The Greatness of Viṣṇu (Viṣṇor Māhātmya)
सनक ब्राह्मणांना उपदेश करतो की हरिकथा, हरिनाम आणि भक्तसंग यांचे उद्धारक सामर्थ्य सर्वोच्च आहे. नामकीर्तनात स्थिर असलेले भक्त बाह्य आचरण कसेही असले तरी पूज्य आहेत; गोविंदाचे दर्शन, स्मरण, पूजन, ध्यान व नमस्कार केल्यानेही संसारसागर तरता येतो. पुढे प्राचीन आख्यान—चंद्रवंशी राजा जयध्वज रेवा/नर्मदा तीरावर विष्णुमंदिराची स्वच्छता व दीपदान नित्य करतो; पुरोहित वीतिहोत्र या दोन साधनांचे विशेष फळ विचारतो. राजा पूर्वजन्मपरंपरा सांगतो: विद्वान पण पतित ब्राह्मण रैवत निषिद्ध उपजीविकेत पडून दुर्दैवी मृत्यू पावतो व पापी चांडाळ दंडकेतू होतो. तो रात्री एका स्त्रीसह रिकाम्या विष्णुमंदिरात जातो; अनाहूतपणे स्वच्छतेचा स्पर्श व दीपकाची स्थापना होते. शुद्ध हेतू नसतानाही पापक्षय होतो; रक्षकांनी मारल्यावर विष्णुदूत त्यांना विष्णुलोकात नेतात, दीर्घ काळानंतर ते पृथ्वीवर समृद्धीने परततात. जयध्वज निष्कर्ष देतो—संकल्पयुक्त भक्तीचे फळ अपरिमित; जगन्नाथ/नारायणपूजा, सत्संग, तुळशीसेवा, शालग्रामपूजन व भक्तांचा सन्मान यांचा महिमा सांगतो, कारण भक्तसेवा अनेक पिढ्यांचे कल्याण करते।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । भूयः शृणुष्व विप्रेन्द्र माहात्म्यं परमेष्ठिनः । सर्वपापहरं पुण्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम् 1. ॥ १ ॥
सनक म्हणाले—हे विप्रश्रेष्ठ! पुन्हा परमेष्ठीचे माहात्म्य ऐक; ते पुण्यरूप, सर्व पापहर आणि मनुष्यांना भुक्ती व मुक्ती देणारे आहे।
Verse 2
अहो हरिकथालोके पापघ्न पुण्यदायिनी । शृण्वतां वदतां चैव तद्भक्तानां विशेषतः ॥ २ ॥
अहो! या लोकी हरिकथा पाप नष्ट करणारी व पुण्य देणारी आहे—विशेषतः हरिभक्त जे ती ऐकतात व सांगतात त्यांच्यासाठी।
Verse 3
हरिभक्तिरसास्वादमुदिता ये नरोत्तमाः । नमस्करोम्यहं तेभ्यो यत्सङ्गान्मुक्तिभाग्नरः ॥ ३ ॥
हरिभक्तिरसाचा आस्वाद घेऊन जे नरश्रेष्ठ आनंदित होतात, त्यांना मी नमस्कार करतो; त्यांच्या सत्संगाने मनुष्य मुक्तीचा भागी होतो।
Verse 4
हरिभक्तिपरा ये तु हरिनामपरायणाः । दुर्वृत्ता वा सुवृत्ता वा तेभ्यो नित्यं नमो नमः ॥ ४ ॥
जे हरिभक्तीत तत्पर व हरिनामात पूर्ण परायण आहेत—त्यांचे आचरण दुर्वृत्त असो वा सुवृत्त—त्यांना मी नित्य नमो नमः करतो।
Verse 5
संसारसागरं तर्तुं य इच्छेन्मुनिपुङ्गव । स भजेद्धरिभक्तानां भक्तान्वै पापहारिणः ॥ ५ ॥
हे मुनिपुंगव! जो संसारसागर तरू इच्छितो, त्याने हरिभक्तांचे भजन-सेवन करावे; ते भक्त खरोखर पाप हरतात।
Verse 6
दृष्टः स्मृतः पूजितो वा ध्यातः प्रणमितोऽपि वा । समुद्धरति गोविन्दो दुस्तराद्भवसागरात् ॥ ६ ॥
केवळ दर्शन, स्मरण, पूजन, ध्यान किंवा प्रणाम—यापैकी काहीही असो—गोविंद दुस्तर भवसागरातून उचलून तारून नेतात।
Verse 7
स्वपन् भुञ्जन् व्रजंस्तिष्ठन्नतिष्ठंश्च वदंस्तथा । चिन्तयेद्यो हरेर्नाम तस्मै नित्यं नमो नमः ॥ ७ ॥
