रसृत’; त्याचे दुप्पट ‘कुडव’ मानले आहे. चार कुडवांनी एक प्रस्थ, आणि चार प्रस्थांनी एक ‘आढक’ होतो.

Verse 17

चतुराढको भवेद्द्रोणःऋ खारी द्रोणचतुष्टयम् । क्रमेणैतेन ते ज्ञेयाः पात्रे षट्कर्मसंभवे ॥ १७ ॥

चार आढकांनी एक ‘द्रोण’ होतो; चार द्रोणांनी एक ‘खारी’ होते. षट्कर्मात वापरल्या जाणाऱ्या पात्रांच्या संदर्भात हे माप याच क्रमाने जाणावे.

Verse 18

पञ्च सप्त नव तथा प्रमाणास्ते यथाक्रमम् । सौगंधे नैव मानं स्यात्तद्यथारुचि संमतम् ॥ १८ ॥

क्रमाने पाच, सात आणि नऊ—ही प्रमाणे आहेत. पण सुगंधी द्रव्यांत ठराविक माप नाही; ते रुचीनुसार मान्य आहे.

Verse 19

नित्यपात्रे तु तैलानां नियमो वार्तिकोद्भवः । सोमवारे गृहीत्वातद्ध्वान्यं तोयप्लुतं धरेत् ॥ १९ ॥

नित्यपात्रातील तेलांचा नियम व्यवहारपरंपरेतून उत्पन्न झाला आहे. सोमवारी ते घेऊन, पाणी शिंपडून, झाकून सुरक्षित ठेवावे.

Verse 20

पश्चात्प्रमाणतो ज्ञेयं कुमारीहस्तपेषणम् । तत्पिष्टं शुद्धपात्रे तु नदीतोयेन पिंडितम् ॥ २० ॥

यानंतर प्रमाणानुसार विधी जाणावी—कुमारीच्या हाताने द्रव्याचे पेषण करावे. ते पीठ शुद्ध पात्रात ठेवून नदीच्या पाण्याने मळून पिंड करावा॥२०॥

Verse 21

दीपपात्रं ततः कुर्याच्छुद्धः प्रयतमानसः । दीपपात्रे ज्वाल्यमाने मारुतेः कवचं पठेत् ॥ २१ ॥

त्यानंतर शुद्ध होऊन व संयत मनाने दीपपात्र तयार करावे. त्या पात्रातील दीप प्रज्वलित होत असताना मारुती (हनुमान) यांचे कवच पठण करावे॥२१॥

Verse 22

शुद्धभूमौ समास्थाप्य भौमे दीपं प्रदापयेत् । मालामनूनां ये वर्णाः साध्यनामसमन्विताः ॥ २२ ॥

शुद्ध भूमीवर नीट स्थापून भूमीवरच दीप प्रज्वलित करावा. माला-मंत्रांचे जे वर्ण आहेत ते साध्य (इष्ट) नामासह संयुक्त करून उपयोग करावेत॥२२॥

Verse 23

वर्तिकायां प्रकर्त्तव्यास्तंतवस्तत्प्रमाणकाः । तत्त्रिंशांशेन वा ग्राह्या गुरुकार्येऽखिलाढ्यता ॥ २३ ॥

वर्तिकेसाठी त्या प्रमाणानुसार तंतू (धागे) तयार करावेत; किंवा त्याचा एक-तीसावा भागही घ्यावा. गुरुकार्यांत सर्व सामग्री व प्रमाण यांची पूर्ण व्यवस्था आवश्यक आहे॥२३॥

Verse 24

कूटतुल्याः स्मृता नित्ये सामान्येऽथ विशेषके । रुद्राः कूटगणाः प्रोक्ता न पात्रे नियमो मतः ॥ २४ ॥

नित्य कर्मांत तसेच सामान्य व विशेष अनुष्ठानांत ते ‘कूट’समान मानले आहेत. रुद्रांना ‘कूट-गण’ असे म्हटले आहे; आणि या बाबतीत पात्र (ग्राही) विषयी ठरावीक नियम नाही, असे मत आहे॥२४॥

Verse 25

एकविंशतिसंख्याकास्तन्तवोऽथाध्वनि स्मृताः । रक्तसूत्रं हनुमतो दीपदाने प्रकीर्तितम् ॥ २५ ॥

अध्व-मार्गात तंतू एकवीस सांगितले आहेत. तसेच दीपदानात हनुमंताच्या निमित्ताने रक्तसूत्र (लाल दोरा) विहित आहे.

Verse 26

कृष्णमुञ्चाटने द्वेषेऽरुणं मारणकर्मणि । कूटतुल्यपलं तैलं गुरुकार्ये शिवैर्गुणम् ॥ २६ ॥

मुञ्चाटन (अपद्रव-निवारण) कर्मात कृष्णवर्ण, द्वेषजन्य कर्मात अरुण, आणि मारणकर्मातही अरुणच विहित आहे. कूटतुल्य एक पल प्रमाण तेल गुरुकार्यांत शुभगुणयुक्त फलदायी म्हणतात.

