Mantraśodhana, Dīkṣā-krama, Guru-Pādukā, Ajapā-Haṃsa, and Ṣaṭcakra-Kuṇḍalinī Sādhana

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । परीक्ष्य शिष्यं तु गुरुर्मंत्रशोधनमाचरेत् । प्राक्प्रत्यग्दक्षिणोदक्चपंचसूत्राणि पातयेत् ॥ १ ॥

सनत्कुमार म्हणाले—शिष्याची नीट परीक्षा करून गुरूंनी मंत्रशोधन करावे; आणि पूर्व, पश्चिम, दक्षिण व उत्तर दिशांना पाच पवित्र सूत्रांचा विन्यास करावा।

Verse 2

चतुष्टयं चतुष्कानां स्यादेवं नृपकोष्ठके । तत्राद्यप्रथमे त्वाद्यं द्वितीयाद्ये द्वितीयकम् ॥ २ ॥

अशा रीतीने नृप-कोष्ठक (राज-तालिका) मध्ये चतुष्कांच्या समूहांतून एक चतुष्टय बनतो; त्यात पहिल्या स्थानी पहिला, आणि दुसऱ्या स्थानी दुसरा विन्यस्त करावा।

Verse 3

तृतीयाद्ये तृतीयं स्याञ्चतुर्थाद्ये तुरीयकम् । तत्तदाग्नेयकोष्ठेषु तत्तत्पंचममक्षरम् ॥ ३ ॥

तिसऱ्यापासून सुरू होणाऱ्या समूहात तिसरा, आणि चौथ्यापासून सुरू होणाऱ्या समूहात चौथा घ्यावा; तसेच प्रत्येक संबंधित आग्नेय-कोष्ठात (आग्नेय विभागात) त्या त्या समूहाचे पाचवे अक्षर विन्यस्त करावे।

Verse 4

विलिख्य क्रमतो धीमान्मनुं संशोधयेत्ततः । नामाद्यक्षरमारभ्य यावन्मन्त्रादि वर्णकम् ॥ ४ ॥

मंत्र क्रमाने लिहून बुद्धिमान साधकाने नंतर त्याचे संशोधन करावे; नामाच्या पहिल्या अक्षरापासून सुरू करून मंत्राच्या आदिभागासह प्रत्येक वर्णापर्यंत तपासावे।

Verse 5

चतुष्के यत्र नामार्णस्तत्स्यात्सिद्धिचतुष्ककम् । प्रादक्षिण्यात्तद्द्वितीयं साध्याख्यं परिकीर्तितम् ॥ ५ ॥

ज्या चतुष्कात नामाचे अक्षर असतात ते ‘सिद्धि-चतुष्क’ म्हणतात; प्रदक्षिणा (दक्षिणावर्त) क्रमाने घेतल्यास जे दुसरे चतुष्क येते ते ‘साध्य’ असे परिकीर्तित आहे।

Verse 6

तृतीयं पुंसि सिद्धाख्यं तुरीयमरिसंज्ञकम् । द्वयोर्वर्णावेककोष्ठे सिद्धसिद्धेति तन्मतम् ॥ ६ ॥

पुल्लिंगी तिसरे ‘सिद्ध’ असे म्हणतात आणि चौथे ‘अरी’ म्हणून ओळखले जाते. दोन वर्ण एकाच कोष्ठात असतील तर त्यास ‘सिद्ध–सिद्ध’ असे मानतात.

Verse 7

तद्द्वितीये तु मंत्रार्णे सिद्धसाध्यः प्रकीर्तितः । तृतीये तत्सुसिद्धः स्यात्सिद्धारिस्तञ्चतुर्थके ॥ ७ ॥

परंतु मंत्रार्णाच्या दुसऱ्या स्थानी तो ‘सिद्ध-साध्य’ असा सांगितला आहे. तिसऱ्यात तो ‘सुसिद्ध’ होतो आणि चौथ्यात ‘सिद्धारी’ (सिद्धीचा अडथळा) म्हणतात.

Verse 8

नामार्णान्यचतुष्कात्तु द्वितीये मंत्रवर्णके । चतुष्के चेत्तदा पूर्वं यत्र नामाक्षरं स्थितम् ॥ ८ ॥

जर नामार्णे चतुष्कात नसतील, तर मंत्रवर्णांच्या दुसऱ्या चतुष्कात—चतुष्क लावायचा असल्यास—जिथे नामाक्षर आहे तिथेच आधी ठेवावे.

Verse 9

तत्र तत्कोष्ठमारभ्य गणयेत्पूर्ववत्क्रमात् । साध्यसिद्धः साध्यसाध्यस्तत्सुसिद्धश्च तद्रिप्रुः ॥ ९ ॥

तेथे त्या कोष्ठापासून आरंभ करून पूर्वीप्रमाणे क्रमाने गणना करावी. त्यातून अनुक्रमे ‘साध्य-सिद्ध’, ‘साध्य-साध्य’, ‘तत्सुसिद्ध’ आणि ‘तद्रिप्रु’ (विघ्नकर्ता) असे फल येते.

Verse 10

तृतीये चेञ्चतुष्के तु यदि स्यान्मंत्रवर्णकः । तदा पूर्वोक्तरीत्या तु क्रमाद्देयं मनीषिभिः ॥ १० ॥

जर तिसऱ्या चतुष्कात मंत्रवर्णक आला, तर मनीषींनी पूर्वोक्त पद्धतीने क्रमाने तो द्यावा/स्थापावा.