झोपताना, खाताना, चालताना, उभा असताना, विसावताना किंवा बोलतानाही जो सतत हरिनामाचे चिंतन करतो, त्याला मी नित्य पुन्हा पुन्हा नमस्कार करतो।
Verse 8
अहो भाग्यमहो भाग्यं विष्णुभक्तिरतात्मनाम् । येषां मुक्तिः करस्थैव योगिनामपि दुर्लभा ॥ ८ ॥
अहो, किती भाग्यवान—कितीच भाग्यवान—ते, ज्यांचे अंतःकरण विष्णुभक्तीत रमते; ज्यांच्यासाठी मुक्ति जणू तळहातावर आहे, जी योगींनाही दुर्लभ असते।
Verse 9
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । वदतां शृण्वतां चैव सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ९ ॥
येथेही ते हा प्राचीन पवित्र इतिहास सांगतात; तो म्हणणाऱ्यांचे आणि ऐकणाऱ्यांचेही सर्व पाप नष्ट होतात।
Verse 10
आसीत् पुरा महीपालः सोमवंशसमुद्भवः । जयध्वज इति ख्यातो नारायणपरायणः ॥ १० ॥
पूर्वी सोमवंशात उत्पन्न असा एक महीपाल होता; ‘जयध्वज’ या नावाने तो प्रसिद्ध होता आणि नारायणातच परायण होता।
Verse 11
विष्णोर्देवालये नित्यं सम्मार्जनपरायणः । दीपदानरतश्चैव सर्वभूतदयापरः ॥ ११ ॥
तो नित्य विष्णूच्या देवालयात स्वच्छता-सेवेत तत्पर असे, दीपदानात रत असे आणि सर्व प्राणिमात्रांवर दयाळूपणाने परायण असे।
Verse 12
स कदाचिन्महीपालो रेवातीरे मनोरमे । विचित्रकुसुमोपेतं कृतवान्विष्णुमन्दिरम् ॥ १२ ॥
एकदा त्या महीपालाने मनोहर रेवा-तीरी विविध पुष्पांनी शोभलेले श्रीविष्णूचे मंदिर बांधले।
Verse 13
स तत्र नृपशार्दूलः सदा सम्मार्जने रतः । दीपदानपरश्चैव विशेषेण हरिप्रियः ॥ १३ ॥
तेथे तो नृपशार्दूल सदैव मंदिर-परिसर स्वच्छ करण्यात रत असे, दीपदानातही तत्पर असे; आणि विशेषतः हरिला प्रिय झाला।
Verse 14
हरिनामपरो नित्यं हरिसंसक्तमानसः । हरिप्रणामनिरतो हरिभक्तजनप्रियः ॥ १४ ॥
तो नित्य हरिनामात परायण, मनाने हरित आसक्त; हरिप्रणामात निरत, आणि हरिभक्तजनांना प्रिय असा होता।
Verse 15
वीतिहोत्र इति ख्यातो ह्यासीत्तस्य पुरोहितः । जयध्वजस्य चरितं दृष्ट्वा विस्मयमागतः ॥ १५ ॥
त्याचा पुरोहित ‘वीतिहोत्र’ या नावाने प्रसिद्ध होता; जयध्वजाचे चरित्र पाहून तो विस्मयचकित झाला।
Verse 16
कदाचिदुपविष्टं तं राजानं विष्णुतत्परम् । अपृच्छद्वीतिहोत्रस्तु वेदवेदाङ्गपारगः ॥ १६ ॥
एकदा विष्णुपरायण तो राजा बसलेला असता, वेद व वेदांगांत पारंगत वीतिहोत्राने त्याला प्रश्न विचारला।
Verse 17
वीतिहोत्र उवाच । राजन्परमधर्मज्ञ हरिभक्तिपरायण । विष्णुभक्तिमतां पुंसां श्रेष्ठोऽसि भरतर्षभ ॥ १७ ॥
वीतिहोत्र म्हणाला—हे राजन्, परम धर्मज्ञ, हरिभक्तीत पूर्ण परायण! हे भरतश्रेष्ठ, विष्णुभक्त पुरुषांमध्ये तूच सर्वोत्तम आहेस।
Verse 18
सम्मार्जनपरो नित्यं दीपदानरतस्तथा । तन्मे वद महाभाग किं त्वया विदितं फलम् ॥ १८ ॥
तू नित्य देवालय-परिसर स्वच्छ करण्यास तत्पर असतोस आणि दीपदानातही रत असतोस। हे महाभाग, मला सांग—याचे फळ तू कोणते जाणले आहेस?