Verse 27

नित्ये पंचपलं प्रोक्तमथवा मानसी रुचिः ॥ २७ ॥

नित्यकर्मात पाच पल प्रमाण सांगितले आहे; किंवा मनातील रुची व सामर्थ्यानुसार मानसी (मानसिक) विधीही करावी.

Verse 28

हनुमत्प्रतिमायास्तु सन्निधौ दीपदापनम् । शिवालयेऽथवा कुर्यान्नित्यनैमित्तिके स्थले ॥ २८ ॥

हनुमंताच्या प्रतिमेच्या सन्निधीत दीपदान करावे; किंवा शिवालयात—नित्य व नैमित्तिक कर्मांसाठी निश्चित स्थळी—ते करावे.

Verse 29

विशेषोऽस्त्यत्र यः कश्चिन्मारुते रुच्यते मया ॥ २९ ॥

येथे मारुत-तत्त्वाविषयी एक विशेष मुद्दा आहे, जो मला विशेष रुचतो.

Verse 30

प्रतिमाग्रे प्रमोदेन ग्रहभूतग्रहेषु च । चतुष्पथे तथा प्रोक्तं षट्सु दीपप्रदापनम् ॥ ३० ॥

आनंदाने देवप्रतिमेसमोर दीप अर्पावा; ग्रह व भूत-प्रेतसंबंधित स्थानीही. तसेच चौरस्त्यावर—अशा सहा ठिकाणी दीपप्रदान करावे असे शास्त्र सांगते.

Verse 31

सन्निधौ स्फाटिके लिंगे शालग्रामस्य सन्निधौ । नानाभोगश्रियै प्रोक्तं दीपदानं हनूमतः ॥ ३१ ॥

स्फटिक लिंगाच्या व शालग्रामाच्या सान्निध्यात दीपदान करावे असे सांगितले आहे. हनुमंतांनी नानाभोगांची श्री—अनेक प्रकारचे सुख व समृद्धी—प्राप्त व्हावी म्हणून हे प्रतिपादिले आहे.

Verse 32

गणेशसन्निधौ विघ्नमहासंकटनाशने । विषव्याधिभये घोरे हनुमत्सन्निधौ स्मृतम् ॥ ३२ ॥

गणेशाच्या सान्निध्यात विघ्न व महासंकटांचा नाश स्मरणीय आहे. आणि विष व व्याधीमुळे उत्पन्न भयंकर भयात हनुमंतांच्या रक्षक सान्निध्याचे स्मरण करावे असे सांगितले आहे.

Verse 33

दुर्गायाः सन्निधौ प्रोक्तं संग्रामे दीपदापनम् । चतुष्पथे व्याधिनष्टौ दुष्टदृष्टौ तथैव च ॥ ३३ ॥

दुर्गादेवीच्या सान्निध्यात दीपदान सांगितले आहे; संग्रामकाळीही तसेच. चौरस्त्यावर व्याधिनाशासाठी आणि दुष्टदृष्टी निवारण्यासाठीही.

Verse 34

राजद्वारे बंधमुक्तौ कारागारेऽथवा मतम् । अश्वत्थवटमूले तु सर्वकार्यप्रसिद्धये ॥ ३४ ॥

राजद्वारी बंधमुक्तीसाठी दीपदान मानले आहे; कारागृहातही तसेच. परंतु अश्वत्थ किंवा वडाच्या मुळाशी केल्यास सर्व कार्यांची सिद्धी होते.

Verse 35

वश्ये भये विवादे च वेश्मसंग्रामसंकटे । द्यूते दृष्टिस्तंभने च विद्वेषे मारणे तथा ॥ ३५ ॥

वशीकरण, भय व वादविवादात; घरातील व रणातील संकटात; जुगारात, दृष्टिस्तंभनात, द्वेष उत्पन्न करण्यात तसेच मारण-प्रयोगातही—(हा जप/प्रयोग) केला जातो.

Verse 36

मृतकोत्थापने चैव प्रतिमाचालने तथा । विषे व्याधौ ज्वरे भूतग्रहे क्रृत्याविमोचने ॥ ३६ ॥

मृतक-उत्थापनातही, तसेच प्रतिमा-चालनात; विष, व्याधी, ज्वर, भूतग्रह (आवेश) आणि कृत्या-बंधनातून विमोचनातही—(हा) उपयोगी पडतो.

Verse 37

क्षतग्रंथौ महारण्ये दुर्गेव्याघ्ने च दंतिनि । क्रूरसत्त्वेषु सर्वेषु शश्वदूंधविमोक्षणे ॥ ३७ ॥

क्षत-ग्रंथी (जखम/गाठ) असता, महाअरण्यात, दुर्गम ठिकाणी, वाघ व दंती (हत्ती) समोर; तसेच सर्व क्रूर प्राण्यांत, आणि सतत संकट-निवारणासाठी—(हा) जप करावा.

Verse 38

पथिकागमने चैव दुःस्थाने राजमोहने । आगमे निर्गमे चैव राजद्वारे प्रकीर्तितम् ॥ ३८ ॥

पथिकांच्या आगमनावेळीही, दुःस्थानी (अशुभ/कष्टस्थळी), तसेच राजाच्या मोह-भ्रमाच्या प्रसंगी; येणे-जाण्याच्या वेळीही—विशेषतः राजद्वारी—(हे) प्रकीर्तित आहे.