Verse 11

सुसिद्धसिद्धस्तत्साध्यस्तत्सुसिद्धश्च तदृषिः । तुरीये चेञ्चतुष्के तु तदैवं गणयेत्सुधीः ॥ ११ ॥

‘सु-सिद्ध-सिद्ध’, ‘तत्-साध्य’, ‘तत्-सु-सिद्ध’—आणि तोच ऋषी; चौथ्या विभागात, चतुष्क-गटात, विद्वानाने हे यथावत् अशाच रीतीने मोजावे।

Verse 12

अरिसिद्धोऽरिसाध्यश्च तत्सुसिद्धश्च तद्रिपुः । रिद्धसिद्धो यथोक्तेन द्विगुणात्सिद्धिसाध्यकः ॥ १२ ॥

एक ‘अरी-सिद्ध’ आणि दुसरा ‘अरी-साध्य’; तसेच ‘तत्-सु-सिद्ध’ आणि त्याचा ‘रिपू’ही. पूर्वोक्त पद्धतीने ‘ऋद्ध-सिद्ध’ हा द्विगुण उपायाने सिद्धी साधणारा होय।

Verse 13

सिद्धः सुसिद्धोर्द्धतयात्सिद्धारिर्हंति गोत्रजान् । द्विगुणात्साध्यसिद्धस्तु साध्यसाध्यो विलंबतः ॥ १३ ॥

‘सिद्ध’ सु-सिद्धच्या उर्ध्व शक्तीने आपल्या गोत्रजांचा नाश करतो—यास ‘सिद्धारी’ म्हणतात. द्विगुण प्रभावाने ‘साध्य-सिद्ध’ होतो; पण ‘साध्य-साध्य’ला फल उशिरा मिळते।

Verse 14

साध्यः सुसिद्धो द्विगुणात्साध्यारिर्हंति बांधवान् । सुसिद्धसिद्धोर्द्धतया तत्साध्यो द्विगुणाज्जपात् ॥ १४ ॥

‘साध्य’ द्विगुण प्रयत्नाने ‘सु-सिद्ध’ होतो; ‘साध्यारी’ बांधवांना हानी करतो. पण ‘सु-सिद्ध-सिद्ध’च्या उर्ध्व शक्तीने तोच ‘तत्-साध्य’ द्विगुण जपाने पुन्हा प्राप्त होतो।

Verse 15

तत्सुसिद्धप्राप्तिमात्रात्सुसिद्धारिः कुटुंबहृत् । अरिसिद्धस्तु पुत्रघ्नोऽरिसाध्यः कन्यकापहः ॥ १५ ॥

त्या ‘तत्-सु-सिद्ध’ची प्राप्ती होताच ‘सु-सिद्धारी’ कुटुंबहर्ता ठरतो. ‘अरी-सिद्ध’ पुत्रघ्न म्हणतात आणि ‘अरी-साध्य’ कन्यकापहर्ता होतो।

Verse 16

तत्सुसिद्धः कलत्रघ्नः साधकघ्नोरेऽप्यरिः स्मृतः । अन्येऽप्यत्र प्रकारा हि संति वै बहवो मुने ॥ १६ ॥

तो विनियोग पूर्णतः सिद्ध मानला आहे; तो पत्नीचा नाश करणारा आणि साधकाचाही शत्रू असे स्मृत आहे. हे मुने, येथे असे आणखीही अनेक प्रकार निश्चयाने आहेत.

Verse 17

सर्वेषु मुख्योऽयं तेऽत्र कथितो कथहाभिधः । एवं संशोध्य मंत्रं तु शुद्धे काले स्थले तथा ॥ १७ ॥

सर्व विधींमध्ये हा येथे मुख्य आहे; ‘कथहा’ या नावाने तो तुला सांगितला आहे. अशा रीतीने मंत्राची शुद्धता तपासून शुद्ध काळी व शुद्ध स्थळीच त्याचा प्रयोग करावा.

Verse 18

दीक्षयेञ्च गुरुः शिष्यं तद्विधानमुदीर्यते । नित्यकृत्यं विधायाथ प्रणम्य गुरुपादुकाम् ॥ १८ ॥

गुरूंनी शिष्याला दीक्षा द्यावी; त्या दीक्षेची विधी प्रथम सांगितली जाते. मग नित्यकर्म करवून, गुरुपादुकांना नमस्कार करावा.

Verse 19

प्रार्थयेत्सद्गुरुं भक्त्याभीष्टार्थमादृतः । संपूज्य वस्त्रालंकारगोहिरण्यधरादिभिः ॥ १९ ॥

भक्तीने व आदराने, अभिष्टार्थसिद्धीसाठी सद्गुरूंना विनंती करावी; प्रथम वस्त्रे, अलंकार, गाय, सुवर्ण, भूमी इत्यादींनी त्यांचे पूर्ण पूजन करून.

Verse 20

कृत्वा स्वस्ति विधानं तु मंडलादि च तुष्टिमान् । गुरुः शिष्येण सहितः शुचिर्यागगृहं विशेत् ॥ २० ॥

स्वस्तिविधान करून आणि मंडलादी पूर्वतयारी पूर्ण करून, संतुष्ट व शुद्ध गुरु शिष्यांसह यागगृहात प्रवेश करावा.

Verse 21

सामान्यार्घोदकेनाथ संप्रोक्ष्य द्वारमस्त्रतः । दिव्यानुत्सारयेद्विघ्नान्नभस्थानर्च्य वारिणा ॥ २१ ॥

हे नाथ! सामान्य अर्घ्यजलाने द्वाराचे प्रोक्षण करून आणि अस्त्र-मंत्राने संरक्षण करून दिव्य विघ्ने दूर करावीत; तसेच जलाने नभःस्थ देवतांचे अर्चन करून त्यांना प्रसन्न करावे।

Verse 22

पार्ष्णिघातैस्त्रिभिर्भौमांस्ततः कर्म समाचरेत् । वर्णकैः सर्वतोभद्रे यथोक्तपरिकल्पिते ॥ २२ ॥

त्यानंतर टाचांनी तीनदा भूमीवर आघात करून, यथोक्त रीतीने वर्णांनी रचलेल्या ‘सर्वतोभद्र’ मंडलात विधीचे कर्म करावे।