Verse 19
संपादनेन वर्त्तीनां तैल संपादनेन च । संयुक्तोऽसि सदा भद्र यद्विष्णोर्गृहमार्जने ॥ १९ ॥
हे भद्र, तू सदैव वाती तयार करणे, तेल मिळवणे आणि भगवान विष्णूच्या गृहाचे (मंदिराचे) मार्जन करण्यात गुंतलेला असतोस।
Verse 20
कर्माण्यन्यानि सन्त्येव विष्णोः प्रीतिकराणि च । तथापि किं महाभाग एतयोः सततोद्यतः ॥ २० ॥
विष्णूंना प्रसन्न करणारी इतरही कर्मे आहेत. तरीही, हे महाभाग, तू या दोनच कर्मांत सतत का उद्यत असतोस?
Verse 21
सर्वात्मना महापुण्यं नरेश विदितं च यत् । तद् ब्रूहि मे गुह्यतमं प्रीतिर्मयि तवास्ति चेत् ॥ २१ ॥
हे नरेश, तू सर्वात्म्याने जे महापुण्यदायक सत्य जाणले आहेस, माझ्याविषयी प्रीती असेल तर ते परम गुह्य मला सांग।
Verse 22
पुरोधसैवमुक्तस्तु प्रहसन्स जयध्वजः । विनयावनतो भूत्वा प्रोवाचेदं कृताञ्जलि ॥ २२ ॥
पुरोहिताने असे सांगितल्यावर जयध्वज हसला; मग विनयाने नतमस्तक होऊन, हात जोडून श्रद्धेने हे वचन बोलला।
Verse 23
जयध्वज उवाच । शृणुष्व विप्रशार्दूल मयैवाचरितं पुरा । जातिस्मरत्वाज्जानामि श्रोतॄणां विस्मयप्रदम् ॥ २३ ॥
जयध्वज म्हणाला— हे विप्रशार्दूल! ऐक, मी पूर्वी जे आचरण केले होते। जातिस्मरणामुळे ते मला ज्ञात आहे; ते श्रोत्यांना आश्चर्य देईल।
Verse 24
आसीत्पुरा कृतयुगे ब्रह्मन्स्वारोचिषेऽन्तरे । रैवतो नाम विप्रेन्द्रो वेदवेदाङ्गपारगः ॥ २४ ॥
हे ब्राह्मण! प्राचीन काळी— कृतयुगात, स्वारोचिष मन्वंतरात— रैवत नावाचा एक श्रेष्ठ ब्राह्मण होता, जो वेद व वेदांगांत पारंगत होता।
Verse 25
अयाज्ययाजकश्चैव सदैव ग्रामयाजकः । पिशुनो निष्ठुरश्चैव ह्यपण्यानां च विक्रयी ॥ २५ ॥
जो अयाज्यांसाठी यज्ञ करतो, जो नेहमी ग्रामयाजक होऊन पैशासाठी कर्म करतो, जो चुगलखोर व कठोर आहे, आणि जो विक्री-अयोग्य वस्तू विकतो— तो निंद्य आहे।
Verse 26
निषिद्धकर्माचरणात्परित्यक्तः स बन्धुभिः । दरिद्रो दुःखितश्चैव शीर्णाङ्गो व्याधितोऽभवत् ॥ २६ ॥
निषिद्ध कर्म केल्यामुळे त्याला बंधूंनी टाकून दिले. तो दरिद्री व दुःखी झाला; त्याचे शरीर क्षीण होऊन रोगग्रस्त झाले।