Verse 39

दीपदानं हनुमतो नात्र कार्या विचारणा ॥ ३९ ॥

हनुमंताला दीपदान करण्याविषयी येथे कोणतीही विचारणा आवश्यक नाही—ते निश्चयाने करावे.

Verse 40

रुद्रैकविंशपिंडांश्च त्रिधा मंडलमानकम् । लघुमानं स्मृतं पंच सप्त वा नव वा तथा ॥ ४० ॥

एकवीस ‘रुद्र’ पिंड त्रिधा विभाग करून एक मण्डल-मान ठरते. ‘लघु-मान’ हे पाच—किंवा सात, अथवा नऊ—अशा एककांनी स्मृत आहे॥४०॥

Verse 41

क्षीरेण नवनूतेन दध्ना वा गोमयेन च । प्रतिमाकरणं प्रोक्तं मारुतेर्दीपदापने ॥ ४१ ॥

मारुती (हनुमंत) यांस दीपदान करण्यासाठी प्रतिमा करणे सांगितले आहे—दुधाने, ताज्या नवनीताने, दह्याने, किंवा गोमयानेही॥४१॥

Verse 42

दक्षिणाभिमुखं वीरं कृत्वा केसरिविक्रमम् ॥ ४२ ॥

वीराला दक्षिणाभिमुख करून, त्याला केशरीसमान पराक्रमी केले॥४२॥

Verse 43

ऋक्षविन्यस्तपादं च किरीटेन विराजितम् । लिखेद्भित्तौ पटे वापि पीठे वा मारुतेः शुभे ॥ ४३ ॥

शुभ मारुती (हनुमंत) यांचे चित्रण करावे—ज्यांचे पाय ऋक्षावर ठेवलेले आहेत व जे किरीटाने शोभित आहेत—भिंतीवर, पटावर, किंवा पीठावरही॥४३॥

Verse 44

मालामंत्रेण दातव्यं दीपदानं हनूमतः । नित्यदीपः प्रकर्त्तव्यो द्वादशाक्षरविद्यया ॥ ४४ ॥

हनुमंतासाठी दीपदान माला-मंत्राने द्यावे; आणि द्वादशाक्षर-विद्येने नित्यदीप स्थापन करावा॥४४॥

Verse 45

विशेषस्तत्र यस्तं वै दीपदानेऽवधारय । षष्ट्यादौ च द्वितीयादाविमं दीपमितीरयेत् ॥ ४५ ॥

तेथे दीपदानाच्या विधीत जो विशेष नियम आहे तो नीट जाणून घ्यावा। षष्ठीच्या आरंभी आणि द्वितीयाच्या आरंभीही हाच दीप विधिपूर्वक अर्पण करावा।

Verse 46

गृहाणेति पदं पश्चाच्छेषं पूर्ववदुच्चरेत् । कूटादौ नित्यदीपे च मंत्रं सूर्याक्षरं वदेत् ॥ ४६ ॥

यानंतर ‘गृहाण’ (स्वीकार कर) हे पद उच्चारून उरलेला भाग पूर्वीप्रमाणे म्हणावा। कूटाच्या आरंभी तसेच नित्यदीपाच्या वेळी सूर्याक्षरयुक्त मंत्र उच्चारावा।

Verse 47

तत्र मालाख्यमनुना तत्तत्कार्येषु कारयेत् । गोमयेनोपलिप्तायां भूमौ तद्गतमानसः ॥ ४७ ॥

तेथे ‘माला’ नावाच्या मंत्राने त्या त्या कार्यांचे अनुष्ठान करावे. गोमयाने लिंपलेल्या भूमीवर बसून मन त्या (क्रिया व देवता) मध्ये एकाग्र ठेवावे।

Verse 48

षट्कोणं वसुपत्रं च भूमौ रेखासमन्वितम् । कमलं च लिखेद्भद्रं तत्र दीपं निधापयेत् ॥ ४८ ॥

भूमीवर रेषांसह षट्कोण व वसुपत्र (अष्टदल) काढावे. मग तेथे शुभ कमळ रेखाटून त्यात दीप ठेवावा.

Verse 49

शैवे वा वैष्णवे पीठे पूजयेदंजनासुतम् । कूटषट्कं च षट्कोणे अंतराले परलिखेत् ॥ ४९ ॥

शैव किंवा वैष्णव पीठावर अंजना-सुत (हनुमान) याची पूजा करावी. आणि षट्कोणाच्या अंतराळात कूटषट्क (सहा कूट)ही रेखाटावे.