Verse 23

वह्निमण्डलमभ्यर्च्य तत्कलाः परिपूज्य च । अस्त्रप्रक्षालितं कुंभं यथाशक्ति विनिर्मितम् ॥ २३ ॥

वह्निमंडलाचे अर्चन करून व त्याच्या कलांचे सम्यक् पूजन करून, अस्त्र-मंत्राने प्रक्षालित (शुद्ध) कुंभ यथाशक्ती तयार करावा।

Verse 24

तत्र संस्थाप्य विधिवत्तत्र भानोः कलां यजेत् । विलोममातृकामूलमुच्चरन् शुद्धवारिणा ॥ २४ ॥

तो कुंभ तेथे विधिपूर्वक स्थापून, भानूची कला (किरण-शक्ती) पूजावी; आणि शुद्ध जलाने मातृका-मूल (वर्णबीज) विलोम क्रमाने उच्चारावे।

Verse 25

आपूर्य कुंभं तत्रार्चेत्सोमस्य विधिवत्कलाः । धूम्रार्चिरूष्मा ज्वलिनी ज्वालिनी विस्फुलिंगिनी ॥ २५ ॥

कुंभ भरून, तेथे विधिपूर्वक सोमाच्या कलांचे अर्चन करावे—धूम्रार्चि, ऊष्मा, ज्वलिनी, ज्वालिनी आणि विस्फुलिंगिनी।

Verse 26

सुश्रीः सुरूपा कपिला हव्यकव्यवहा तथा । वह्नेर्दश कलाः प्रोक्ताः प्रोच्यंतेऽथ रवेः कलाः ॥ २६ ॥

सुश्री, सुरूपा, कपिला आणि हव्यकव्यवहा—या अग्निदेवाच्या दहा कला सांगितल्या आहेत. आता पुढे रवि (सूर्य) यांच्या कला वर्णिल्या जातात.

Verse 27

तपिनी तापिनी धूम्रा मरीचिज्वालिनी रुचिः । सुषुम्णा भोगदा विश्वा बोधिनी धारिणी क्षमा ॥ २७ ॥

ती तपिनी, तापिनी, धूम्रा, मरीचिज्वालिनी आणि रुचि आहे; ती सुषुम्णा, भोग देणारी, विश्वव्यापी, बोध देणारी, धारण करणारी आणि क्षमास्वरूप आहे.

Verse 28

अथेंदोश्च कला ज्ञेया ह्यमृता मानदा पुनः । पूषा तुष्टिश्च पुष्टिश्च रतिश्च धृतिसंज्ञिकाः ॥ २८ ॥

आता इंदू (चंद्र) यांच्या कला जाणाव्यात—अमृता, मानदा; तसेच पूषा, तुष्टि, पुष्टि, रति आणि धृति नावाने प्रसिद्ध कला.

Verse 29

शशिनी चंद्रिका कांतिर्ज्योत्स्ना श्रीः प्रीतिरंगदा । पूर्णापूर्णामृता चेति प्रोक्ताश्चंद्रमसः कलाः ॥ २९ ॥

शशिनी, चंद्रिका, कांती, ज्योत्स्ना, श्री, प्रीती, अंगदा, पूर्णा, अपूर्णा आणि अमृता—या चंद्रम्याच्या कला सांगितल्या आहेत.

Verse 30

वस्त्रयुग्मेन संवेष्ट्य तस्मिन्सर्वैषधीः क्षिपेत् । नवरत्नानि निक्षिप्य विन्यसेत्पञ्चपल्लवान् ॥ ३० ॥

दोन वस्त्रांनी ते आवरून, त्यात सर्व औषधी घालाव्यात. मग नवरत्ने ठेवून, पाच पल्लव (पवित्र कोवळ्या पानांच्या फांद्या) नीट मांडाव्यात.

Verse 31

पनसाम्रवटाश्वत्थबकुलेति च तान् विदुः । मुक्तामाणिक्यवैडूर्यगोमेदान्वज्रविद्रुमौ ॥ ३१ ॥

ते पनस, आंबा, वट, अश्वत्थ व बकुळ असे ओळखले जातात; तसेच मोती, माणिक्य, वैडूर्य (लहसुनिया), गोमेद, वज्र (हिरा) आणि विद्रुम (मूंगा) अशीही नावे आहेत।

Verse 32

पद्मरागं मरकतं नीलं चेति यथाक्रम् । एवं रत्नानि निक्षिप्य तत्रावाह्येष्टदेवताम् ॥ ३२ ॥

क्रमाने पद्मराग (लाल माणिक), मरकत (पन्ना) आणि नीलम ठेवावे। अशा रीतीने रत्ने स्थापून तेथे इष्टदेवतेचे आवाहन करावे।

Verse 33

संपूज्य विधिवन्मंत्री ततः शिष्यं स्वलंकृतम् । वेद्यां संवेश्य संप्रोक्ष्य प्रोक्षणीस्थेन वारिणा ॥ ३३ ॥

विधिपूर्वक पूजन करून मंत्रकर्ता मग सुशोभित शिष्याला वेदीवर बसवून प्रोक्षणीपात्रातील जलाने शुद्धीसाठी प्रोक्षण करावा।

Verse 34

भूतशुद्ध्यादिकं कृत्वा तच्छरीरे विधानतः । न्यासजालेन संशोध्य मूर्ध्नि विन्यस्य पल्लवान् ॥ ३४ ॥

विधानानुसार भूतशुद्धी इत्यादी करून, त्या देहाला न्यासजाळ्याने शुद्ध करून, मग मस्तकी ताजे पल्लव ठेवावेत।

Verse 35

अष्टोत्तरशतेनाथ मूलमंत्रेण मंत्रितैः । अभिषिंचेत्प्रियं शिष्यं जपन्मूलमनुं हृदि ॥ ३५ ॥