Verse 27
स कदाचिद्धनार्थं तु पृथिव्यां पर्यटन् द्विजः । ममार नर्मदातीरे श्वासकासप्रपीडितः ॥ २७ ॥
तो द्विज कधी धनासाठी पृथ्वीवर भटकत असता नर्मदा-तीरी श्वास व खोकल्याने पीडित होऊन मरण पावला।
Verse 28
तस्मिन्मृते तस्य भार्या नाम्ना बन्धुमती मुने । कामचारपरा सा तु परित्यक्ता च बन्धुभिः ॥ २८ ॥
मुने, तो मरण पावल्यानंतर त्याची बंधुमती नावाची पत्नी स्वेच्छाचारात रमली आणि नातलगांनी तिला टाकून दिले।
Verse 29
तस्यां जातोऽस्मि चण्डालो दण्डकेतुरिति श्रुतः । महापापरतो नित्यं ब्रह्मद्वेषपरायणः ॥ २९ ॥
त्याच कुळात/गर्भात मी चांडाळ म्हणून जन्मलो, दंडकेतू या नावाने प्रसिद्ध; नित्य महापापात रत आणि ब्राह्मणधर्मद्वेषी।
Verse 30
परदारपरद्र व्यलोलुपो जन्तुहिंसकः । गावश्च विप्रा बहवो निहता मृगपक्षिणः ॥ ३० ॥
परस्त्री व परधन यांचा लोभ धरून तो प्राणीहिंसक झाला; अनेक गायी, अनेक विप्र आणि असंख्य मृग-पक्षी मारले गेले।
Verse 31
मेरुतुल्यसुवर्णानि बहून्यपहृतानि च । मद्यपानरतो नित्यं बहुशो मार्गरोधकृत् ॥ ३१ ॥
त्याने मेरूसमान पुष्कळ सुवर्ण लुटले; तो नित्य मद्यपानात आसक्त राहून वारंवार मार्ग अडवित असे।
Verse 32
पशुपक्षिमृगादीनां जन्तूनामन्तकोपमः । कदाचित्कामसन्तप्तो गन्तुकामो रतिं स्त्रियः ॥ ३२ ॥
तो पशु, पक्षी, मृग इत्यादी प्राण्यांसाठी जणू यमासारखा होता. पण कधीतरी कामाने दग्ध होऊन स्त्रियांशी रतीसुख मिळविण्याच्या इच्छेने तो निघाला.
Verse 33
शून्यं विष्णुगृहं दृष्ट्वा प्रविष्टश्च स्त्रिया सह । निशि रामोपभोगार्थं शयितं तत्र कामिना ॥ ३३ ॥
विष्णुमंदिर रिकामे आहे असे पाहून तो कामी पुरुष एका स्त्रीसह आत शिरला. रात्री भोगासाठी तो तिथेच झोपला.
Verse 34
ब्रह्मन्स्ववस्त्रप्रान्तेन कियद्देशः प्रमार्जितः । यावन्त्यः पांशुकणिकास्तत्र सम्मार्जिता द्विज ॥ ३४ ॥
हे ब्राह्मण! स्वतःच्या वस्त्राच्या काठाने तू कितीसा भाग पुसलास? आणि तिथे किती धुळीचे सूक्ष्म कण झाडून घेतलेस, हे द्विज!