Verse 50

षट्कोणेषु षडंगानि बीजयुक्तानि संलिखेत् । सौम्यं मध्यगतं लेख्यं तत्र संपूज्य मारुतिम् ॥ ५० ॥

षट्कोणाच्या सहा कोपऱ्यांत बीजाक्षरयुक्त षडंग लिहावीत. मध्यभागी सौम्य शुभ मंत्ररूप अंकित करून, तेथे विधिपूर्वक पूजन करून मारुती (हनुमंत) याची आराधना करावी॥५०॥

Verse 51

षट्कोणेषु षडंगानि नामानि च पुरोक्तवत् । वसुपत्रे क्रमात्पूज्या अष्टावेते च वानराः ॥ ५१ ॥

षट्कोणांत पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे षडंग व त्यांची नावे विन्यस्त करावीत. वसूंंच्या अष्टदल पद्मावर क्रमाने या आठ वानरांची पूजा करावी॥५१॥

Verse 52

सुग्रीवायांगदायाथ सुषेणाय नलाय च । नीलायाथो जांबवते प्रहस्ताय तथैव च ॥ ५२ ॥

सुग्रीव व अंगद, तसेच सुषेण व नल; नील, जांबवान आणि त्याचप्रमाणे प्रहस्त यांना (पूजा अर्पण करावी)॥५२॥

Verse 53

सुवेषाय ततः पश्चाद्यजेत्षडंगदेवताः । आदावंजनापुत्राय ततश्च रुद्रमूर्तये ॥ ५३ ॥

मग सुवेष याची पूजा करून, त्यानंतर षडंग-देवतांचे यजन करावे. प्रथम अंजना-पुत्राला, आणि मग रुद्रमूर्तीला (अर्पण करावे)॥५३॥

Verse 54

ततो वायुसुतायाथ जानकीजीवनाय च । रामदूताय ब्रह्मास्त्रनिवारणाय तत्परम् ॥ ५४ ॥

त्यानंतर वायुसुत (हनुमंत) याला—जो जानकीचा प्राण आहे; रामदूताला, आणि ब्रह्मास्त्र निवारण्यात सदैव तत्पर असणाऱ्याला (अर्पण/पूजा करावी)॥५४॥

Verse 55

पंचोपचारैः संपूज्य देशकालौ च कीर्तेत् । कुशोदकं समादाय दीपमंत्रं समुञ्चरेत् ॥ ५५ ॥

पंचोपचारांनी विधिपूर्वक पूजन करून देश-कालाचे कीर्तन करावे। मग कुशासंयुक्त जल घेऊन दीपमंत्राचा उच्चार करावा॥५५॥

Verse 56

उत्तगभिमुखो जप्त्वा साधयेत्साधकोत्तमः । तं मंत्रं कूटधा जप्त्वा जलं भूमौ विनिक्षिपेत् ॥ ५६ ॥

उत्तराभिमुख होऊन जप करून श्रेष्ठ साधक साधना सिद्ध करील। तो मंत्र गुप्त रीतीने जपून जल भूमीवर अर्पण/ओतावे॥५६॥

Verse 57

ततः करपुटं कृत्वा यथाशक्ति जपेन्मनुम् । अनेन दीपवर्येण उदङ्मुखगतेन वै ॥ ५७ ॥

त्यानंतर करपुट करून यथाशक्ती मंत्राचा जप करावा। या श्रेष्ठ दीपासह, उत्तराभिमुख होऊनच (जप करावा)॥५७॥

Verse 58

तथा विधेहि हनुमन्यथा स्युर्मे मनोरथाः । त्रयोदशैवं द्रव्याणि गोमयं मृत्तिका मसी ॥ ५८ ॥

हे हनुमन्! माझे मनोरथ पूर्ण होतील असेच विधान कर. अशा प्रकारे तेरा द्रव्ये—गोमय, मृत्तिका आणि मसी (इत्यादी)॥५८॥

Verse 59

अलक्तं दरदं रक्तचंदनं चंदनं मधु । कस्तूरिका दधि क्षीरं नवनीतं धृतं तथा ॥ ५९ ॥

अलक्त, दरद, रक्तचंदन, चंदन, मधु, कस्तुरी, दही, दूध, नवनीत आणि घृतही (द्रव्ये)॥५९॥

Verse 60

गोमयं द्विविधं तत्र प्रोक्तं गोमहिषीभवम् । पश्चाद्विनष्टद्रव्याप्तौ माहिषं गोमयं स्मृतम् ॥ ६० ॥

तेथे गोमय दोन प्रकारचे सांगितले आहे—गायीचे व म्हशीचे. पुढे योग्य द्रव्य नष्ट झाले किंवा उपलब्ध नसेल, तर म्हशीचे गोमयही ‘गोमय’ म्हणून ग्राह्य मानले आहे.

Verse 61

पथिकागमने दूरान्महादुर्गस्य रक्षणे । बालादिरक्षणे चैव चौरादिभयनाशने ॥ ६१ ॥

हे दूर गेलेल्या पथिकाला परत आणण्यासाठी, महान दुर्गाचे रक्षण करण्यासाठी, बालक इत्यादींचे संरक्षण करण्यासाठी आणि चोर वगैरेपासून होणारा भय नष्ट करण्यासाठी उपयोगात आणले जाते.

Verse 62

स्त्रीवश्यादिषु कार्येषु शस्तं गोगोमयं मने । भूमिस्पृष्टं न तद्ग्राह्यमंतरिक्षाञ्च भाजने ॥ ६२ ॥

स्त्रीवश्य इत्यादी कर्मांत गायीचे गोमय प्रशस्त (शुद्धिकारक) मानले आहे. पण जे गोमय जमिनीला स्पर्श करते ते घेऊ नये; ते भूमिस्पर्शरहित पात्रात ठेवावे.