मूलमंत्राचा एकशे आठ वेळा जप करून मंत्रित केलेल्या जलाने गुरु प्रिय शिष्याचा अभिषेक करावा, आणि हृदयात मूल-अणुचा जप करीत राहावा।

Verse 36

शिष्टोदकेन वाचम्य परिधायांबरं शिशुः । गुरुं प्रणम्य विधिवत्संविशेत्पुरतः शुचिः ॥ ३६ ॥

शुद्ध जलाने आचमन करून, वस्त्र परिधान करून, शुचि व संयमी शिष्याने विधिपूर्वक गुरूंना नमस्कार करून त्यांच्या समोर बसावे।

Verse 37

अथ शिष्यस्य शिरसि हस्तं दत्वा गुरुस्ततः । जपेदष्टोत्तरशतं देयमन्त्रं विधानतः ॥ ३७ ॥

त्यानंतर गुरु शिष्याच्या मस्तकी हात ठेवून, विधानाप्रमाणे देय मंत्राचा एकशे आठ वेळा जप करावा।

Verse 38

समोऽस्त्वित्यक्षरान्दद्यात्ततः शिष्योऽर्चयेद्गुरुम् । ततः सचन्दनं हस्तं दत्वा शिष्यस्य मस्तके ॥ ३८ ॥

‘समोऽस्तु’ पासून सुरू होणारे अक्षर प्रदान करावेत. मग शिष्याने गुरूंचे पूजन करावे. त्यानंतर चंदनलिप्त हात शिष्याच्या मस्तकी ठेवून विधी पूर्ण करावी।

Verse 39

तत्कर्णे प्रवदेद्विद्यामष्टवारं समाहितः । संप्राप्तविद्यः शिष्योऽपि निपतेद्गुरुपादयोः ॥ ३९ ॥

मग गुरु एकाग्र होऊन शिष्याच्या कानात ती विद्या आठ वेळा सांगावी. विद्या प्राप्त झाल्यावर शिष्यानेही गुरूंच्या चरणांवर साष्टांग नमस्कार करावा।

Verse 40

उत्तिष्ठ वत्स मुक्तोऽसि सम्यगाचारवान्भव । कीर्तिश्रीकांतिपुत्रायुर्बलारोग्य सदास्तु ते ॥ ४० ॥

उठ वत्सा, तू मुक्त आहेस; सम्यक् आचारात स्थिर हो. तुझ्यास सदैव कीर्ती, श्री, कांती, पुत्र, दीर्घायुष्य, बल व आरोग्य लाभो।

Verse 41

ततः शिष्यः समुत्थाय गन्धाद्यैर्गुरुमर्चयेत् । दद्याञ्च दक्षिणां तस्मै वित्तशाठ्यविवर्जितः ॥ ४१ ॥

त्यानंतर शिष्य उठून चंदनादि सुगंधी द्रव्यांनी गुरूंचे पूजन करावे। आणि धनाविषयी कोणताही कपट न ठेवता त्यांना विधिपूर्वक दक्षिणा अर्पण करावी॥

Verse 42

संप्राप्यैवं गुरोर्मंत्रं तदारभ्य धनादिभिः । देहपुत्रकलत्रैश्च गुरुसेवापरो भवेत् ॥ ४२ ॥

अशा रीतीने गुरूकडून मंत्र प्राप्त झाल्यावर, त्या वेळेपासून धन-धान्य इत्यादी साधनांनी तसेच स्वतःच्या देहाने, पुत्राने व पत्नीनेही गुरूसेवेत तत्पर राहावे॥

Verse 43

स्वेष्टदेवं यजेन्मध्ये दत्वा पुष्पांजलिं ततः । अग्निनैर्ऋतिवागीशान् क्रमेण परिपूजयेत् ॥ ४३ ॥

मध्यभागी आपल्या इष्टदेवतेचे पूजन करावे। नंतर पुष्पांजली अर्पण करून क्रमाने अग्नी, नैऋति आणि वागीश (वाणीचे अधिपती) यांचेही पूजन करावे॥

Verse 44

यदा मध्ये यजेद्विष्णुं बाह्यादिषु विनायकम् । रविं शिवां शिवं चैव यदा मध्ये तु शङ्करम् ॥ ४४ ॥

जेव्हा मध्यभागी विष्णूचे पूजन करावे, तेव्हा बाह्य बाजूंमध्ये विनायकाचे पूजन करावे; तसेच रवि (सूर्य), शिवा (देवी) आणि शिव यांचेही। आणि जेव्हा मध्यभागी शंकराचे पूजन असेल, तेव्हा त्यानुसार देवतांचा विन्यास करावा॥

Verse 45

रविं गणेशमंबां च हरिं चाथ यदा शिवाम् । ईशं विघ्नार्कगोविंदान्मध्ये चेद्गणनायकम् ॥ ४५ ॥

रवि (सूर्य), गणेश, अंबा, हरि आणि नंतर शिवा—अशी नावे म्हणताना, ‘विघ्न’, ‘अर्क’ आणि ‘गोविंद’ यांच्या मध्ये ‘ईश’ हे नाव आले, तर मध्यभागी गणनायक (गणेश) यांचा विन्यास करावा॥

Verse 46

शिवं शिवां रविं विष्णुं रवौ मध्यगते पुनः । गणेषं विष्णुमंबां च शिवं चेति यथाक्रमम् ॥ ४६ ॥

शिव, शिवा, सूर्य व विष्णू यांचे आवाहन करावे; आणि सूर्य मध्यभागी असता, यथाक्रम गणेश, विष्णू, अंबा व शिव यांचे आवाहन करावे।

