Dharmopadeśa-Śānti: Rules of Impurity, Expiations, and Ancestor Rites
धर्मराज राजाला श्रुती–स्मृतीनुसार शौच व प्रायश्चित्ताचे नियम सांगतात. भोजनकाळी चांडाळ/पतिताचा स्पर्श, उच्छिष्ट-दोष, मल-मूत्र, वांती इत्यादींमुळे अशौच झाल्यास त्रि-संध्या स्नान, पंचगव्य, उपवास, घृताहुती व अधिक गायत्री-जप अशी क्रमवार उपाययोजना दिली आहे. अंत्यज-स्पर्श, रजस्वला, प्रसूती-सूतक यांत स्नान अनिवार्य—ब्रह्मकूर्चादि कर्मानंतरही—असे प्रतिपादन आहे. मैथुनधर्मात ऋतु/अऋतु भेद, अयोग्य संयोग, आणि काही महापातकांत अग्निप्रवेश हाच एकमेव प्रायश्चित्त असा उल्लेख येतो. आत्महत्या वा अपघाती मृत्यू झालेल्यांना कायम बहिष्कार नाही; चांद्रायण/कृच्छ्राने शुद्धी होते. गोहिंसेचे नैतिक नियम, शस्त्रभेदाने तपश्चर्येची पातळी, मुंडन-शिखा नियम व राजन्याय यांचे वर्णन आहे. शेवटी इष्ट–पूर्त कर्म, पंचगव्यनिर्मिती, सुतक/गर्भपात अशौचकाल, विवाहातील गोत्रांतर आणि श्राद्ध-तर्पण विधी व प्रकार सांगितले आहेत.
Shlokas
Verse 1
धर्मराज उवाच । श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं वर्णानामनुपूर्वशः । प्रब्रवीमि नृपश्रेष्ट तं श्रृणुष्व समाहितः ॥ १ ॥
धर्मराज म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठ! श्रुती-स्मृतीत सांगितलेला वर्णांचा धर्म मी क्रमाने सांगतो; तू एकाग्र मनाने ऐक.
Verse 2
यो भुञ्जानोऽशुचिं वापि चाण्डालं पतितं स्पृशेत् । क्रोधादज्ञानतो वापिं तस्य वक्ष्यामि निष्कृतिम् ॥ २ ॥
भोजन करताना जर कोणी अशुचि व्यक्तीला, किंवा चांडाळाला, किंवा पतिताला स्पर्श करील—क्रोधाने वा अज्ञानाने—तर त्या कर्माची प्रायश्चित्त-निष्कृती मी सांगतो.
Verse 3
त्रिरात्रं वाथ षड्रात्रं यथासंख्यं समाचरेत् । स्नानं त्रिषवणं विप्रपञ्चगव्येन शुध्यति ॥ ३ ॥
यथाक्रम तीन रात्री किंवा सहा रात्री प्रायश्चित्त आचरावे। प्रातः‑मध्यान्ह‑सायंकाळ त्रिकाल स्नान करून ब्राह्मण पंचगव्याच्या सेवन/प्रयोगाने शुद्ध होतो।
Verse 4
भुञ्जानस्य तु विप्रस्य कदाचिजत्स्त्रवते गुदम् । उच्छिष्टत्वेऽशुचित्वे च तस्य शुद्धिं वदामि ते ॥ ४ ॥
परंतु भोजन करत असताना ब्राह्मणाच्या गुदातून कधी स्राव झाला, तर तो उच्छिष्ट‑दोषयुक्त व अशुचि होतो. त्याची शुद्धीची रीती मी तुला सांगतो।
Verse 5
पूर्वं कृत्वा द्विजः शौचं पश्चादप उपस्पृशेत् । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ ५ ॥
प्रथम द्विजाने शौच करावे, नंतर आचमनासाठी जलस्पर्श करावा. जर तो अहोरात्र अशुचि राहिला असेल, तर पंचगव्याने शुद्ध होतो।
Verse 6
निगिरन्यदि मेहेत भुक्त्वा वा मेहने कृते । अहोरात्रोषितो भूत्वा जुहुयात्सर्पिषाऽनलम् ॥ ६ ॥
गिळताना जर मूत्र होईल, किंवा भोजनानंतर मूत्र केले, तर एक अहोरात्र उपवास/नियम पाळून तुपाने अग्नीत आहुती द्यावी—हे प्रायश्चित्त आहे।
Verse 7
यदा भोजनकाले स्यादशुचिर्ब्राह्मणः क्वचित् । भूमौ निधाय तं ग्रासं स्नात्वा शुद्धिमवान्पुयात् ॥ ७ ॥
भोजनकाळी ब्राह्मण कधी कारणाने अशुचि झाला, तर तो घास जमिनीवर ठेवावा; मग स्नान करून शुद्ध होऊन परत येऊन भोजन करावे।
Verse 8
भक्षयित्वा तु तद् आसमुपवालेन शुद्ध्यति । अशित्वा चैव तत्सर्वं त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥ ८ ॥
ते अन्न खाल्ले तर उपवासाने शुद्धी होते; पण ते सर्वस्वी खाल्ले असल्यास तीन रात्री अशौच राहते।
Verse 9
अश्रतश्चेद्वमिः स्याद्वै ह्यस्वस्थस्त्रिश्रतं जपेत् । स्वस्थस्त्रीणि सहस्त्राणि गायत्र्याः शोधनं परम् ॥ ९ ॥
भोजनानंतर वांती झाली तर अस्वस्थ असता गायत्रीचा तीनशे जप करावा. स्वस्थ असता तीन हजार जप करावा—गायत्रीचे हे परम शोधन आहे.