Verse 35
तावज्जन्मकृतं पापं तदैव क्षयमागतम् । प्रदीपः स्थापितस्तत्र सुरतार्थं द्विजोत्तम ॥ ३५ ॥
हे द्विजोत्तम! जन्मापासून साचलेले जितके पाप होते ते त्या क्षणीच नष्ट झाले, जेव्हा तिथे (देवसेवेकरिता) दीप ठेवला गेला.
Verse 36
तेनापि मम दुष्कर्म निःशेषं क्षयमागतम् । एवं स्थिते विष्णुगृहे ह्यागताः पुरपालकाः ॥ ३६ ॥
त्याच कृतीने माझे दुष्कर्मही पूर्णपणे नष्ट झाले. असे असताना विष्णुगृहात नगररक्षक येऊन पोहोचले.
Verse 37
जारोऽयमिति मां तां च हतवन्तः प्रसह्य वै । आवां निहत्य ते सर्वे निवृत्ताः पुररक्षकाः ॥ ३७ ॥
“हा जार आहे!” असे ओरडत नगररक्षकांनी बलपूर्वक मला व तिला ठार केले. आम्हा दोघांना मारून ते सर्व नगरपाल परत गेले.
Verse 38
यदा तदैव सम्प्राप्ता विष्णुदूताश्चतुर्भुजाः । किरीटकुण्डलधरा वनमालाविभूषिताः ॥ ३८ ॥
त्याच क्षणी चतुर्भुज विष्णुदूत आले—मुकुट व कुंडले धारण केलेले, आणि वनमाळेने विभूषित।
Verse 39
तैस्तु स्रंपेरितावावां विष्णुदूतैरकल्मषैः । दिव्यं विमानमारुह्य सर्वभोगसमन्वितम् ॥ ३९ ॥
त्या निष्कलंक विष्णुदूतांच्या प्रेरणेने आम्ही दोघेही सर्व दिव्य भोगांनी युक्त अशा दिव्य विमानावर आरूढ झालो.
Verse 40
दिव्यदेहधरौ भूत्वा विष्णुलोकमुपागतौ । तत्र स्थित्वा ब्रह्मकल्पशतं साग्रं द्विजोत्तम ॥ ४० ॥
दिव्य देह धारण करून आम्ही दोघे विष्णुलोकास पोहोचलो. हे द्विजोत्तम, तेथे शंभर ब्रह्मकल्पांहून किंचित अधिक काळ निवास केला.
Verse 41
दिव्यभोगसमायुक्तौ तावत्कालं दिवि स्थितौ । ततश्च भूभिभागेषु देवयोगेषु वै क्रमात् ॥ ४१ ॥
दिव्य भोगांनी युक्त होऊन आम्ही तेवढा काळ स्वर्गात राहिलो. नंतर क्रमाने देवयोगांनुसार पृथ्वीच्या विभागांत प्रवेश केला.
Verse 42
तेन पुण्यप्रभावेण यदूनां वंशसंभवः । तेनैव मेऽच्युता संपत्तथा राज्यमकण्टकम् ॥ ४२ ॥
त्या पुण्यप्रभावाने यादवांचा वंश उत्पन्न झाला; आणि त्याच पुण्याने, हे अच्युत, मला अक्षय संपत्ती व कण्टकरहित (विघ्न-शत्रुरहित) राज्य प्राप्त झाले।
Verse 43
ब्रह्मन्कृत्वोपभोगार्थमेवं श्रेयो ह्यवाप्तवान् । भक्त्या कुर्वन्ति ये सन्तस्तेषां पुण्यं न वेद्म्यहम् ॥ ४३ ॥
हे ब्राह्मन्, भोगासाठी अशा प्रकारे कर्म केले तरी काही कल्याण नक्कीच मिळते; पण जे सज्जन भक्तीने करतात—त्यांच्या पुण्याची मर्यादा मला कळत नाही।
Verse 44
तस्मात्संमार्जने नित्यं दीपदाने च सत्तम । यतिष्ये परया भक्त्या ह्यहं जातिस्मरो यतः ॥ ४४ ॥
म्हणून, हे सत्तम, मी नित्य पवित्रस्थळाचे संमार्जन आणि दीपदान यांत परम भक्तीने प्रयत्न करीन; कारण याच साधनेने मला पूर्वजन्मस्मरण झाले आहे।
Verse 45
यः पूजयेज्जगन्नाथमेकाकी विगतस्पृहः । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमं पदम् ॥ ४५ ॥
जो एकांतात, स्पृहारहित होऊन, जगन्नाथाची पूजा करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन परम पदाला जातो।
Verse 46
अवशेनापि यत्कर्म कृत्वेमां श्रियमागतः । भक्तिमद्भिः प्रशान्तैश्च किं पुनः सम्यगर्चनात् ॥ ४६ ॥
जर अनवधानानेही एखादे कर्म करून ही समृद्धी मिळते, तर भक्तियुक्त व प्रशांत भक्तांनी विधिपूर्वक सम्यक् अर्चन केल्यास फल किती महान होईल—ते काय सांगावे!