Verse 63

चतुर्विधा मृत्तिका तु श्वेता पीतारुणासिता । तत्र गोपीचंदनं तु हरितालं च गौरिकम् ॥ ६३ ॥

मृत्तिका (पवित्र माती) चार प्रकारची—पांढरी, पिवळी, अरुण (लाल) आणि काळी. यांत गोपीचंदन, हरिताल आणि गौरिका हीही विशेष पवित्र मृत्तिका/खनिजे म्हणून गणली जातात.

Verse 64

मषी लाक्षारसोद्भूता सर्वं वान्यत्स्फुटं मतम् । कृत्वा गोपीचदंनेन चतुरस्रं गृहं सुधीः ॥ ६४ ॥

लाक्षारसापासून तयार झालेली शाई प्रशस्त आहे; तसेच लेखनासाठी इतर सर्व काहीही स्वच्छ व स्पष्ट असावे असे मानले आहे. गोपीचंदनाने चौरस परिघ आखून मग बुद्धिमानाने नियत लेखन करावे.

Verse 65

तन्मध्ये माहिषेणाथ कुर्यान्मूर्तिं हनूमतः । बीजं क्रोधाञ्च तत्पुच्छं लिखेन्मंत्री समाहितः ॥ ६५ ॥

त्या यंत्राच्या मध्यभागी, हे नाथ, म्हशीच्या पित्ताने हनुमंताची मूर्ती घडवावी. साधकाने मन एकाग्र करून त्यांच्या शेपटीवर बीजमंत्र व क्रोधाक्षर लिहावीत.

Verse 66

तैलेन स्नापयेन्मूर्तिं गुडेन तिलकं चरेत् । शतपत्रसमो धूपः शालनिर्याससंभवः ॥ ६६ ॥

मूर्तीला तेलाने स्नान घालावे आणि गुळाचा टिळा लावावा. धूप शतपत्र कमळासारखा सुगंधी असावा, शालवृक्षाच्या निर्यासापासून तयार केलेला.

Verse 67

कुर्य्याञ्च तैलदीपं तु वर्तिपंचकसंयुतम् । दध्योदनेन नैवेद्यं दद्यात्साधकसत्तमः ॥ ६७ ॥

श्रेष्ठ साधकाने पाच वातांनी युक्त असा तेलदीप करावा आणि नैवेद्य म्हणून दही-भात अर्पण करावा.

Verse 68

वारत्रयं कंठदेशे सशेषविषमुञ्चरन् । एवं कृते तु नष्टानां महिषीणां गवामपि ॥ ६८ ॥

कंठप्रदेशी उरलेले विष तीन वेळा सोडावे. असे केल्यास हरवलेल्या म्हशी व गायीही पुन्हा मिळतात.

Verse 69

दासीदासादिकानां च नष्टानां प्राप्तिरीरिता । चौरादिदुष्टसत्त्वानां सर्पादीनां भये पुनः ॥ ६९ ॥

दासी-दास इत्यादी हरवलेल्यांची प्राप्तीही सांगितली आहे. तसेच चोर व अन्य दुष्ट जन, आणि सर्पादि यांपासून भय असता पुन्हा संरक्षण मिळते.

Verse 70

तालेन च चतुर्द्वारं गृहं कृत्वा सुशोभनम् । पूर्वद्वारे गजः स्थाप्यो दक्षिणे महिषस्तथा ॥ ७० ॥

ताळ-प्रमाणाने चार द्वारांचे सुशोभित गृह करून, पूर्वद्वारी गजाची स्थापना करावी आणि दक्षिणद्वारी तद्वत महिष (म्हैस) स्थापावी।

Verse 71

सर्पस्तु पश्चिमे द्वारे व्याघ्रश्चैवोत्तरे तथा । एवं क्रमेण खड्गं च क्षुरिकादंडमुद्गरान् ॥ ७१ ॥

पश्चिमद्वारी सर्प स्थापावा आणि उत्तरद्वारी तद्वत व्याघ्र। याच क्रमाने खड्ग, क्षुरिका, दंड व मुद्गरही मांडावेत।

Verse 72

विलिख्य मध्ये मूर्तिं च महिषीगोमयेन वै । कृत्वा डमरुहस्तां च चकिताक्षीं प्रयत्नतः ॥ ७२ ॥

नंतर मध्यभागी महिषी-गोमयाने मूर्तीचे रेखांकन करून, प्रयत्नपूर्वक डमरुहस्ता व चकित-विस्फारित नेत्रांची आकृती घडवावी।

Verse 73

पयसा स्नापनं रक्तचंदनेनानुलेपनम् । जातीपुष्पैस्तु संपूज्य शुद्धधूप प्रकल्पयेत् ॥ ७३ ॥

दुधाने स्नापन करून, रक्तचंदनाचा अनुलेप करावा. जातीपुष्पांनी सम्यक पूजन करून शुद्ध धूप सिद्ध करावा.