Verse 47

एवं नित्य समभ्यर्च्य देवपञ्चकमादृतः । ब्राह्मे मुहूर्त्ते ह्युत्थाय कृत्वाचावश्यकं बुधः ॥ ४७ ॥

अशा रीतीने दररोज आदराने पंचदेवांची पूजा करून, बुध्दिमानाने ब्राह्ममुहूर्तात उठून नित्य आवश्यक कर्मे करावीत।

Verse 48

अशंकितो वा शय्यायां स्वकीयशिरसि स्मरेत् । सहस्रदलशुक्लाब्जकणिकास्थेंदुमण्डले ॥ ४८ ॥

किंवा शय्येवर निःशंक पडून, आपल्या मस्तकात स्थित चंद्रमंडळाचे स्मरण करावे; ते सहस्रदल शुभ्र कमळाच्या केसरमध्यावर आहे।

Verse 49

अकथादित्रिकोणस्थं वराभयकरं गुरुम् । द्विनेत्रं द्विभुजं शुक्लगंधमाल्यानुलेपनम् ॥ ४९ ॥

‘अकथा’ आदि त्रिकोणात स्थित, वर व अभयमुद्रा धारण करणाऱ्या गुरूचे ध्यान करावे; ते द्विनेत्री, द्विभुज, श्वेत सुगंध, माळा व अनुलेपनाने विभूषित आहेत।

Verse 50

वामे शक्त्या युतं ध्यात्वा मानसैरुपचारकैः । आराध्य पादुकामन्त्रं दशधा प्रजपेत्सुधीः ॥ ५० ॥

डाव्या बाजूस शक्तियुक्त (देवतेचे) ध्यान करून, मानसोपचारांनी आराधना करावी; नंतर सुधी साधकाने पादुका-मंत्राचा दहापट जप करावा।

Verse 51

वा माया श्रीर्भगेंद्वाढ्या वियद्धंसखकाग्नयः । हसक्षमलवार्यग्निवामकर्णेंदुयुग्मरुत् ॥ ५१ ॥

हे बीजाक्षर-समूह आहेत— ‘वा’, ‘माया’, ‘श्रीः’ आणि ‘भग’ (चंद्र-नादयुक्त); नंतर ‘वियत्’, ‘हंस’, ‘ख’, ‘का’ आणि ‘अग्नि’। पुढे ‘ह-स’, ‘क्ष’, ‘मल’, ‘वारी’, ‘अग्नि’, ‘डाव्या कानाचा’ नाद, युग्म ‘चंद्र’-नाद आणि ‘मरुत्’ (प्राणवायु) असे।

Verse 52

ततो भृग्वाकाशखाग्निभगेंद्वाढ्याः परंतिमः । सहक्षमलतोयाग्निचंद्रशांतियुतो मरुत् ॥ ५२ ॥

त्यानंतर मरुत्-तत्त्वाचे परम वर्णन— ते भृगु, आकाश, ख (अंतरिक्ष), अग्नि, भग आणि इंदु (चंद्र) यांनी समृद्ध; तसेच सहन, शुद्धी, जल, अग्नि, चंद्र-शांती व शमन यांनी युक्त आहे।

Verse 53

ततः श्रीश्चामुकांते तु नन्दनाथामुकी पुनः । देव्यंबांते श्रीपांदुकां पूजयामि हृदंतिमे ॥ ५३ ॥

यानंतर मी चामुकान्त येथे श्री (लक्ष्मी)ची पूजा करतो; पुन्हा आमुकी येथे नन्दनाथाची; आणि देव्यंबान्त येथे श्रीपादुकेची (श्रीपाण्डुका) पूजा करतो— हे माझ्या हृदयातील अतिशय अंतरंग प्रिय आहेत।

Verse 54

अयं श्रीपादुकामंत्रः सर्वसिद्धिप्रदो नृणाम् । गुह्येति च समर्प्याथ मन्त्रैरेतैर्नमेत्सुधीः ॥ ५४ ॥

हा श्रीपादुका-मंत्र मनुष्यांना सर्व सिद्धी देणारा आहे। ‘गुह्य’ (अत्यंत गुप्त) असे म्हणत अर्पण करून, मग सुज्ञाने या मंत्रांनी नमस्कार करावा।

Verse 55

अखण्डमंडलाकारं व्याप्तं येन चराचरम् । तत्पदं दर्शितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ५५ ॥

ज्यांच्या द्वारा चराचर विश्व अखंड, सर्वव्यापक मंडलाकाराने व्याप्त आहे असे जाणले जाते, आणि ज्यांनी ते परम पद दाखविले— त्या श्रीगुरूंना नमस्कार।

Verse 56

अज्ञानतिमिरांधस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया । चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ५६ ॥

अज्ञानाच्या अंधकाराने आंधळ्या झालेल्याचे नेत्र ज्यांनी ज्ञानरूपी अंजन-शलाकेनें उघडले, त्या श्रीगुरूंना नमस्कार असो।

Verse 57

नमोऽस्तु गुरवे तस्मा इष्टदेवस्वरूपिणे । यस्य वागमृतं हंति विषं संसारसंज्ञकम् ॥ ५७ ॥

इष्टदेवस्वरूप असलेल्या त्या गुरूंना नमोऽस्तु; ज्यांची अमृतमयी वाणी ‘संसार’ नावाच्या विषाचा नाश करते।

Verse 58

इति नत्वा पठेत्स्तोत्रं सद्यः प्रत्ययकारकम् । ॐ नमस्ते नाथ भगवान् शिवाय गुरुरूपिणे ॥ ५८ ॥

अशा रीतीने नत्वा, तत्क्षणी प्रत्यय देणारे हे स्तोत्र पठावे— “ॐ, हे नाथ! हे भगवान् शिव! गुरुरूपाने प्रकट झालेल्या तुला नमस्कार।”