Verse 10
चाण्डालैः श्वपर्चैः स्पृष्टो विण्मूत्रे च कृते द्विजः ॥ १० ॥
चांडाळ किंवा श्वपच यांच्या स्पर्शाने, तसेच विष्ठा-मूत्राच्या संसर्गाने द्विज अशुद्ध होतो—असे धर्मज्ञ सांगतात।
Verse 11
त्रिरात्रं तु प्रकुर्वीत भुक्तोच्छिष्टः षडाचरेत् । उदक्यां सूतिकांवापि संस्पृशेदन्त्यजो यदि ॥ ११ ॥
अंत्यजाने रजस्वला किंवा सूतिका स्त्रीला स्पर्श केला तर तीन रात्री अशौच करावे; आणि भुक्त-उच्छिष्ट अवस्थेतील व्यक्तीस स्पर्श केला तर सहा रात्री आचरावे।
Verse 12
त्रिरात्रेण विशुद्धिः स्यादिति शातातपोऽब्रवीत् । रजस्वला तु संस्पृष्टा श्वभिर्मातङ्गवायसैः ॥ १२ ॥
शातातप म्हणाले—“तीन रात्रींनी शुद्धी होते.” आणि रजस्वला स्त्रीला कुत्रे, चांडाळ (मातंग) किंवा कावळे यांनी स्पर्श केला तर (तशी) अशुद्धी मानली जाते।
Verse 13
निराहारा शुचिस्तिष्टेत्काले स्नानेन शुद्ध्यति । रजस्वले यदा नार्यावन्योन्यं स्पृशतः क्वचित् ॥ १३ ॥
निराहार राहून शुचिर्भूत होऊन योग्य काळी स्थिर राहावे; योग्य वेळी स्नानाने शुद्धी होते. आणि कधी रजस्वला स्त्री असताना स्त्रियांचा परस्पर स्पर्श झाला, तर शास्त्रोक्त शौच पाळावे॥१३॥
Verse 14
शुद्धेते ब्रह्मकूर्चेन ब्रह्मकूर्चेन चोपरि । उच्छिष्टेन च संस्पृष्टो यो न स्नानं समाचरेत् ॥ १४ ॥
ब्रह्मकूर्चाने शुद्ध होऊन, आणि पुन्हा वरून ब्रह्मकूर्चानेही शुद्ध झाल्यावरसुद्धा—जो उच्छिष्ट (जूठे/अशुद्ध अवशेष) स्पर्शाने दूषित होऊनही विधिपूर्वक स्नान करत नाही, तो खरा शुद्ध मानला जात नाही॥१४॥
Verse 15
ऋतौ तु गर्भं शङ्कित्वा स्नानं मैथुनिनः स्मृतम् । अनॄतौ तु स्त्रियं गत्वा शौचं मूत्रपुरीषवत् ॥ १५ ॥
स्त्रीच्या ऋतुकाळात संग झाला तर गर्भसंभावना मानून नंतर स्नान करावे—हा मैथुनिनांसाठी स्मृतिनियम आहे. पण ऋतुबाहेर स्त्रीगमन केल्यास मूत्र-पुरीषानंतर जसे शौच, तसेच शौच सांगितले आहे॥१५॥
Verse 16
उभावप्यशुची स्यातां दम्पती याभसंगतौ । शयनादुत्थिता नारी शुचिः स्यादशुचिः पुमान् ॥ १६ ॥
अशास्त्रीय (याभ) संगतीत पती-पत्नी दोघेही अशुचि होतात. पण शयनातून उठल्यावर स्त्री शुचि मानली जाते, आणि पुरुष अशुचि मानला जातो॥१६॥
Verse 17
भर्त्तुः शरीरशुश्रूषां दौरात्म्यादप्रकुर्वती । दण्ड्या द्वादशकं नारी वर्षं त्याज्या धनं विना ॥ १७ ॥
जी स्त्री दुष्ट हेतूने पतीच्या शरीराची सेवा-शुश्रूषा करत नाही, तिला बारा (दंड-एकक) दंड करावा. आणि तरीही ती न सुधारल्यास, धन न देता एक वर्ष तिचा त्याग करावा॥१७॥
Verse 18
त्यजन्तो पतितान्बन्धून्दण्ड्यानुत्तमसाहसम् । पिता हि पतितः कामं न तु माता कदाचन ॥ १८ ॥
जे दंडनीय आणि पतित नातेवाईकांचा त्याग करतात, ते घोर अपराधाचे धनी होतात. पिता कदाचित पतित होऊ शकतो, पण माता कधीही पतित होत नाही.
Verse 19
आत्मानं घातयेद्यस्तु रज्ज्वादिभिरुपक्रमैः । मृते मेध्येन लेत्पव्यो जीवतो द्विशतं दमः ॥ १९ ॥
जो दोरी इत्यादी उपायांनी आत्महत्येचा प्रयत्न करतो, तो मरण पावल्यास त्याला पवित्र लेप लावावा; जर जिवंत राहिला तर दोनशे पण दंड करावा.
Verse 20
दण्ड्यास्तत्पुत्रमित्राणि प्रत्येकं पाणिकं दमम् । प्रायश्चित्तं ततः कुर्युर्यथाशास्त्रप्रचोदितम् ॥ २० ॥
त्याचे पुत्र आणि मित्र यांना प्रत्येकी एक पण दंड करावा. त्यानंतर त्यांनी शास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे प्रायश्चित्त करावे.
Verse 21
जलाग्न्युद्वन्धनभ्रष्टाः प्रव्रज्यानाशकच्युताः । विषप्रपतनध्वस्ताः शस्त्रघातहताश्च ये ॥ २१ ॥
जे जल, अग्नि, फाशी, संन्यासापासून भ्रष्ट, उपोषणभंग, विष, उंचावरून पडणे आणि शस्त्राच्या आघाताने मरण पावले आहेत.