Verse 47
इति भूपवचः श्रुत्वा वीतिहोत्रो द्विजोत्तमः । अनन्ततुष्टिमापन्नो हरिपूजापरोऽभवत् ॥ ४७ ॥
राजाचे हे वचन ऐकून द्विजोत्तम वीतिहोत्र अनंत समाधानाने परिपूर्ण झाला आणि श्रीहरीच्या पूजेत परायण झाला।
Verse 48
तस्माच्छृणुष्व विप्रेन्द्र देवो नारायणोऽव्ययः । ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि पूजकानां विमुक्तिदः ॥ ४८ ॥
म्हणून, हे विप्रेन्द्र, ऐक—अव्यय देव नारायण ज्ञानाने वा अज्ञानानेही पूजणाऱ्या भक्तांना मुक्ती देतात।
Verse 49
अनित्या बान्धवाः सर्वे विभवो नैव शाश्वतः । नित्यं सन्निहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्मसङ्ग्रहः ॥ ४९ ॥
सर्व नातेवाईक अनित्य आहेत आणि वैभवही शाश्वत नाही. मृत्यू सदैव जवळ आहे; म्हणून धर्माचा संग्रह व आचरण करावे।
Verse 50
अज्ञो लोको वृथा गर्वं करिष्यति महोद्धतः । कायः सन्निहितापायो धनादीनां किमुच्यते ॥ ५० ॥
अज्ञ लोक अहंकाराने उन्मत्त होऊन व्यर्थ गर्व करतो. जेव्हा देहच नाशाच्या उंबरठ्यावर आहे, तेव्हा धनादींची काय कथा?
Verse 51
जन्मकोटिसहस्रेषु पुण्यं यैः समुपार्जितम् । तेषां भक्तिर्भवेच्छुद्धा देवदेवे जनार्दने ॥ ५१ ॥
ज्यांनी कोटी-सहस्र जन्मांत पुण्य संचित केले आहे, त्यांच्या हृदयात देवदेव जनार्दनाविषयी शुद्ध भक्ती उत्पन्न होते।
Verse 52
सुलभं जाह्नवीस्नानं तथैवातिथिपूजनम् । सुलभाः सर्वयज्ञाश्च विष्णुभक्तिः सुदुर्लभा ॥ ५२ ॥
जाह्नवी (गंगा) स्नान सुलभ आहे आणि अतिथीपूजनही; सर्व यज्ञांचे अनुष्ठानही साध्य आहे, परंतु श्रीविष्णुभक्ती अत्यंत दुर्लभ आहे.
Verse 53
दुर्लभा तुलसीसेवा दुर्लभः सङ्गमः सताम् । सर्वभूतदया वापि सुलभा यस्य कस्यचित् ॥ ५३ ॥
तुळशीसेवा दुर्लभ आहे, सत्पुरुषांचा संगही दुर्लभ; परंतु सर्वभूतांवरील दया—ती कोणाच्या तरी बाबतीत तुलनेने सुलभ असते.
Verse 54
सत्सङ्गस्तुलसीसेवा हरिभक्तिश्च दुर्लभा ॥ ५४ ॥
सत्संग, तुळशीसेवा आणि श्रीहरिभक्ती—ही तिन्हीही दुर्लभ आहेत.