Verse 59

विद्यावतारसंसिद्ध्यै स्वीकृतानेकविग्रह । नवाय तनरूपाय परमार्थैकरूपिणे ॥ ५९ ॥

विद्यावताराची सिद्धी व्हावी म्हणून जे अनेक विग्रह स्वीकारतात, त्या नित्य-नव, सूक्ष्म तनरूप, परमार्थाच्या एकमेव स्वरूपाला नमस्कार।

Verse 60

सर्वाज्ञानतमोभेदभानवे चिद्धनाय ते । स्वतंत्राय दयाक्लृप्तविग्रहाय शिवात्मने ॥ ६० ॥

सर्व अज्ञानरूपी तमाचा भेद करणाऱ्या सूर्यस्वरूपा, चिद्घन, पूर्ण स्वतंत्रा, दयेने धारण केलेल्या विग्रहधारका, शिवात्मा—तुला नमस्कार।

Verse 61

परत्र त्राय भक्तानां भव्यानां भावरूपिणे । विवेकिनां विवेकाय विमर्शाय विमर्शिनाम् ॥ ६१ ॥

परलोकात तो भक्तांचे रक्षण करो; मंगलमय भावस्वरूप प्रभु सज्जनांचेही पालन करो. विवेकींना विवेक दे आणि मननशीलांना गहन विमर्श प्रदान कर.

Verse 62

प्रकाशानां प्रकाशाय ज्ञानिनां ज्ञानरूपिणे । पुरस्तात्पार्श्वयोः पृष्टे नमस्तुभ्यमुपर्यधः ॥ ६२ ॥

तुला नमस्कार—तू सर्व प्रकाशांचा प्रकाश आहेस, आणि ज्ञानीजनांसाठी ज्ञानस्वरूप आहेस. तू पुढे, दोन्ही बाजूंनी, मागे, वर आणि खाली सर्वत्र विराजमान आहेस.

Verse 63

सदा सञ्चित्स्वरूपेण विधेहि भवदासनम् । त्वत्प्रसादादहं देव कृताकृत्योऽस्मि सर्वतः ॥ ६३ ॥

हे देव! शुद्ध सत्-चित्-स्वरूप तुझ्या आसनात मला सदैव स्थिर कर. तुझ्या कृपेने, प्रभु, मी सर्वथा कृतकृत्य झालो आहे—आता काहीही उरलेले नाही.

Verse 64

मायामृत्युमहापाशाद्विमुक्तोऽस्मि शिवोऽस्मि वः । इति स्तुत्वा ततः सर्व गुरवे विनिवेदयेत् ॥ ६४ ॥

“मी माया व मृत्यूच्या महापाशातून मुक्त झालो आहे; मी तुमच्यासाठी शिव—मंगलमय—आहे.” असे स्तवन करून नंतर सर्व काही गुरूंना अर्पण करावे.

Verse 65

प्रातः प्रभृति सायांतं सांयादिप्रातरंततः । यत्करोमि जगन्नाथ तदस्तु तव पूजनम् ॥ ६५ ॥

सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत, आणि संध्याकाळपासून पुन्हा सकाळपर्यंत—हे जगन्नाथ! मी जे काही करतो ते सर्व तुझे पूजन होवो.

Verse 66

ततश्च गुरुपादाब्जगलितामृतधारया । क्षालितं निजमात्मानं निर्मलं भावयेत्सुधीः ॥ ६६ ॥

मग गुरुपादकमलांतून झरणाऱ्या अमृतधारेने आपला आत्मस्वरूप धुतला जाऊन पूर्ण निर्मळ झाला आहे, असे सुज्ञ साधकाने भावावे.

Verse 67

मूलादिब्रह्मरंध्रांतं मूलविद्यां विभावयेत् । मूलाधारादधो भागे वर्तुलं वायुमंडलम् ॥ ६७ ॥

मूलादि केंद्रापासून ब्रह्मरंध्रापर्यंत मूलविद्येचे चिंतन करावे. तसेच मूलाधाराखालील भागात वर्तुळाकार वायुमंडलाचे दर्शन करावे.

Verse 68

तत्रस्थवायुबीजोत्थवायुना च तदूर्द्ध्वकम् । त्रिकोणं मंडलं वह्नेस्तत्रस्थवह्निबीजतः ॥ ६८ ॥

तेथे स्थित वायुबीजापासून उत्पन्न झालेल्या वायूने त्यास वर उचलावे. आणि तेथेच असलेल्या वह्निबीजापासून अग्नीचे त्रिकोणी मंडल प्रकट होते.

Verse 69

उत्पन्नेनाग्निना मूलाधारावस्थितविग्रहाम् । प्रसुप्तभुजगाकारां स्वयंभूलिंगवेष्टिनीम् ॥ ६९ ॥

उत्पन्न झालेल्या अग्नीने मूलाधारात स्थित तिच्या स्वरूपाचे ध्यान करावे—जी प्रसुप्त सर्पाकार असून स्वयंभू लिंगाभोवती वेढलेली आहे.

Verse 70

विसतंतुनिभां कोटिविद्युदाभां तनीयसीम् । कुलकुंडलिनीं ध्यात्वा कूर्चेनोत्थापयेञ्च ताम् ॥ ७० ॥

कमळतंतूसारखी सूक्ष्म, कोटी वीजेसारखी तेजस्वी, अत्यंत तनु अशी कुलकुंडलिनी ध्यानी धरून ‘कूर्च’ने तिला वर उचलावी.