Verse 22
न चैते प्रव्रत्यवसिताः सर्वलोकबहिष्कृताः । चान्द्रायणेन शुद्ध्यंन्ति तत्पकृच्छ्रद्वयेन वा ॥ २२ ॥
यांना संन्यासापासून पूर्णपणे भ्रष्ट किंवा समाजातून बहिष्कृत मानू नये. ते चांद्रायण व्रत किंवा दोन कृच्छ्र व्रतांनी शुद्ध होतात.
Verse 23
उभयावसितः पापश्यामच्छबलकाच्च्युतः । चान्द्रायणाभ्यां शुद्ध्येत दत्त्वा धेनुं तथा वृषम् ॥ २३ ॥
जो ‘उभयावसित’ नावाच्या दोषात पडला आणि ‘पापश्याम’ व ‘च्छबल’ म्हणविल्या जाणाऱ्या पापकर्मांत च्युत झाला, तो दोन चांद्रायण व्रते करून तसेच धेनू व वृषभ दान देऊन शुद्ध होतो।
Verse 24
स्वश्रृगालप्लवङ्गाद्यैर्मानुषैश्च रतिं विना । स्पृष्टः स्त्रात्वा शुचिः सद्यो दिवा संध्यासु रात्रिषु ॥ २४ ॥
कुत्रा, कोल्हा, माकड इत्यादी किंवा कोणताही मनुष्य (कामसंबंध नसताना) स्पर्श झाला तर, स्नान केल्याने तो तत्क्षणी शुद्ध होतो—दिवसा, संध्याकाळी किंवा रात्रीही।
Verse 25
अज्ञानाद्वा तु यो भुक्त्वा चाण्डालान्नं कथंचन । गोमूत्रयावकाहारो मासार्द्धेन विशुद्ध्यति ॥ २५ ॥
परंतु कोणी अज्ञानाने कसेही करून चांडालाचे अन्न खाल्ले, तर तो गोमूत्र व यावक (जवाचा आहार) घेऊन अर्ध्या महिन्यात शुद्ध होतो।
Verse 26
गोब्राह्मणगृहं दग्ध्वा मृतं चोद्वन्धनादिना । पाशं छित्वा तथा तस्य कृच्छ्रमेकं चरेद्दिजः ॥ २६ ॥
गायीचे गोठे/घर किंवा ब्राह्मणाचे घर जाळल्यास, फाशी इत्यादीने मृत्यू घडविल्यास, तसेच त्या फासाचा पाश कापल्यास—द्विजाने एक कृच्छ्र प्रायश्चित्त आचरावे।
Verse 27
चाण्डालपुल्पसानां च भुक्त्वा हत्वा च योषितम् । कृच्छ्रार्ध्दमाचरेज्ज्ञानादज्ञानादैन्दवद्वयम् ॥ २७ ॥
चांडाल किंवा पुल्पस लोकांचे अन्न खाल्ल्यास, किंवा स्त्रीहत्या केली असल्यास—जाणून किंवा नकळत—कृच्छ्र प्रायश्चित्ताचे अर्धे आचरावे; तसेच दोन ऐन्दव (चंद्रसंबंधी) व्रतेही करावीत।
Verse 28
कोपालिकान्नभोक्तॄणां तन्नारीगामिनां तथा । अगम्यागमने विप्रो मद्यगो मांसभक्षणे ॥ २८ ॥
कापालिकांचे अन्न खाल्ल्याने, त्यांच्या स्त्रियांशी संग केल्याने, निषिद्ध स्त्रीगमनाने, मद्यपान व मांसभक्षणाने ब्राह्मण घोर पतित होतो।
Verse 29
तपत्कृच्छ्रपरिक्षिप्तो मौर्वीहोमेन शुद्ध्यति । महापातककर्त्तारश्चत्वारोऽथ विशेषतः ॥ २९ ॥
तपत्कृच्छ्र या कठोर प्रायश्चित्ताने तप्त-परिक्षिप्त झालेला मनुष्य मौर्वी-होमाने शुद्ध होतो; आणि विशेषतः महापातक करणारे चार प्रकार सांगितले आहेत।
Verse 30
अग्निं प्रविश्य शुद्ध्यन्तिस्थित्वा वा महति क्रतौ । रहस्यकरणोऽप्येवं मासमभ्यस्य पूरुषः ॥ ३० ॥
पवित्र अग्नीत प्रवेश केल्याने शुद्धी होते, किंवा महान वैदिक क्रतूमध्ये स्थित राहिल्यानेही. तसेच गुप्त अपराध करणारा पुरुषही एक महिना विधीचे आचरण केल्यास शुद्ध होतो।
Verse 31
अघमर्षणसूक्तं वा शुद्ध्येदन्तर्जले जपन् । रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च ॥ ३१ ॥
किंवा पाण्यात उभे राहून अघमर्षण सूक्ताचा जप केल्यास शुद्धी होते—रजक, चर्मकार, नट आणि बुरुड यांनाही।
Verse 32
कैवर्त्तमेदभिल्लाश्व सत्पैते ह्यन्त्यजाः स्मृताः । भुक्त्वा चैषां स्त्रियो गत्वा पीत्वा यः प्रतिगृह्यते ॥ ३२ ॥
कैवर्त, मेद, भिल्ल, अश्व आणि सत्पैत—हे अन्त्यज मानले आहेत. जो त्यांचे अन्न खातो, त्यांच्या स्त्रियांकडे जातो, किंवा त्यांच्यासोबत पिऊन त्यांच्याकडून दान/आतिथ्य स्वीकारतो, तो दोषाचा भागी होतो।
Verse 33
कृच्छ्रार्द्धमाचरेज्ज्ञानादैन्दवद्वयम् । मातरं गुरुपत्नीं च दुहितृभगिनीस्नुषाः ॥ ३३ ॥
जर कोणी जाणूनबुजून आई, गुरुपत्नी, मुलगी, बहीण किंवा सून यांच्याशी संबंध ठेवले तर त्याने अर्धा कृच्छ्र आणि दोन ऐन्दव व्रत करावे.