Verse 55
दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं न तथा गमयेद् बुधः । अर्चयेद्धि जगन्नाथं सारमेतद् द्विजोत्तम ॥ ५५ ॥
दुर्लभ मानुष्यजन्म प्राप्त करून ज्ञानी त्याचा व्यर्थ अपव्यय करू नये; तो जगन्नाथाचे अर्चन करावे—हे द्विजोत्तम, हाच याचा सार आहे.
Verse 56
तर्त्तुं यदीच्छति जनो दुस्तरं भवसागरम् । हरिभक्तिपरो भूयादेतदेव रसायनम् ॥ ५६ ॥
जर कोणाला दुस्तर भवसागर तरायचा असेल, तर तो श्रीहरिभक्तीत परायण व्हावा; हेच एक खरे रसायन आहे.
Verse 57
भ्रातराश्रय गोविन्दं मा विलम्बं कुरु प्रिय । आसन्नमेव नगरं कृतान्तस्य हि दृश्यते ॥ ५७ ॥
भ्राता, गोविंदाचा आश्रय घे; प्रिय, विलंब करू नकोस. कृतांत (मृत्यू) याचे नगर अगदी जवळ दिसते आहे.
Verse 58
नारायणं जगद्योनिं सर्वकारणकारणम् । समर्चयस्व विप्रेन्द्र यदि मुक्तिमभीप्ससि ॥ ५८ ॥
हे विप्रश्रेष्ठा, जर तुला मुक्ति हवी असेल तर जगद्योनि, सर्वकारणकारण नारायणाची सम्यक् आराधना कर.
Verse 59
सर्वाधारं सर्वयोनिं सर्वान्तर्यामिणं विभुम् । ये प्रपन्ना महात्मानस्ते कृतार्था न संशयः ॥ ५९ ॥
जे महात्मे सर्वाधार, सर्वयोनि, सर्वांतर्यामी, सर्वव्यापी प्रभूच्या शरण गेले आहेत, ते निःसंशय कृतार्थ आहेत.
Verse 60
ते वन्द्यास्ते प्रपूज्याश्च नमस्कार्या विशेषतः । येऽचयन्ति महाविष्णुं प्रणतार्तिप्रणाशनम् ॥ ६० ॥
ते वंदनीय, ते पूजनीय आणि विशेषतः नमस्कारयोग्य आहेत—जे प्रणतांच्या दुःखाचा नाश करणाऱ्या महाविष्णूची आराधना करतात.
Verse 61
ये विष्णुभक्ता निष्कामा यजन्ति परमेश्वरम् । त्रिःसप्तकुलसंयुक्तास्ते यान्ति हरिमन्दिरम् ॥ ६१ ॥
जे विष्णुभक्त निष्काम होऊन परमेश्वराची पूजा करतात, ते एकवीस कुलांसह हरिमंदिराला (हरिधामाला) जातात.