Verse 74

घृतेन दीपं दत्त्वाथ पायसान्नं निवेदयेत् । गगनं दीपिकेंद्वाढ्यां शास्त्रं च पुरतो जपेत् ॥ ७४ ॥

तुपाचा दीप अर्पण करून, नंतर पायस-अन्न नैवेद्य निवेदावा. दीपांच्या प्रकाशाने व चंद्रकिरणांनी उजळलेल्या गगनाखाली, समोर शास्त्राचा जप/पाठ करावा.

Verse 75

एवं सप्तदिनं कृत्वा मुच्यते महतो भयात् । अनयोर्भौमवारे तु कुर्यादारंभमादरात् ॥ ७५ ॥

अशा रीतीने सात दिवस आचरल्यास महान भयापासून मुक्ती मिळते। या दोन पद्धतींपैकी भौमवारी (मंगळवारी) आदराने आरंभ करावा।

Verse 76

शत्रुसेनाभये प्राप्ते गैरिकेण तु मंडलम् । कृत्वा तदंतरे तालमीष्टन्नम्रं समालिखेत् ॥ ७६ ॥

शत्रुसेनेचा भय प्राप्त झाल्यास गैरिक (लाल गेरू) ने मांडल काढून, त्याच्या आत इच्छेनुसार किंचित वाकलेला ताड सावधपणे रेखाटावा।

Verse 77

तत्रावलंबमानां च प्रतिमां गोमयेन तु । वामहस्तेन तालाग्रं दक्षिणे ज्ञानमुद्रिका ॥ ७७ ॥

तेथे गोमयाने प्रतिमा घडवून स्थापावी; तिच्या डाव्या हातात ताडाचा अग्रभाग आणि उजव्या हातात ज्ञानमुद्रा असावी।

Verse 78

तालमूलात्स्वकाष्टायां मार्गे हस्तमिते गृहम् । चतुरस्र विधायाथ तन्मध्ये मूर्तिमालिखेत् ॥ ७८ ॥

ताडाच्या मुळापासून मार्गावर ठेवलेल्या आपल्या काष्ठफळकावर हस्तमिते गृहस्थान करावे। ते चौरस करून त्याच्या मध्यभागी मूर्ती रेखाटावी।

Verse 79

दक्षिणाभिमुखीं रम्यां हृदये विहितांजलिम् । तोयेन स्नानगंधादि यथासंभवमर्पयेत् ॥ ७९ ॥

दक्षिणाभिमुख होऊन, रम्य व संयत भावाने, हृदयाशी अंजली धरून, यथाशक्ती स्नानार्थ जल व गंधादी अर्पण करावे।

Verse 80

कृशारान्नं च नैवेद्यं साज्यं तस्यै निवेदयेत् । किलिद्वयं जपं प्रोक्तमेवं कुर्याद्दिने दिने ॥ ८० ॥

तिला साजूक तुपासहित कृशारान्नाचे नैवेद्य अर्पण करावे। ‘किलिद्वय’ असा जप सांगितला आहे; असे दिवसेंदिवस करीत राहावे॥८०॥

Verse 81

एवं कृते भवेच्छीघ्रं पथिकानां समागमः । श्यामपाषाणखण्डेन लिखित्वा भूपतेर्गृहम् ॥ ८१ ॥

असे केल्यास लवकरच प्रवाशांचा जमाव होईल। काळ्या दगडाच्या तुकड्याने लिहून राजाच्या घराची खूण करावी॥८१॥

Verse 82

प्राकारं तु चतुर्द्वारयुक्तं द्वारेषु तत्र वै । अन्योन्यपुच्छ रिधित्रययुक्तां हनूमतः ॥ ८२ ॥

चार द्वारांनी युक्त असा प्राकार करावा; आणि त्या द्वारांवर हनुमानाचा परस्पर गुंफलेल्या ‘पुच्छ’चिन्हांनी युक्त त्रिविध विन्यास ठेवावा॥८२॥

Verse 83

कुर्यान्मूर्तिं गोमयेन धत्तूरकुसुमैयजेत् । जटामांसीभवं धूपं तैलाक्तघृतदीपकम् ॥ ८३ ॥

गोमयाने मूर्ती करावी व धत्तुराच्या फुलांनी पूजन करावे। जटामांसीपासून केलेला धूप अर्पावा आणि तेल लावलेल्या वातीचा घृतदीप लावावा॥८३॥

Verse 84

नैवेद्यं तिलतैलाक्तसक्षारा माषरोटिका । ध्येयो दक्षिणहस्तेन रोटिकां भक्षयन्हरिः ॥ ८४ ॥

नैवेद्य म्हणून तिळतेल लावलेली, क्षारमिश्रित माषाची रोटिका अर्पण करावी। आणि हरि दाहिन्या हाताने ती रोटिका भक्षण करीत आहेत असा ध्यान करावा॥८४॥

Verse 85

वामहस्तेन पाषाणैस्त्रासयन्परसैनिकान् । प्नारयन्भ्रुकुटीं बद्ध्वा भीषयन्मथयन्स्थितः ॥ ८५ ॥

तो डाव्या हाताने दगड फेकून शत्रुसैनिकांना भयभीत करीत होता; भुवया वाकड्या करून, धमकावत त्यांच्या रचना गोंधळून टाकीत तो तिथेच उभा राहिला।