Verse 34
संगम्य प्रविशेदग्निं नान्याशुद्धिर्विधीयते । राज्ञीं प्रव्रजितां धात्रीं तथावर्णोत्तमामपि ॥ ३४ ॥
राणी, संन्यासिनी, धात्री किंवा उच्च वर्णाच्या स्त्रीशी संबंध आल्यास अग्नीत प्रवेश करावा; याशिवाय दुसरी कोणतीही शुद्धी सांगितलेली नाही.
Verse 35
गत्वाकृच्छ्रद्वयं कुर्यात्सगोत्रामभिगम्य च । अमूषु पितृगोत्रासु मातृगोत्रगतासु च ॥ ३५ ॥
सगोत्र स्त्रीशी, मग ती पितृकुळातील असो वा मातृकुळातील, संबंध आल्यास दोन कृच्छ्र प्रायश्चित्त करावे.
Verse 36
परदारेषु सर्वेषु कृच्छ्रार्द्धं तपनं चरेत् । वेश्याभिगमने पापं व्यपोहन्ति द्विजास्तथा ॥ ३६ ॥
परस्त्रीशी संबंध ठेवल्यास अर्धा कृच्छ्र आणि तपन व्रत करावे. वेश्यागमनाचे पापही द्विज याच प्रकारे नाहीसे करतात.
Verse 37
पीत्वा सकृत्सुतत्पं च पञ्चरात्रं कुशोदकम् । गुरुतल्पगतो कुर्याद्रबाह्मणो विधिवद्रूतम् ॥ ३७ ॥
गुरुपत्नीशी गमन करणाऱ्या ब्राह्मणाने एकदा कडकडीत गरम द्रव्य पिऊन आणि पाच रात्री कुशोदक पिऊन विधिपूर्वक व्रत करावे.
Verse 38
गोन्घस्य केचिदिच्छन्ति केचिच्चैवावकीर्णिनः । दण्डादूर्ध्वं प्रहारेण यस्तु गां विनिपातयेत् ॥ ३८ ॥
काही जण गोहत्येसाठी ‘गोंघा’ नावाचे प्रायश्चित्त सांगतात, तर काही ‘अवकीर्णिन’चे प्रायश्चित्त सांगतात. पण जो दंडाच्या मर्यादेपेक्षा वर प्रहार करून गाय पाडतो, तो घोर दोषाचा भागी होतो; त्याने तदनुसार प्रायश्चित्त करावे.
Verse 39
द्विगुणं गोव्रतं तस्य प्रायश्चितं विशोधयेत् । अङ्गुष्टमात्रस्थूलस्तु बाहुमात्रप्रमाणकः ॥ ३९ ॥
त्या दोषाच्या शुद्धीसाठी द्विगुण ‘गोव्रत’ हे प्रायश्चित्त आचरावे. ठरवलेला दंड/उपकरण अंगठ्याएवढा जाड आणि बाहूमात्र लांब असावा.
Verse 40
सार्द्रकस्सपालाश्च गोदण्डः परिकीर्त्तितः । गवां निपातने चैव गर्भोऽपि संभवेद्यदि ॥ ४० ॥
ओलसर लाकूड आणि पलाश-लाकूड यांचा दंड ‘गो-दंड’ म्हणून सांगितला आहे. आणि गायींना पाडताना/मारताना जर गर्भपातही झाला, तर तोही त्या दोषातच धरला जातो.
Verse 41
एकैकशश्वरेत्कृच्छ्रं एषा गोन्घस्य निष्कृतिः । बन्धने रोधने चैव पोषणे वा गवां रुजाम् ॥ ४१ ॥
प्रत्येक (गायीसाठी) एकेक करून ‘कृच्छ्र’ तप करावे; हीच गोपीडेची (गोंघा) निष्कृती आहे. गायींना बांधणे, अडवणे/कोंडणे, किंवा त्यांच्या आजारांचे पालनपोषण न करणे—या सर्वांतही हा दोष लागतो.
Verse 42
संपद्यते चेन्मरणं निमित्तेनैव लिप्यते । मूर्च्छितः पतितो वापि दण्डेनाभिहतस्ततः ॥ ४२ ॥
जर मृत्यू झाला, तर दोषाची नोंद केवळ तात्काळ निमित्तानुसारच होते. तो मूर्छित असो, पडलेला असो, किंवा नंतर दंडाने मारला गेला असो—दायित्व त्या विशिष्ट कारणानुसारच धरले जाते.