Verse 71

सुषुम्णावर्त्मनातां च षट्चक्रक्रमभेदिनीम् । गुरुपदिष्टविधिना ब्रह्मरंध्रं नयेत्सुधीः ॥ ७१ ॥

सुषुम्णा-मार्गाने जाऊन आणि षट्‌चक्रांचा क्रम भेदून, गुरु-उपदिष्ट विधीने ज्ञानी साधकाने तिला ब्रह्मरंध्रापर्यंत नेावे।

Verse 72

तत्रस्थामृतसंमग्नीकृत्यात्मानं विभावयेत् । तत्प्रभापटलव्याप्तैविमलं चिन्मयं परम् ॥ ७२ ॥

तेथे स्थित होऊन आत्म्याला अमृत-रसात निमग्न करून ध्यान करावे। त्या परम प्रभेच्या आवरणाने व्यापून तो निर्मळ, चिन्मय, परात्पर तत्त्वाचा साक्षात्कार करतो।

Verse 73

पुनस्तां स्वस्थलं नीत्वा हृदिदेवं विचिंतयन् । दृष्ट्वा च मानसैर्द्रव्यैः प्रार्थयेन्मनुनामुना ॥ ७३ ॥

मग तिला पुन्हा स्थिर स्थानावर आणून, हृदयस्थ देवाचे चिंतन करीत, आणि मानसद्रव्यांनी अर्पण करून, या मंत्राने प्रार्थना करावी।

Verse 74

त्रैलोक्यचैत न्यमयादिदेव श्रीनाथ विष्णो भवदाज्ञयैव । प्रातः समुत्थाय तव प्रियार्थं संसारयात्रां त्वनुवर्तयिष्ये ॥ ७४ ॥

हे त्रैलोक्य-चैतन्यमय आदिदेवा! हे श्रीनाथ विष्णो! केवळ तुझ्या आज्ञेनेच मी सकाळी उठून, तुझ्या प्रियार्थ संसार-यात्रेचा मार्ग अनुसरत राहीन।

Verse 75

विष्णोरिति स्थले विप्र कार्य ऊहोऽन्यदैवते । ततः कुर्यात्सर्वसिद्ध्यै त्वजपाया निवेदनम् ॥ ७५ ॥

हे विप्रा! जिथे ‘विष्णोः’ असा प्रयोग आहे, तो अन्य देवतेसाठी करावयाचा असल्यास योग्य ऊह (बदल) करावा. नंतर सर्वसिद्धीसाठी अजपेला निवेदन करावे।

Verse 76

षट्शतानि दिवा रात्रौ सहस्राण्येकविंशतिः । अजपाख्यां तु गायत्रीं जीवो जपति सर्वदा ॥ ७६ ॥

दिवसा सहाशे आणि रात्री एकवीस हजार (श्वास) होतात। म्हणून देहधारी जीव ‘अजपा’ नावाची गायत्री सर्वदा, अनायासे, अखंड जपत असतो॥

Verse 77

ऋषिर्हंसस्तथाव्यक्तगायत्रीछंद ईरितम् । देवता परमो हंसश्चाद्यंते बीजशक्तिकम् ॥ ७७ ॥

याचा ऋषी ‘हंस’ असून छंद ‘अव्यक्त-गायत्री’ असे सांगितले आहे। देवता ‘परम हंस’ आहेत; आणि बीज व शक्ती यांचे न्यास आरंभी व शेवटी करतात॥

Verse 78

ततः षडंगं कुर्वीत सूर्यः सोमोनिरंजनः । निराभासश्च धर्मश्च ज्ञानं चेति तथा पुनः ॥ ७८ ॥

त्यानंतर षडंगाचे विधान करावे—सूर्य, सोम, निरंजन, निराभास, धर्म आणि पुन्हा ज्ञान॥

Verse 79

क्रमादेतान्हंसपूर्वानात्मनेपदपश्चिमान् । जातयुक्तान्साधकेंद्र षडंगेषु नियोजयेत् ॥ ७९ ॥

हे साधकेंद्र! क्रमाने यांना—‘हंस’पासून आरंभ करून आत्मनेपद-समूहापर्यंत—त्यांच्या जातीसह षडंगांत नियोजावे॥

Verse 80

हकारः सूर्यसंकाशतेजाः संगच्छते बहिः । सकारस्तादृशश्चैव प्रवेशे ध्यानमीरितम् ॥ ८० ॥

‘ह’कार सूर्यसदृश तेजस्वी असून बाहेरच्या दिशेने जातो। ‘स’कारही तसाच; आणि आत प्रवेशाच्या वेळी तेच ध्यान सांगितले आहे॥

Verse 81

एवं ध्यात्वार्पयेद्धीमान्वह्न्यर्केषु विभागशः । मूलाधारे वादिसांतबीजयुक्ते चतुर्दले ॥ ८१ ॥

अशा प्रकारे ध्यान करून बुद्धिमान साधक विभागानुसार अग्नी व सूर्य यांत मंत्रशक्तीचा न्यास करावा. तसेच मूलाधारातील चतुर्दल कमळात ‘व’ ते ‘स’ पर्यंतच्या बीजाक्षरयुक्त न्यास करावा॥

Verse 82

बंधूकाभे स्वशक्त्या तु सहितापास्वगाय च । पाशांकुशसुधापात्रमोदकोल्लासपाणये ॥ ८२ ॥

बंधूक फुलासारखा तेजस्वी, स्वशक्तीसह व पार्श्वसेवकांनी युक्त; ज्यांच्या हातांत पाश, अंकुश, सुधापात्र व मोदक शोभतात—त्यांना नमस्कार॥

Verse 83

षट्शतं तु गणेशाय वागधीशाय चार्पयेत् । स्वाधिष्ठाने विद्रुमाभे वादिलांतार्णसंयुते ॥ ८३ ॥

वाणीचे अधीश्वर गणेश यांना सहाशे (जप/आहुती) अर्पण करावे. स्वाधिष्ठानात प्रवाळवर्ण, ‘व’ ते ‘ल’ पर्यंतच्या अंतर्वर्णक्रमयुक्त रूपाने त्यांचे ध्यान करावे॥

Verse 84

वामांगशक्तियुक्ताय विद्याधिपतये तथा । स्रुवाक्षमालालसितबाहवे पद्मजन्मने ॥ ८४ ॥

वामांगी शक्तियुक्त, विद्यांचा अधिपती; ज्यांच्या भुजा स्रुव व अक्ष-माळेने शोभतात, आणि जे पद्मज आहेत—त्यांना नमस्कार॥

Verse 85

ब्रह्मणे षट्सहस्रं तु हंसारूढाय चार्पयेत् । विद्युल्लसितमेघाभे डादिफांतार्णपत्रके ॥ ८५ ॥

हंसारूढ ब्रह्माला सहा हजार (जप/आहुती) अर्पण करावे. वीज चमकलेल्या मेघासारख्या, ‘ड’ ते ‘फ’ पर्यंतच्या वर्णांनी युक्त पत्रकावर (यंत्र/तावीज) ते करावे॥

Verse 86

मणिपूरे शंखचक्रगदापंकजधारिणे । सश्रिये षट्सहस्रं च विष्णवे विनिवेदयेत् ॥ ८६ ॥

मणिपूर चक्रात शंख-चक्र-गदा-पद्म धारण करणाऱ्या, श्रीलक्ष्मीसहित भगवान विष्णूस षट्सहस्र अर्पण करावे।

Verse 87

अनाहतेऽर्कपत्रे च कादिठांतार्णसंयुते । शुक्ले शूलाभयवरसधाकलशधारिणे ॥ ८७ ॥

अनाहत चक्रात सूर्यसम पानावर, ‘क’ ते ‘ठ’ पर्यंत बीजाक्षरयुक्त, श्वेतप्रभ देवाचे ध्यान करावे—जो शूल, अभय-वर मुद्रा आणि अमृतकलश धारण करतो।

Verse 88

वामांगे शक्तियुक्ताय विद्याधिपतये सुधीः । वृषारूढाय रुद्राय षट्सहस्रं निवेदयेत् ॥ ८८ ॥

सुधी साधकाने वामांगी शक्तियुक्त, विद्याधिपती, वृषभारूढ रुद्रास षट्सहस्र अर्पण करावे।

Verse 89

विशुद्धे षोडशदले स्वराढ्ये शुक्लवर्णके । महाज्योतिप्रकाशायेन्द्रियाधिपतये ततः ॥ ८९ ॥

त्यानंतर विशुद्ध चक्रातील सोळा दलांच्या, स्वरांनी परिपूर्ण, श्वेतवर्ण कमळात महाज्योतिप्रकाश, इंद्रियाधिपतीचे ध्यान करावे।

Verse 90

सहस्रमर्पयेत्प्राणशक्त्या युक्तेश्चराय च । आज्ञाचक्रे हक्षयुक्ते द्विदिलेऽब्जे सहस्रकम् ॥ ९० ॥

प्राणशक्तीने युक्त होऊन युक्तेश्वरास एक हजार अर्पण करावे; तसेच आज्ञा चक्रातील ‘ह’ व ‘क्ष’ युक्त द्विदल कमळातही एक हजार अर्पण करावे।

Verse 91

सदाशिवाय गुरवे पराशक्तियुताय वै । सहस्रारे महापद्मे नादबिन्दुद्वयान्विते ॥ ९१ ॥

सदाशिवस्वरूप, पराशक्तियुक्त गुरुवरांना नमस्कार—जे सहस्रारातील महापद्मात नाद-बिंदूच्या द्वयतत्त्वाने युक्त विराजमान आहेत।

Verse 92

विलसन्मातृकावर्णे वराभयकराय च । प्ररमाद्ये च गुरवे सहस्रं विनिवेदयेत् ॥ ९२ ॥

मातृकावर्णांनी दीप्त, वर व अभय देणाऱ्या करांनी युक्त, आद्य व श्रेष्ठ अशा गुरुवरांना सहस्र (जप/आहुती) अर्पण करावे।

Verse 93

चुलुकेंऽबु पुनर्द्धृत्वा स्वभावादेव सिध्यतः । एकविंशतिसाहस्रप्रमितस्य जपस्य च ॥ ९३ ॥

पुन्हा चुलूकभर पाणी घेऊन हा विधी स्वभावतःच सिद्ध होतो; तसेच एकवीस सहस्र परिमाणाचा जपही सिद्ध होतो।

Verse 94

षट्शताधिकसंख्या स्यादजपाया विभागशः । संकल्पेन मोक्षदाता विष्णुर्मे प्रीयतामिति ॥ ९४ ॥

विभागानुसार अजपाची संख्या सहाशेच्या थोडी अधिक सांगितली आहे. ‘मोक्षदाता विष्णु माझ्यावर प्रसन्न होवोत’ या संकल्पाने त्याचा अभ्यास करावा।

Verse 95

अस्याः संकल्पमात्रेण महापापैः प्रमुच्यते । ब्रह्मैवाहं न संसारी नित्यमुक्तो न शोकभाक् ॥ ९५ ॥

या (तत्त्वाच्या) केवळ संकल्पमात्राने महापापांतून मुक्ती मिळते. (बोध होतो:) ‘मीच ब्रह्म आहे; मी संसारी नाही; मी नित्य मुक्त आहे, शोकाचा भागी नाही।’

Verse 96

सञ्चिदानंदरूपोऽहमात्मानमिति भावयेत् । ततः समाचरेद्देहकृत्यं देवार्चनं तथा ॥ ९६ ॥

“मी सच्चिदानंदरूप आत्मा आहे”—असा नित्य भाव करावा। त्यानंतर विधिपूर्वक देहकृत्ये आणि देवपूजनही करावे।

Verse 97

तद्धिधानं प्रवक्ष्यामि सदाचारस्य लक्षणम् ॥ ९७ ॥

आता मी त्या विधानाचे वर्णन करतो—जे सदाचाराची लक्षणे सांगते।