Verse 62
विष्णुभक्ताय यो दद्यान्निष्कामाय महात्मने । पानीयं वा फलं वापि स एव भगवत्प्रियः ॥ ६२ ॥
जो निष्काम महात्मा विष्णुभक्ताला पाणी किंवा फळ जरी अर्पण करतो, तोच खरोखर भगवंताचा प्रिय होय।
Verse 63
विष्णुभक्तिपराणां तु शुश्रूषां कुर्वते तु ये । ते यान्ति विष्णुभुवनं यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ६३ ॥
जे विष्णुभक्तीत पूर्णत: तत्पर असलेल्या भक्तांची शुश्रूषा-सेवा करतात, ते विष्णुलोकास जातात व भूत-संप्लव (प्रलय) होईपर्यंत तेथे राहतात।
Verse 64
ये यजन्ति स्पृहाशून्या हरिभक्तान् हरिं तथा । त एव भुवनं सर्वं पुनन्ति स्वाङिघ्रपांशुना ॥ ६४ ॥
जे स्पृहारहित होऊन हरिभक्तांची तसेच स्वयं हरिची पूजा करतात, तेच आपल्या चरणरजाने सर्व जगत पवित्र करतात।
Verse 65
देवपूजापरो यस्य गृहे वसति सर्वदा । तत्रैव सर्वदेवाश्च तिष्ठन्ति श्रीहरिस्तथा ॥ ६५ ॥
ज्याच्या घरी देवपूजेत तत्पर असा जन सदैव वास करतो, तेथेच सर्व देव आणि श्रीहरि देखील निवास करतात।
Verse 66
पूज्यमाना च तुलसी यस्य तिष्ठति वेश्मनि । तत्र सर्वाणि श्रेयांसि वर्द्धन्त्यहरहर्द्विज ॥ ६६ ॥
हे द्विजा! ज्याच्या घरात पूजिली तुलसी विराजमान असते, तेथे सर्व श्रेय व मंगल अहोरात्र वाढत जाते।
Verse 67
शालग्रामशिलारूपी यत्र तिष्ठति केशवः । न बाधन्ते ग्रहास्तत्र भूतवेतालकादयः ॥ ६७ ॥
जिथे शालग्रामशिलेच्या रूपाने केशव विराजमान असतो, तिथे ग्रहदोष बाधत नाहीत; भूत-वेताळादीही उपद्रव करीत नाहीत।
Verse 68
शालग्रामशिला यत्र तत्तीर्थं तत्तपोवनम् । यतः सन्निहितस्तत्र भगवान्मधुसूदनः ॥ ६८ ॥
जिथे शालग्रामशिला असते, तेच स्थान तीर्थ, तेच तपोवन; कारण तेथे भगवान मधुसूदन सन्निधानी असतो।
Verse 69
यद् गृहे नास्ति देवर्षे शालग्रामशिलार्चनम् । श्मशानसदृशं विद्यात्तद् गृहं शुभवर्जितम् ॥ ६९ ॥
हे देवर्षी! ज्या घरात शालग्रामशिलेचे अर्चन नाही, ते घर स्मशानासारखे जाणावे; ते शुभतेपासून वंचित आहे।
Verse 70
पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्राणि च द्विज । साङ्गा वेदास्तथा सर्वे विष्णो रूपं प्रकीर्तितम् ॥ ७० ॥
हे द्विज! पुराणे, न्याय, मीमांसा व धर्मशास्त्रे, तसेच अंगांसह सर्व वेद—हे सर्व विष्णूचेच रूप म्हणून प्रकीर्तित आहेत।
Verse 71
भक्त्या कुर्वन्ति ये विष्णोः प्रदक्षिणचतुष्टयम् । तेऽपि यान्ति परं स्थानं सर्वकर्मनिबर्हणम् ॥ ७१ ॥
जे भक्तीने भगवान विष्णूची चार प्रदक्षिणा करतात, तेही परम धामाला जातात; ते स्थान सर्व कर्मबंध नष्ट करणारे आहे।
Verse 72
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे विष्णुमाहात्म्यंनामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥
अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील प्रथम पादात ‘विष्णुमाहात्म्य’ नावाचा एकोणचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ३९ ॥
Frequently Asked Questions
They are presented as highly accessible, repeatable acts of Viṣṇu-sevā (vrata-kalpa in miniature) that generate powerful merit even when performed with imperfect understanding. The Jayadhvaja/Daṇḍaketu narrative illustrates ajñāta-sukṛti: incidental participation in mandira-mārjana and establishing a lamp for worship burns accumulated pāpa and becomes the karmic cause for ascent to Viṣṇuloka and later prosperity—thereby validating these practices as direct instruments of mokṣa-dharma.
It explicitly states that the imperishable Nārāyaṇa grants liberation to worshippers whether they worship with understanding or without understanding, emphasizing the Lord’s grace and the intrinsic potency of devotion-oriented acts (nāma, pūjā, service to devotees).
They are affirmed as ‘forms of Viṣṇu,’ a theological move that subsumes technical disciplines under bhakti: learning and hermeneutics are not rejected but reinterpreted as participating in the divine body of knowledge, consistent with the Purāṇa’s encyclopedic self-presentation.