Verse 43
उत्थाय षट्पदं गच्छेत्सप्त पञ्चदशापि वा । ग्रासं वा यदि गृह्णीयात्तोयं वापि पिबेद्यदि ॥ ४३ ॥
जर कोणी उठून सहा पावले चालला—किंवा सात, अथवा पंधरा देखील—किंवा एक घास अन्न घेतला, किंवा पाणी प्याला, तर व्रत/नियम खंडित मानला जातो; विधीनुसार पुन्हा आरंभ करावा।
Verse 44
सर्वव्याधिप्रनष्टानां प्रायश्चित्तं न विद्यते । कष्टलोष्टाश्मभिर्गावः शस्त्रैर्वा निहता यदि ॥ ४४ ॥
जे सर्व प्रकारच्या घोर व्याधींनी पूर्णतः ग्रस्त होऊन नष्टप्राय झाले आहेत, त्यांच्यासाठी प्रायश्चित्त सांगितलेले नाही—विशेषतः जर गायी काष्ठ, लोष्ट, दगड किंवा शस्त्राने मारल्या गेल्या असतील।
Verse 45
प्रायश्चित्तं स्मृतं तत्र शस्त्रे शस्त्रे निगद्यते । काष्टे सान्तपनं प्रोक्तं प्राजापत्यं तु लोष्टके ॥ ४५ ॥
त्या प्रसंगी शस्त्रानुसार प्रायश्चित्त वेगवेगळे सांगितले आहे। काष्ठामुळे (हिंसा) झाल्यास सान्तपन, आणि लोष्टामुळे झाल्यास प्राजापत्य प्रायश्चित्त म्हटले आहे।
Verse 46
तप्तकृच्छ्रं तु पाषाणे शस्त्रे चाप्यतिकृच्छ्रकम् । औषधं स्नेहमाहारं दद्याद्गोब्राह्मणेषु च ॥ ४६ ॥
पाषाणाशी संबंधित अपराधात तप्तकृच्छ्र, आणि शस्त्राशी संबंधित अपराधात अधिक कठोर अतिकृच्छ्र करावा। तसेच औषध, घृतादि स्नेह आणि आहाराचे दान—विशेषतः गायी व ब्राह्मणांना—द्यावे।
Verse 47
दीयमाने विपत्तिः स्यात्प्रायश्चित्तं तदा नहि । तैलभेषजपाने च भेषजानां च भक्षणे ॥ ४७ ॥
दान/अर्पण देताना जर काही विपत्ती घडली, तर त्या वेळी प्रायश्चित्त लागत नाही। तसेच तेल किंवा औषधपानात, आणि औषधांचे भक्षण करण्यातही प्रायश्चित्त सांगितलेले नाही।
Verse 48
निशल्यकरणे चैव प्रायश्चित्तं न विद्यते । वत्सानां कण्ठबन्धेन क्रिययाभेषजेन तु ॥ ४८ ॥
निशल्यकरणाच्या कर्मास प्रायश्चित्त सांगितलेले नाही; वासरांच्या बाबतीत कंठबांधणी इत्यादी व्यवहार्य क्रिया व औषध यांद्वारेच उपचार करावा।
Verse 49
सायं संगोपनार्थं च त्वदोषो रोषबन्धयोः । पादे चैवास्य रोमाणि द्विपादे श्मश्रु केवलम् ॥ ४९ ॥
सायंकाळी रक्षणासाठी लपविणे योग्य आहे; पण तुझा दोष क्रोधात व वैर-बंधनात आहे. आणि त्याच्या देहात—पायांवर रोम असतात, द्विपाद मनुष्यास मात्र केवळ दाढी असते।
Verse 50
त्रिपादे तु शिखावर्तं मूले सर्वं समाचरेत् । सर्वान्केशान्समुद्धृत्य छेदयेदङ्गुलद्वयम् ॥ ५० ॥
शिराच्या तृतीय भागी शिखावर्त मूळाशी विधिपूर्वक नीट बसवावा. सर्व केस एकत्र करून दोन बोटांच्या प्रमाणात ठेवून छेद करावा।
Verse 51
एवमेव तु नारीणां मुण्डनं शिरसः स्मृतम् । न स्त्रिया वपनं कार्यं न च वीरासनं स्मृतम् ॥ ५१ ॥
याचप्रमाणे स्त्रियांसाठीही शिरोमुण्डन सांगितले आहे. परंतु स्त्रीने पूर्ण वपन (नित्यप्रथा म्हणून) करू नये, तसेच तिच्यासाठी वीरासनही सांगितलेले नाही।
Verse 52
न च गोष्टे निवासोऽस्ति न गच्छन्तीमनुव्रजेत् । राजा वा राजपुत्रो वा ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः ॥ ५२ ॥
गोठ्यात निवास करू नये आणि कुठे जात असलेल्या स्त्रीच्या मागे जाऊ नये—तो राजा असो, राजपुत्र असो, किंवा बहुश्रुत ब्राह्मण असो।
Verse 53
अकृत्वा वपनं तेषां प्रायश्चित्तं विनिर्द्दिशेत् । केशानां रक्षणार्थं च द्विगुणं व्रतमादिशेत् ॥ ५३ ॥
त्यांनी वपन (मुण्डन) केले नसेल तर त्यांच्यासाठी प्रायश्चित्त सांगावे; आणि केशरक्षणासाठी द्विगुण व्रत करण्याची आज्ञा द्यावी।
Verse 54
द्विगुणे गतु व्रते चीर्णे द्विगुणा व्रतदक्षिणा ॥ ५४ ॥
व्रत द्विगुण रीतीने स्वीकारून विधिपूर्वक पूर्ण केले, तर त्या व्रताची दक्षिणाही द्विगुण द्यावी।
Verse 55
पापं न क्षीयते हन्तुर्दाता च नरकं व्रजेत् । अश्रौतस्मार्तविहितं प्रायश्चित्तं वदन्ति ये ॥ ५५ ॥
हत्याऱ्याचे पाप क्षीण होत नाही आणि जो आज्ञा/परवानगी देतो तो नरकास जातो—असे ते म्हणतात, जे श्रुति-स्मृतिविरुद्ध प्रायश्चित्त सांगतात।
Verse 56
तान्धर्मविन्घकर्तॄंश्च राजा दण्डेन पीडयेत् । न चैतान्पीडयेद्राजा कथंचित्काममोहितः ॥ ५६ ॥
धर्माला विघ्न करणाऱ्यांना राजा दंडाने पीडित करावा; पण काममोहाने ग्रस्त होऊन राजा त्यांना कधीही दंड देऊ नये।
Verse 57
तत्पापं शतधाभूत्वा तमेव परिसर्पति । प्रायश्चित्ते ततश्चीर्णे कुर्याद्ब्राह्मणभोजनम् ॥ ५७ ॥
ते पाप शतपटीने वाढून त्याच्यावरच परत येते. म्हणून प्रायश्चित्त करून झाल्यावर ब्राह्मणभोजन घालावे।
Verse 58
विंशतिर्गा वृषं चैकं दद्यात्तेषां च दक्षिणाम् । क्रिमिभिस्तृण संभूतैर्मक्षिकादिनिपातितैः ॥ ५८ ॥
वीस गायी व एक वृषभ आणि यथाविधी दक्षिणा दान करावी. तृणातून उत्पन्न कृमी व माशी इत्यादी पडल्याने जो दोष होतो, त्याचे हे प्रायश्चित्त सांगितले आहे.