Verse 86

जपेञ्च भुग्भुगिति वै सहस्रं ध्यानतत्परः । एवं कृतविधानेन परसैन्यं विनाशयेत् ॥ ८६ ॥

ध्यानात तल्लीन होऊन ‘भुग् भुग्’ हा मंत्र हजार वेळा जपावा. अशा विधिपूर्वक केलेल्या प्रयोगाने शत्रुसैन्याचा नाश होतो।

Verse 87

रक्षा भवति दुर्गाणां सत्यं सत्य न संशयः । प्रायोगा बहवस्तत्र संक्षेपाद्गदिता मया ॥ ८७ ॥

दु:काळात हेच रक्षण ठरते—सत्य, सत्य, यात संशय नाही. तेथे अनेक प्रयोग आहेत; मी ते संक्षेपाने सांगितले आहे।

Verse 88

प्रत्यहं यो विधानेन दीपदानं हनूमतः । तस्यासाध्यं न वै किंचिद्विद्यते भुवनत्रये ॥ ८८ ॥

जो दररोज विधिपूर्वक हनुमंताला दीपदान करतो, त्याच्यासाठी त्रिभुवनातही काहीही अशक्य राहत नाही।

Verse 89

न देयं दुष्टहृदये दुष्टचिंतनबुद्धये । अविनीताय शिष्याय पिशुनाय कदाचन ॥ ८९ ॥

दुष्ट हृदयाच्या, दुष्ट विचारांत गुंतलेल्या बुद्धीच्या व्यक्तीस—तसेच अविनीत शिष्याला आणि चुगलखोराला—कधीही (हे) देऊ नये।

Verse 90

कृतघ्नाय न दातव्यं दातव्यं च परीक्षिते । बहुना किमिहोक्तेन सर्वं दद्यात्कपीश्वरः ॥ ९० ॥

कृतघ्नाला काहीही देऊ नये; दान हे नीट तपासूनच द्यावे. येथे अधिक बोलून काय—कपीश्वराने तर सर्वस्व अर्पण केले.

Verse 91

अथ मन्त्रान्तरं वक्ष्ये तत्त्वज्ञानप्रदायकम् । तारो नमो हनुमते जाठरत्रयमीरयेत् ॥ ९१ ॥

आता तत्त्वज्ञान देणारा दुसरा मंत्र सांगतो. प्रथम ‘तार’ (प्रणव) उच्चारावा, मग ‘नमो हनुमते’ म्हणावे, आणि नंतर ‘जाठर’चे तीन ध्वनी उच्चारावेत.

Verse 92

दनक्षोभं समाभाष्य संहरद्वयमीरयेत् । आत्मतत्त्वं ततः पश्चात्प्रकाशययुगं ततः ॥ ९२ ॥

‘दनक्षोभ’चा जप/पाठ करून मग ‘संहार’चे दोन प्रयोग उच्चारावेत. त्यानंतर आत्मतत्त्व स्पष्ट करावे, आणि पुढे ‘प्रकाश’संबंधी युग्म उपदेशावे.

Verse 93

वर्मास्त्रवह्निजायांतः सार्द्धूषड्विंशदर्णवान् । वसिष्ठोऽस्य मुनिश्छन्दोऽनुष्टुप् च देवताः पुनः ॥ ९३ ॥

हा मंत्र ‘वर्मास्त्र’ने सुरू होऊन ‘वह्निजाया’ने समाप्त होतो; यात एकूण सव्वीस अक्षरे आहेत. याचे ऋषी वसिष्ठ, छंद अनुष्टुप्, आणि अधिष्ठात्री देवता देखील (तदनुसार) जाणाव्यात.

Verse 94

हनुमान्मुनिसप्तर्तुवेदाष्टनिगमैः क्रमात् । मंत्रार्णैश्च षडंगानि कृत्वा ध्यायेत्कपीश्वरम् ॥ ९४ ॥

क्रमाने हनुमान, मुनिगण, सात ऋतु, वेद आणि आठ निगम—यांच्याशी संबंधित मंत्राक्षरांनी षडंग-न्यास करून मग कपीश्वर (हनुमान) यांचे ध्यान करावे.

Verse 95

जानुस्थावामबाहुं च ज्ञानमुद्रापरं हृदि । अध्यात्मचित्तमासीनं कदलीवनमध्यगम् ॥ ९५ ॥

तो डावा बाहू गुडघ्यावर ठेवून, हृदयावर ज्ञानमुद्रा धारण करून, अध्यात्मचिंतनात तल्लीन होऊन केळीवनाच्या मध्यभागी बसला होता।

Verse 96

बालार्ककोटिप्रतिमं ध्यायेज्ज्ञानप्रदं हरिम् । ध्यात्वैवं प्रजपेल्लक्षं दशांशं जुहुयात्तिलैः ॥ ९६ ॥

कोट्यवधी उगवत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, ज्ञानप्रदाता हरि याचे ध्यान करावे। असे ध्यान करून मंत्राचा एक लक्ष जप करावा, आणि तिळांनी त्याचा दशांश होम करावा।