Verse 59
कृच्छ्रार्द्धं स प्रकुर्वीत शक्त्या दद्याच्च दक्षिणाम् । प्रायश्चित्तं च कृत्वा वै भोजयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ ५९ ॥
तो अर्ध-कृच्छ्र व्रत करावा आणि सामर्थ्यानुसार दक्षिणा द्यावी. प्रायश्चित्त विधिपूर्वक करून मग श्रेष्ठ द्विजांना (ब्राह्मणांना) भोजन घालावे.
Verse 60
सुवर्णमानिकं दद्यात्ततः शुद्धिर्विधीयते । चाण्डालश्वपचैः स्पृष्टे निशि स्नानं विधीयते ॥ ६० ॥
नियत प्रमाणात सुवर्ण दान करावे; त्यानंतर शुद्धी होते. चांडाळ किंवा श्वपच यांच्या स्पर्शाने अशुद्ध झाल्यास रात्री स्नान करण्याचे विधान आहे.
Verse 61
न वसेत्तत्र रात्रौ तु सद्यः स्नानेन शुद्ध्यति । वसेदथ यदा रात्रावज्ञानादविचक्षणः ॥ ६१ ॥
तेथे रात्री राहू नये; स्नान केल्याने त्वरित शुद्धी होते. पण अज्ञानाने अविचारी मनुष्य रात्री राहिला तर त्याने तत्काळ स्नान करून शुद्ध व्हावे.
Verse 62
तदा तस्य तु तत्पापं शतधा परिवर्तते । उद्गच्छन्ति च नक्षत्राण्युपरिष्टाच्च ये ग्रहाः ॥ ६२ ॥
तेव्हा त्याचे ते पाप शंभरपटीने वाढते; आणि वर भ्रमण करणारे नक्षत्र व ग्रहही (साक्षीप्रमाणे) उदयास येतात.
Verse 63
संस्पृष्टे रश्मिभिस्तेषामुदकस्नानमाचरेत् । याश्चान्तर्जलवल्मीकमूषिकोषरवर्त्मसु ॥ ६३ ॥
ते (जल) सूर्यकिरणांनी स्पर्शिले गेले असता जलस्नान करावे. तसेच अंतर्जलप्रवाहातील मार्गांत—वारूळ, उंदराची बिळे, खारट प्रदेश व पायवाटा—यांत असलेल्या जलाबाबतही हीच विधी आहे.
Verse 64
श्मशाने शौचशेषे च न ग्राह्याः सत्प मृत्तिकाः । इष्टापूर्तं तु कर्त्तव्यं ब्राह्मणेन प्रयत्नतः ॥ ६४ ॥
श्मशानात आणि शौचानंतर अशौच शिल्लक असताना शुद्ध उपयोगाची पवित्र माती घेऊ नये. परंतु ब्राह्मणाने प्रयत्नपूर्वक इष्ट व पूर्त—यज्ञकर्म आणि लोकहितार्थ दान—अवश्य करावे.
Verse 65
इष्टेन लभते स्वर्गं मोक्षं पूर्त्तेन चान्पुयात् । वित्तक्षेपो भवेदिष्टं तडागं पूर्त्तमुच्यते ॥ ६५ ॥
इष्टाने स्वर्ग प्राप्त होतो, आणि पूर्ताने मोक्षही मिळू शकतो. यज्ञ-पूजेसाठी धनाचा व्यय ‘इष्ट’ म्हणतात; आणि तळे (तडाग) बांधणे ‘पूर्त’ असे सांगितले आहे.
Verse 66
आरामश्च विशेषेण देवद्रोण्यस्तथैव च । वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च ॥ ६६ ॥
विशेषतः उद्यान-आराम उभारणे आणि देवकार्याकरिता जलद्रोणी स्थापणे; तसेच बावडी, विहीर, तळे बांधणे आणि देवतांची मंदिरे उभारणे—हे सर्व महान पुण्य आहे.
Verse 67
पतितान्युद्धरेद्यस्तु स पूर्वफलमश्नुते । शुक्लाया आहरेन्मूत्रं कृष्णाया गोः शकृत्तथा ॥ ६७ ॥
जो पतितांचा उद्धार (सन्मार्गावर आणणे) करतो, तो पूर्वोक्त श्रेष्ठ फळ भोगतो. श्वेत गायीचे गोमूत्र आणि कृष्ण गायीचे शेणही विधिपूर्वक आणावे.
Verse 68
ताम्रायाश्च पयो ग्राह्यं श्वेतायाश्च दधि स्मृतम् । कपिलाया घृतं ग्राह्यं महापातकनाशनम् ॥ ६८ ॥
ताम्रवर्णी गायीचे दूध घ्यावे, श्वेत गायीचे दही स्मृत आहे। कपिला गायीचे तूप घ्यावे—ते महापातकांचा नाश करणारे आहे।
Verse 69
कुशैस्तीर्थनदीतौयैः सर्वद्रव्यं पृथक् पृथक् । आहृत्य प्रणवेनैव उत्थाप्य प्रणवेन च ॥ ६९ ॥
कुश व तीर्थ-नद्यांच्या जलाने सर्व द्रव्ये वेगवेगळी आणून, केवळ प्रणव (ॐ) नेच सर्वांचे उत्थापन/संस्कार करावे आणि प्रणवानेच पुन्हा उत्थापन करावे।
Verse 70
प्रणवेन समालोड्य प्रणवेनैव संपिबेत् । पालाशे मध्यमे पर्णे भाण्डे ताम्रमये शुभे ॥ ७० ॥
प्रणव (ॐ) म्हणत ते नीट ढवळून, प्रणव उच्चारतच ते प्यावे। शुभ तांब्याच्या भांड्यात, मधोमध पलाशाचे पान ठेवलेले असावे।
Verse 71
पिबेत्पुष्करपर्णे वा मृन्मये वा कुशोदकम् । सूतके तु समुत्पन्ने द्वितीये समुपस्थिते ॥ ७१ ॥
सूतक उत्पन्न झाल्यावर आणि दुसरा दिवस आला की, कुशोदक कमळाच्या पानात किंवा मातीच्या भांड्यात घेऊन प्यावे।
Verse 72
द्वितीये नास्ति दोषस्तु प्रथमेनैव शुध्यति । जातेन शुध्यते जातं मृतेन मृतकं तथा ॥ ७२ ॥
दुसऱ्या वेळी दोष नसतो; पहिल्यानेच शुद्धी होते। जन्माने जन्मसंबंधी शुद्ध होते, आणि मृत्यूने मृत्यूसंबंधी तसेच शुद्ध होते।
Verse 73
गर्भसंस्त्रवणे मासे त्रीण्यहानि विनिर्दिशेत् ॥ ७३ ॥
ज्या महिन्यात गर्भस्राव (गर्भपात) होईल, त्या प्रसंगी तीन दिवसांचा शौचकाल ठरवावा।
Verse 74
रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्त्रावे विशुद्ध्यति । रजस्युपरते साध्वी स्नानेन स्त्री रजस्वला ॥ ७४ ॥
गर्भस्रावात गर्भधारणाचे जितके महिने, तितक्याच रात्रीनंतर शुद्धी होते. रजःस्राव थांबल्यावर रजस्वला स्त्री स्नानाने शुद्ध होते।
Verse 75
स्वगोत्राद्भृश्यते नारी विवाहात्सप्तमे पदे । स्वामिगोत्रेण कर्त्तव्यास्तस्याः पिण्डोदकक्रियाः ॥ ७५ ॥
विवाहातील सातव्या पावलावर स्त्री स्वगोत्रातून विलग मानली जाते; त्यानंतर तिच्या पिंड-उदकादी क्रिया पतीच्या गोत्राने कराव्यात।
Verse 76
उद्देश्यं पिण्डदाने स्यात्पिण्डे पिण्डे द्विनामतः । षण्णां देयास्त्रयः पिण्डा एवं दाता न मुह्यति ॥ ७६ ॥
पिंडदानात उद्देश (ज्यांच्यासाठी) स्पष्ट करावा; प्रत्येक पिंडावर दोन नावे उच्चारावीत. सहा जणांसाठी तीन पिंड द्यावेत; असे केल्याने दाता गोंधळत नाही।
Verse 77
स्वेन भर्त्रा सहस्त्राब्दं माताभुक्ता सुदैवतम् । पितामह्यपि स्वेनैव स्वेनैव प्रपितामही ॥ ७७ ॥
मातेने आपल्या पतीसह, सौभाग्य व दैवी कृपेने, सहस्र वर्ष दांपत्यसुख उपभोगले; तसेच पितामहीनेही आपल्या पतीसह, आणि प्रपितामहीनेही तसेच।
Verse 78
वर्षे तु कुर्वीत मातापित्रोस्तु सत्कृतिम् । अदैवं भोजयेच्छ्राद्धं पिण्डमेकं तु निर्वपेत् ॥ ७८ ॥
वर्षातून एकदा माता-पित्यांचा विधिपूर्वक सत्कार करावा. देवतार्पणरहित श्राद्धात निमंत्रितांना भोजन घालावे आणि एकच पिंड अर्पण करावा.
Verse 79
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धिश्राद्धमथापरम् । पार्वणं चेति विज्ञेयं श्राद्धं प़ञ्चविधं बुधैः ॥ ७९ ॥
बुद्धिमानांनी श्राद्ध पाच प्रकारचे मानले आहे—नित्य, नैमित्तिक, काम्य, वृद्धिश्राद्ध आणि पार्वण श्राद्ध.
Verse 80
ग्रहोपरागे संक्रान्तौ पर्वोत्सवमलालये । निर्वपेत्र्रीन्नरः पिण्डानेकमेव मृतेऽहनि ॥ ८० ॥
ग्रहण, संक्रांती, पर्व-उत्सव व आपत्तीच्या काळी मनुष्याने तीन पिंड अर्पण करावेत; पण मृत्युदिवशी एकच पिंड अर्पण करावा.
Verse 81
अनूढ न पृथक्कन्या पिण्डे गोत्रे च सूतके । पाणिग्रहणमन्त्राभ्यां स्वगोत्राद्भ्रश्यते ततः ॥ ८१ ॥
अविवाहित कन्या पिंड, गोत्र व सूतक यांमध्ये पितृकुळापासून वेगळी मानली जात नाही. पण पाणिग्रहण-मंत्रांनी विवाहसंस्कार पूर्ण झाल्यावर ती आपल्या (पैतृक) गोत्रातून दूर होते.
Verse 82
येन येन तु वर्णेन या कान्या परिणीयते । तत्समं सूतकं याति तथापिण्डोदकेऽपि च ॥ ८२ ॥
ज्या वर्णात कन्येचा विवाह होतो, त्या वर्णाप्रमाणेच तिला सूतक लागते; तसेच पिंड व उदक (तर्पण) यांबाबतही तोच नियम आहे.
Verse 83
विवाहे चैव संवृत्ते चतुर्थेऽहनिरात्रिषु । एकत्वं सा व्रजेद्भर्तुः पिण्डे गोत्रे च सूतके ॥ ८३ ॥
विवाह विधिपूर्वक पूर्ण झाल्यावर चौथ्या दिवस-रात्री स्त्री पतीशी एकरूप होते—पिंड, गोत्र आणि सूतक यांतही ती त्याचीच सहभागी मानली जाते।
Verse 84
प्रथमेऽह्नि द्वितीये वा तृतीये वा चतुर्थके । अस्थिसंचयनं कार्यं बन्धुभिर्हितबुद्धिभिः ॥ ८४ ॥
पहिल्या दिवशी, दुसऱ्या, तिसऱ्या किंवा चौथ्या—या पैकी कोणत्याही दिवशी हितबुद्धी असलेल्या नातलगांनी अस्थिसंचयन करावे।
Verse 85
चतुर्थे पञ्चमे चैव सत्पमे नवमे तथा । अस्थिसंचयनं प्रोक्तं वर्णानामनुपूर्वशः ॥ ८५ ॥
वर्णांच्या अनुक्रमाने अस्थिसंचयन—चौथ्या, पाचव्या, सातव्या आणि नवव्या दिवशी सांगितले आहे।
Verse 86
एकादशाहे प्रेतस्य यस्य चोत्सृज्यते वृषः । मुच्यते प्रेतलोकात्स स्वर्गलोके महीयते ॥ ८६ ॥
ज्याच्या प्रेतासाठी एकादशाहात वृषभ-उत्सर्जन केले जाते, तो प्रेतलोकातून मुक्त होऊन स्वर्गलोकी मान पावतो।
Verse 87
नाभिमात्रे जले स्थित्वा हृदयेन तु चिन्तयेत् । आगच्छन्तु मे पितरो गृह्णन्त्वेताञ्जाञ्जलीन् ॥ ८७ ॥
नाभीपर्यंत पाण्यात उभे राहून हृदयाने असे चिंतन करावे—“माझे पितर येवोत आणि माझ्या या अंजली-दानाचा स्वीकार करोत।”
Verse 88
हस्तौ कृत्वा तु संयुक्तौ पूरचित्वा जलेन च । गोश्रृङ्गमात्रमुद्धृत्य जलमध्ये विनिः क्षिपेत् ॥ ८८ ॥
दोन्ही हात जोडून जल भरावे; मग गाईच्या शिंगाएवढेच जल उचलून त्या जलाच्या मध्यभागी पुन्हा अर्पण करावे।
Verse 89
आकाशे च क्षिपेद्वारि वारिस्थो दक्षघिणामुखः । पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणादिक् तथैव च ॥ ८९ ॥
पाण्यात उभे राहून दक्षिणाभिमुख होऊन उजव्या हाताने जल आकाशात उडवावे; कारण पितरांचे स्थान आकाश असून त्यांची दिशा दक्षिणच आहे।
Verse 90
आपो देवगणाः प्रोक्ता आपः पितृगणास्तथा । तस्मादस्य जलं देयं पितॄणां हितमिच्छता ॥ ९० ॥
आप म्हणजे देवगण असे सांगितले आहे आणि आपच पितृगणही आहेत; म्हणून पितरांचे हित इच्छिणाऱ्याने त्यांना जल अर्पण करावे।
Verse 91
दिवासूर्यांशुसंतत्पं रात्रौ नक्षत्रमारुतैः । मध्ययोरप्युभाभ्यां च पवित्रं सर्वदा जलम् ॥ ९१ ॥
दिवसा सूर्यकिरणांनी तापलेले आणि रात्री नक्षत्रांखाली वाऱ्यांनी स्पर्शिलेले—या दोहोंच्या मधल्या काळातही जल सर्वदा पवित्रच असते।
Verse 92
स्वभावयुक्तमव्यक्तममेध्येन सदा शुचिः । भाण्डस्थं धरणीस्थं वा पवित्रं सर्वदा जलम् ॥ ९२ ॥
जल स्वभावतः अव्यक्त (निर्मळ) व सदैव शुद्ध आहे; अपवित्र वस्तूच्या संसर्गातही—भांड्यात असो वा जमिनीवर—जल सर्वदा पावनच राहते।
Verse 93
देवतानां पितॄणां च जलं दद्याज्जलाञ्जलीन् । असंस्कृतप्रमीतानां स्थले दद्याद्विचक्षणः ॥ ९३ ॥
देवता व पितरांना अंजलीरूपाने जल अर्पण करावे. संस्कार न झालेल्या अवस्थेत मृत झालेल्यांसाठीही विवेकी पुरुष योग्य स्थानी जल द्यावे.
Verse 94
श्राद्धे हवनकाले च दद्यादेकेन पाणिना । उभाभ्यां तर्पणे दद्यादेष धर्मो व्यवस्थितः ॥ ९४ ॥
श्राद्ध व हवनकाळी एकाच हाताने अर्पण/दान करावे; परंतु तर्पणात दोन्ही हातांनी द्यावे—हा धर्म निश्चित आहे.
Verse 95
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे धर्मशान्तिनिर्देशो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीय पुराणाच्या पूर्वभागातील प्रथम पादात ‘धर्मशान्तिनिर्देश’ नावाचा चौदावा अध्याय समाप्त झाला.
Frequently Asked Questions
The chapter prescribes graded remedies such as setting the morsel aside, bathing, ācamana, fasting for set durations, pañcagavya for certain day-night impurity cases, and—where specified—homa with ghee; vomiting is addressed through extensive Gāyatrī-japa (hundreds to thousands, depending on health).
It first details technical śauca and prāyaścitta procedures (baths, japa, homa, named penances), then broadens into merit-making dharma through iṣṭa (ritual expenditure) and pūrta (public works like wells, ponds, temples), presenting both as complementary paths toward śānti and higher aims.
It outlines piṇḍa specification rules, lists five śrāddha types, prescribes contexts for one vs three piṇḍas, and gives tarpaṇa method (standing in water, facing south, offering water with both hands), grounding ancestor rites in the purifying theology of water.