Verse 97

साज्यैः संपूजयेत्पीठे पूर्वोक्ते पूर्ववत्प्रभुम् । जप्तोऽयं मदनक्षोभं नाशयत्येव निश्चितम् ॥ ९७ ॥

पूर्वोक्त पीठावर पूर्वविधीनुसार तुपमिश्रित आहुतींसह प्रभूची सम्यक पूजा करावी। हा जप निश्चितच मदनजन्य क्षोभ नष्ट करतो।

Verse 98

तत्त्वज्ञानमवाप्नोति कपींद्रस्य प्रसादतः । अथ मंत्रातरं वाक्ष्ये भूतविद्रावणं परम् ॥ ९८ ॥

कपींद्र (हनुमान) यांच्या कृपेने तत्त्वज्ञान प्राप्त होते। आता भूत-प्रेतादी दूर पळविणारा परम दुसरा मंत्र मी सांगतो।

Verse 99

तारः काशींकुक्षिपरवराहश्चांजनापदम् । पवनो वनपुत्रांते आवेशिद्वयमीरयेत् ॥ ९९ ॥

क्रमाने ‘तार’, ‘काशी’, ‘कुक्षि’, ‘पर’, ‘वराह’ आणि ‘चाञ्जनापद’ असे उच्चारावे; नंतर ‘वनपुत्रा’च्या शेवटी ‘पवन’ म्हणावे—अशा रीतीने ‘आवेशि’ हे द्वय उच्चारले जाते।

Verse 100

तारः श्रीहनुमत्यश्चादस्त्ररचभुजाक्षरः । ब्रह्मा मुनिः स्याद्गायत्री छंदोऽत्र देवता पुनः ॥ १०० ॥

बीजाक्षर ‘तार’ (ॐ) आहे; ‘श्री’ व ‘हनुमती’ यांशी संयुक्त होऊन तो भुजाक्षरयुक्त अस्त्र-रूप मंत्र होतो. येथे ऋषी ब्रह्मा, छंद गायत्री आणि देवता पुनः पूर्वोक्तच॥१००॥

Verse 101

हनुमान्कमला बीजं फट् शक्तिः परिकीर्तितः । षड्दीर्घाढ्येन बीजेन षडङ्गानि समाचरेत् ॥ १०१ ॥

‘हनुमान्-कमला’ हे बीज सांगितले आहे आणि ‘फट्’ ही शक्ति मानली आहे. सहा दीर्घस्वरांनी युक्त बीजाने षडंग-न्यास करावा॥१०१॥

Verse 102

आंजनेय पाटलास्यं स्वर्णाद्रिसमविग्रहम् । पारिजातद्रुमूलस्थं चिंतयेत्साधकोत्तमः ॥ १०२ ॥

श्रेष्ठ साधकाने आंजनेय (हनुमान) यांचे ध्यान करावे—ज्यांचा मुख पाटलवर्ण आहे, ज्यांचा विग्रह सुवर्ण पर्वतासारखा आहे, आणि जे पारिजात वृक्षाच्या मुळाशी विराजमान आहेत॥१०२॥

Verse 103

एवं ध्यात्वा जपेल्लक्षं दशांशं जुहुयात्तिलैः । त्रिमध्वक्तैर्यंजत्पीठे पूर्वोक्तेपूर्ववत्सुधीः ॥ १०३ ॥

असे ध्यान करून सुज्ञ साधकाने मंत्राचा एक लक्ष जप करावा; नंतर त्याचा दशांश तिळांनी—त्रिमधूने लेपून—पूर्वोक्त यज्ञपीठावर पूर्ववत् विधीने हवन करावे॥१०३॥

Verse 104

अनेन मनुना मंत्री ग्रहग्रस्तं प्रमार्जयेत् । आक्रंदंस्तं विमुच्याथ ग्रहः शीघ्रं पलायते ॥ १०४ ॥

या मंत्राने मंत्रज्ञाने ग्रहग्रस्त व्यक्तीचे प्रमार्जन (शुद्धीकरण) करावे. तो आक्रंदन करीत मुक्त होतो आणि ग्रह शीघ्र पळून जातो॥१०४॥

Verse 105

मनवोऽमी सदागोप्या न प्रकाश्या यतस्ततः । परीक्षिताय शिष्याय देया वा निजसूनवे ॥ १०५ ॥

हे पावन उपदेश सदैव गुप्त ठेवावेत; इकडे-तिकडे उघड करू नयेत. ते फक्त परीक्षित शिष्याला—किंवा आपल्या पुत्राला—द्यावेत.

Verse 106

हनुमद्भजनासक्तः कार्तवीर्यार्जुनं सुधीः । विशेषतः समाराध्य यथोक्तं फलमाप्नुयात् ॥ १०६ ॥

हनुमानभजनात आसक्त असा सुधी पुरुष विशेषतः कार्तवीर्यार्जुनाची आराधना करील, तर तो पूर्वोक्त फल यथावत प्राप्त करील.

Verse 107

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे दीपविधिनिरूपणं नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७५ ॥

अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीय पुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानाच्या तृतीय पादात ‘दीपविधिनिरूपण’ नावाचा पंच्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला.