Dharma-ākhyāna (Discourse on Dharma): Worthy Charity, Fruitless Gifts, and the Merit of Building Ponds

Verse 1

नातद उवाच । श्रुतं तु गङ्गामाहात्म्यं वाञ्छितं पापनाशनम् । अधुना लक्षणं ब्रूहि भ्रातर्मे दानपात्रघयोः ॥ १ ॥

नातद म्हणाला—मी पापनाशक, इच्छित गंगा-माहात्म्य ऐकले आहे. आता, हे भ्राता, दानास योग्य पात्रांची लक्षणे मला सांग.

Verse 2

सनक उवाच । सर्वेषामेव वर्णानां ब्रह्मणः परमो गुरुः । तस्मै दानानि देयानि दत्तस्यानन्त्यमिच्छता ॥ २ ॥

सनक म्हणाला—सर्व वर्णांसाठी ब्राह्मणत्व हे परम गुरु आहे; म्हणून जो दानाचे अनंत फळ इच्छितो, त्याने ब्राह्मणाला दान द्यावे।

Verse 3

ब्राह्मणः प्रतिगृह्णीयात्सर्वतो भयवर्जितः । न कदापि क्षत्रविशो गृह्णीयातां प्रतिग्रहम् ॥ ३ ॥

ब्राह्मण सर्व बाजूंनी निर्भय होऊन प्रतिग्रह स्वीकारू शकतो; पण क्षत्रिय व वैश्य यांनी कधीही प्रतिग्रह घेऊ नये।

Verse 4

चण्डस्य पुत्रहीनस्य दम्भाचाररतस्य च । स्वकर्मत्यागिनश्चापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ४ ॥

क्रूर पुरुषास, पुत्रहीनास, दंभाचारात रत असणाऱ्यास तसेच स्वधर्मत्याग करणाऱ्यास दिलेले दान निष्फळ ठरते।

Verse 5

परदाररतस्यापि परद्रव्याभिलिषिणः । नक्षत्रसूचकस्यापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ५ ॥

परस्त्रीसक्त, परधनलोभी आणि केवळ नक्षत्र दाखवून उपजीविका करणारा (धर्महीन ज्योतिषी) यांना दिलेले दान निष्फळ ठरते।

Verse 6

असूयाविष्टमनसः कृतन्घस्य च मायिनः । अयाज्ययाजकस्यापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ६ ॥

ईर्ष्याग्रस्त मनाचा, कृतघ्न, कपटी आणि अयाज्यांसाठी यज्ञ करणारा— यांना दिलेले दान निष्फळ ठरते।

Verse 7

नित्यं याच्ञापरस्यापि हिंसकस्य खलस्य च । रसविक्रयिणश्वैव दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ७ ॥ नामैका द । वेदविक्रयिणश्चापि स्मृतिविक्रयिणस्तथा । धर्मविक्रयिणो विप्र दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ८ ॥

जो नेहमी मागणेच करीत राहतो, जो हिंसक आहे, जो दुष्ट आहे आणि जो रस/भोग्य वस्तूंचा व्यापार करतो— यांना दिलेले दान निष्फळ ठरते।

Verse 8

गानेन जीविका यस्य यस्य भार्या च पुश्चली । परोपतापिनश्चापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ९ ॥

ज्याची उपजीविका केवळ गाण्यावर चालते, ज्याची पत्नी व्यभिचारिणी आहे आणि जो इतरांना पीडा देतो— अशाला दिलेले दान निष्फळ ठरते।

Verse 9

असिजीवी मषीजीवी देवलो ग्रामयाजकः । धावको वा भवेत्तेषां दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १० ॥

जो तलवारीवर उपजीविका करतो, जो लेखणीच्या कामावर जगतो, जो देवल (मंदिर-पुरोहित) आहे, जो ग्रामयाजक आहे, किंवा जो धावक/दूत आहे—अशांना दिलेले दान निष्फळ ठरते।

Verse 10

पाककर्तुः परस्यार्थे कवये गदहारिणे । अभक्ष्य भक्षकस्यापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ११ ॥

जो दुसऱ्यासाठी स्वयंपाक करतो, जो धनासाठी काव्य करतो, जो गदा धारण करणारा दुष्ट आहे, आणि जो अभक्ष्य भक्षण करतो—अशांना दिलेले दान निष्फळ ठरते।

Verse 11

शूद्रान्नभोजिनश्चैव शूद्राणां शवदाहिनः । पौंश्वलान्नभुजश्चापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १२ ॥

जो शूद्रांचे अन्न खातो, जो शूद्रांच्या शवांचे दहन करतो, तसेच जो व्यभिचारिणी स्त्रीचे अन्न खातो—अशांना दिलेले दान निष्फळ ठरते।

Verse 12

नामविक्रयिणो विष्णोः संध्याकर्म्मोर्ज्झितस्य च । दुष्प्रतिग्रहदग्धस्य दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १३ ॥

जो विष्णूच्या पवित्र नामाचा विक्रय करतो, जो संध्याकर्म सोडून देतो, आणि जो दुष्प्रतिग्रहाने (अयोग्य दान-ग्रहणाने) दग्ध आहे—अशांना दिलेले दान निष्फळ ठरते।

Verse 13

दिवाशयनशीलस्य तथा मैथुनकारिणः । सध्याभोजिन एवापिदत्तं भवति निष्फलम् ॥ १४ ॥

जो दिवसा झोपण्याचा सवयीचा आहे, जो मैथुनदोषात प्रवृत्त आहे, आणि जो संध्याकाळी भोजन करतो—अशांना दिलेले दान निष्फळ ठरते।

Verse 14

महापातकयुक्तस्य त्यक्तस्य ज्ञातिबान्धवैः । कुण्डस्य चापि गोलस्य दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १५ ॥

महापातकाने दूषित, आपल्या ज्ञाती-बांधवांनी त्यागलेला—तो कुण्ड असो वा गोल—त्यास दिलेले दान निष्फळ ठरते।

Verse 15

परिवित्तेः शठस्यापि परिवत्तुः प्रमादिनः । स्त्रीजितस्यातिदुष्टस्य दत्तं भवित निष्फलम् ॥ १६ ॥

परिवित्त, शठ, परिवत्तृ, प्रमादी, स्त्रीजित व अतिदुष्ट—अशांना दिलेले दानही निष्फळ होते।

Verse 16

मद्यमांसाशिनश्चापि स्त्रीविटस्यातिलोभिनः । चौरस्य पिशुनस्यापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १७ ॥

मद्य-मांस भक्षणारा, स्त्रीलंपट, अतिलोभी, चोर व पिशुन—अशांना दिलेले दानही निष्फळ ठरते।

Verse 17

ये केचित्पापनिरता निन्दिताः सुजनैः सदा । न तेभ्यः प्रतिगृह्णीयान्न च वद्याद्दिजोत्तम । सत्कर्मनिरतायापि देयं यत्नेन नारद ॥ १८ ॥

जे पापात रत व सज्जनांनी सदैव निंदिलेले, त्यांच्याकडून दान स्वीकारू नये; द्विजोत्तमाने त्यांच्याशी बोलूही नये। पण जो सत्कर्मात रत आहे, त्याला हे नारद, यत्नपूर्वक दान द्यावे।

Verse 18

यद्दानं श्रद्धया दत्तं तथा विष्णुसमर्पणम् । याचितं वापि पात्रेण भवेत्तद्दानमुत्तमम् ॥ १९ ॥

जे दान श्रद्धेने दिले जाईल व भगवान विष्णूस अर्पण केले जाईल—योग्य पात्राने मागितले तरीही—ते दान उत्तम ठरते।

Verse 19

परलोकं समुद्दश्य ह्यैहिकं वापि नारद । यद्दानं दीयते पात्रे तत्काम्यं मध्यमं स्मृतम् ॥ २० ॥

हे नारद! परलोक किंवा या लोकातील फळाची इच्छा ठेवून जे दान योग्य पात्राला दिले जाते, ते ‘काम्य’ मध्यम दान असे स्मृत आहे.

Verse 20

दग्भेन चापि हिंसार्थं परस्याविधिनापि च । क्रुद्धेनाश्रद्धयापात्रे तद्दानं मध्यमं स्मृतम् ॥ २१ ॥

अपमान करून, किंवा हिंसेच्या हेतूने, किंवा दुसऱ्याच्या अयोग्य विधीनुसार जे दान दिले जाते; तसेच क्रोधाने, श्रद्धेविना, आणि अपात्राला दिलेले दान—ते मध्यम मानले आहे.

Verse 21

अधमं बलितोषायमध्यमं स्वार्थसिद्धये । उत्तमं हरिप्रीत्यर्थं प्राहुर्वेदविदां वराः ॥ २२ ॥

वेदविद्येत श्रेष्ठ ऋषी म्हणतात—बलि देऊन शक्तींना तुष्ट करणे अधम; स्वार्थसिद्धीसाठी करणे मध्यम; आणि केवळ हरिप्रीत्यर्थ करणे उत्तम होय.

Verse 22

दानभोगविनाशाश्च रायः स्युर्गतयस्त्रिधा ॥ २३ ॥

धनाची गती तीन प्रकारची—दानात खर्च होणे, भोगात उपभोगले जाणे, किंवा विनाशाने नष्ट होणे।

Verse 23

यो ददाति च नोभुक्ते तद्धनं नाशकारणम् । धनं धर्मफलं विप्र धर्मो माधवतुष्टिकृत् ॥ २४ ॥

जो दान देतो आणि भोगासाठी साठवत नाही, त्याचे धन विनाशाचे कारण होत नाही. हे विप्र! धनाचे फळ धर्मात आहे; आणि धर्म तोच जो माधवाला तुष्ट करतो.

Verse 24

तरवः किं न जीवन्ति तेऽपि लोके परार्थकाः । यत्र मूलफलैर्वृक्षाः परकार्यं प्रकुर्वते ॥ २५ ॥

या लोकी वृक्ष काय जगत नाहीत काय? तेही परार्थीच असतात; कारण मुळे, छाया व फळांनी ते परोपकार करितात।

Verse 25

मनुष्या यदि विप्राग्थ्र न परार्थास्तदा मृताः । परकार्यं न ये मर्त्याः कायेनापि धनेन वा ॥ २६ ॥

हे विप्रश्रेष्ठ! मनुष्य जर परार्थ जगत नसतील तर ते मृतसमान. जे मर्त्य देहाने वा धनाने परकार्य करीत नाहीत, ते खरेच जिवंत नाहीत।

Verse 26

मनसा वचसा वापि ते ज्ञेयाः पापकृत्तमाः । अत्रेतिहासं वक्ष्यामि श्रृणु नारद तत्त्वतः ॥ २७ ॥

जे मनाने किंवा वाणीनेही परहित करीत नाहीत, ते महापापी जाणावे. आता मी एक इतिहास सांगतो—हे नारद, तत्त्वतः ऐक।

Verse 27

यत्र दानादिकानां तु लक्षणं परिकीर्तितम् । गङ्गामाहात्म्यसहितं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २८ ॥

जिथे दानादि धर्मकर्मांची लक्षणे वर्णिली आहेत; आणि गंगामाहात्म्यासह तो उपदेश सर्व पापांचा नाश करणारा आहे।

Verse 28

भगीरथस्य धर्मस्य संवादं पुण्यकारणम् । आसीद्भगीरथो राजा सगरान्वयसंभवः ॥ २९ ॥

भगीरथाच्या धर्माचा हा संवाद पुण्यकारक आहे. सगरवंशात जन्मलेला भगीरथ नावाचा एक राजा होता।

Verse 29

शशास पृथिवीं मेतां सत्पद्वीपां ससागराम् । सर्वधर्मरतो नित्यं सत्यसंधः प्रतापवान् ॥ ३० ॥

त्याने ही संपूर्ण पृथ्वी—सत् द्वीपांसह व सागरांनी वेढलेली—शासिली. तो नित्य सर्वधर्मरत, सत्यसंकल्प आणि पराक्रमाने तेजस्वी होता.

Verse 30

कन्दर्पसद्दशो रुपे यायजृको विचक्षणः । प्रालेयाद्रिसमो धैर्ये धर्मे धर्मसमो नृपः ॥ ३१ ॥

रूपाने तो कंदर्पासारखा; यज्ञकर्मात विवेकी यजमान-पालक; धैर्यात हिमालयासम अचल; आणि धर्मात तो राजा स्वयं धर्मासमान होता.

Verse 31

सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वशास्त्रार्थपारगः । सर्वसंपत्समायुक्तः सर्वानन्दकरो मुने ॥ ३२ ॥

हे मुने, तो सर्व शुभलक्षणांनी युक्त, सर्व शास्त्रार्थाचा पारंगत, सर्व संपत्तीने समृद्ध आणि सर्वांना आनंद देणारा होता.

Verse 32

आतिथ्यप्रयतो नित्यं वासुदेवार्चनेरतः । पराक्रमी गुणनिधिर्मैत्रः कारुणिकः सधीः ॥ ३३ ॥

तो नित्य अतिथिसत्कारात तत्पर, वासुदेवाच्या अर्चनेत रत, पराक्रमी, गुणनिधी, मैत्रीशील, करुणामय आणि सुदी होता.

Verse 33

एतादृशं तं राजानं ज्ञात्वा हृष्टो भगीरथम् । धर्मराजो द्विजश्रेष्ठ कदाचिद्द्रष्टुमागतः ॥ ३४ ॥

हे द्विजश्रेष्ठ, असा राजा भगीरथ आहे हे जाणून धर्मराज (यम) हर्षित झाला आणि कधीतरी त्याला भेटावयास आला.

Verse 34

समागतं धर्मराजमर्हयामास भूपतिः । शास्त्रदृष्टेन विधिना धर्मः प्री उवाच तम् ॥ ३५ ॥

धर्मराज येताच राजाने शास्त्रदृष्ट विधीनुसार त्यांचा यथोचित सत्कार केला. तेव्हा प्रसन्न झालेला धर्म त्यास म्हणाला.

Verse 35

धर्मराज उवाच । राजन्धर्मविदां श्रेष्टप्रसिद्धोऽसि जगत्र्रये । धर्मराजोऽथ कीर्तिं ते श्रुत्वा त्वां द्रष्टुमागतः ॥ ३६ ॥

धर्मराज म्हणाले—हे राजन्, तू तीनही लोकांत धर्म जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ म्हणून प्रसिद्ध आहेस. तुझी कीर्ती ऐकून मी धर्मराज तुला पाहावयास आलो आहे.

Verse 36

सन्मार्गनिरतं सत्यं सर्वभूतहिते रतम् । द्रष्टुमिच्छन्ति विबुधारतवोत्कुष्टगुणप्रियाः ॥ ३७ ॥

जो सत्यमय असून सन्मार्गात रत आहे व सर्वभूतांच्या हितात गुंतलेला आहे, त्याचे दर्शन ज्ञानी लोक इच्छितात; कारण ते गुणप्रिय व उत्कृष्ट गुणांवर प्रेम करणारे असतात.

Verse 37

कीर्तिर्नीतिश्च संपत्तिर्वर्तते यत्र भूपते । वसन्ति तत्र नियतं गुणास्सन्तश्च देवताः ॥ ३८ ॥

हे भूपते, जिथे कीर्ती, नीती आणि संपत्ती नांदते, तिथे निश्चयाने गुण, सज्जन आणि देवता वास करतात.

Verse 38

अहो राजन्महाभाग शोभनीचरितं तव । सर्वभूतहितत्वादि मादृशामपि दुर्लभम् ॥ ३९ ॥

अहो राजन्, हे महाभाग, तुझे आचरण अत्यंत शोभनीय आहे. सर्वभूतहिताची वृत्ती इत्यादी गुण आमच्यासारख्यांतही दुर्मिळ आहेत.

Verse 39

इत्युक्तवन्तं तं धर्मं प्रणिपत्य भगीरथः । प्रोवाच विनयाविष्टः संहृष्टः श्लक्ष्णया गिरा ॥ ४० ॥

धर्माने असे सांगितल्यावर भगीरथाने त्यांना नमस्कार केला। विनयाने भरून, हर्षित होऊन तो मृदू वाणीने त्यांना म्हणाला।

Verse 40

भगीरथ उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ समदर्शित् सुरेश्वर । कृपया परयाविष्टो यत्पृच्छामि वदस्व तत् ॥ ४१ ॥

भगीरथ म्हणाला—हे भगवन्, आपण सर्वधर्मज्ञ, समदर्शी आणि देवांचे ईश्वर आहात। परम कृपेने मी जे विचारतो ते मला सांगा।

Verse 41

धर्मा कीदृग्विधाः प्रोक्ताः के लोका धर्मशालिनाम् । कियत्यो यातनाः प्रोक्ताः केषां ताः परिकीर्तिताः ॥ ४२ ॥

धर्मांचे कोणकोणते प्रकार सांगितले आहेत? धर्मनिष्ठांना कोणते लोक प्राप्त होतात? किती यातना वर्णिल्या आहेत आणि त्या कोणासाठी विशेष सांगितल्या आहेत?

Verse 42

त्वया संमाननीया ये शासनीयाश्च ये यथा । तत्सर्वं मे महाभाग विस्तराद्वक्तुमर्हसि ॥ ४३ ॥

हे महाभाग! तुमच्याकडून कोणाचा सन्मान करावा आणि कोणाला शासन करावे, तसेच कशा प्रकारे—हे सर्व मला विस्ताराने सांगावे.

Verse 43

धर्मराज उवाच । साधु साधु महाबुद्धे मतिस्ते विमलोर्जिता । धर्माधर्मान्प्रवक्ष्यामितत्त्वतः श्रृणु भक्तितः ॥ ४४ ॥

धर्मराज म्हणाला—साधु, साधु, हे महाबुद्धे! तुझी मती निर्मळ व दृढ आहे. मी आता तत्त्वतः धर्म आणि अधर्म सांगतो; भक्तीने ऐक.

Verse 44

धर्मा बहुविधाः प्रोक्ताः पुण्यलोकप्रदायकाः । तथैव यातनाः प्रोक्ता असंख्या घोरदर्शताः ॥ ४५ ॥

धर्मांचे अनेक प्रकार सांगितले आहेत, जे पुण्यलोक देणारे आहेत; तसेच असंख्य यातनाही वर्णिल्या आहेत, पाहण्यास अत्यंत भयानक।

Verse 45

विस्तराद्गदितुं नालमपि वर्षशतायुतैः । तस्मातंसमासतो वक्ष्ये धर्माधर्मनिदर्शनम् ॥ ४६ ॥

विस्ताराने सांगण्यासाठी कोट्यवधी शतकेही अपुरी आहेत; म्हणून मी संक्षेपाने धर्म-अधर्माची लक्षणे सांगतो।

Verse 46

वृत्तिदानं द्विजानां वै महापुण्यं प्रकीर्ततम् । तथैवाध्यात्मविदुषो दत्तं भवति चाक्षयम् ॥ ४७ ॥

द्विजांना (ब्राह्मणांना) उपजीविकेसाठी दान देणे महापुण्य म्हणून कीर्तित आहे; तसेच अध्यात्मविद्येत निपुणाला दिलेले दान अक्षय फल देते।

Verse 47

कुटुम्बिनं या शास्त्रज्ञं श्रोत्रियं वा गुणान्वितम् । यो दत्त्वा स्यापयेदृतिं तस्य पुण्यफलं श्रृणु ॥ ४८ ॥

कुटुंबी गृहस्थ, शास्त्रज्ञ किंवा गुणयुक्त श्रोत्रिय—यांना दान देऊन ज्याची आर्तता दूर केली जाते, त्या दानाचे पुण्यफळ ऐक।

Verse 48

मातृताः पितृतश्चैव द्विजः कोटिकुलन्वितः । निर्विश्य विष्णुभवनं कल्पं तत्रैव मोदते ॥ ४९ ॥

तो द्विज, मातृकुळ व पितृकुळ—दोन्ही बाजूंनी कोट्यवधी कुळांनी विभूषित होऊन, विष्णुधामात प्रवेश करतो आणि तेथे एक कल्पपर्यंत आनंद भोगतो।

Verse 49

गण्यन्ते पांसवो भूमेर्गण्यन्ते वृष्टिविन्दवः । न गण्यन्ते विधात्रापि ब्रहह्मवृत्तिफलानि वै ॥ ५० ॥

पृथ्वीचे धुळीचे कण मोजता येतात आणि पावसाचे थेंबही मोजता येतात; पण ब्रह्मवृत्तीच्या आचरणातून उत्पन्न होणारी पुण्यफळे स्वयं विधात्यालाही मोजता येत नाहीत।

Verse 50

समस्तदेवतारुपो ब्राह्मणः परिकीर्तितः । जीवनं ददतस्तस्य कः पुण्यं गदितुं क्षमः ॥ ५१ ॥

ब्राह्मण हा सर्व देवतांचा स्वरूप आहे असे सांगितले आहे। जो त्याला जीवननिर्वाहाचे दान देतो, त्याच्या पुण्याचे वर्णन कोण करू शकेल?

Verse 51

यो विप्रहितकृन्नित्यं स सर्वान्कृतवान्मखान् । स स्नातः सर्वतीर्थेषु तप्तं तेनाखिलं तपः ॥ ५२ ॥

जो नित्य शास्त्रविहित कर्तव्ये करतो, त्याने जणू सर्व यज्ञ केले; तो सर्व तीर्थांत स्नान केलेला आहे, आणि त्याच्यामुळे सर्व तपही पूर्ण झाले आहे।

Verse 52

यो ददस्वेति विप्राणां जीवनं प्रेरयेत्परम् । सोऽपि तत्फलमाप्नोति किमन्यैर्बहुभाषितैः ॥ ५३ ॥

जो ‘दान द्या’ असे म्हणत ब्राह्मणांच्या जीवननिर्वाहासाठी लोकांना प्रेरित करतो, तोही त्या दानाचेच फळ प्राप्त करतो; अधिक बोलून काय उपयोग?

Verse 53

तडागं कारयेद्यस्तु स्वयमेवापरेण वा । वक्तुं तत्पुण्यसंख्यानं नालं वर्षशतायुषा ॥ ५४ ॥

जो तळे (तडाग) करवून घेतो—स्वतः किंवा दुसऱ्याकडून—त्याच्या पुण्याची संख्या सांगायला शंभर वर्षांचे आयुष्यही अपुरे ठरेल।

Verse 54

एकश्चेदध्वगो राजंस्तडागस्य जलं पिबेत् । कत्कर्तुः सर्वपापानि नश्यन्त्येव न संशयः ॥ ५५ ॥

हे राजन्, एखादा एक प्रवासीही तळ्याचे पाणी पितो, तर ते तळे करविणाऱ्याची सर्व पापे निःसंशय नष्ट होतात।

Verse 55

एकाहमपि यत्कुर्याद्भूमिस्थमुदकं नरः । स मुक्तः सर्वपापेभ्यः शतवर्षं वसेद्दिवि ॥ ५६ ॥

एखादा मनुष्य एक दिवस जरी भूमीवर जल अर्पण (उदकदान/अर्घ्य) करील, तर तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन शंभर वर्षे स्वर्गात वास करतो।

Verse 56

कर्तुं तडागं यो मर्त्यः साह्यकः शक्तितो भवेत् । सोऽपि तत्फलमाप्नोति तुष्टः प्रेरक एव च ॥ ५७ ॥

जो मनुष्य आपल्या शक्तीनुसार तळे बांधण्यात सहाय्य करतो, तोही तेच पुण्यफळ मिळवतो; तसेच आनंदाने प्रेरणा देणारा देखील त्या फळाचा भागीदार होतो।

Verse 57

मृदं सिद्धार्थमात्रां वा तडागाद्यो वहिः क्षिपेत् । तिष्टत्यब्दशतं स्वर्गे विमुक्तः पापकोटिभिः ॥ ५८ ॥

जो तळ्यातील चिखल बाहेर टाकतो—जरी तो फक्त मोहरीच्या दाण्याएवढा असला—तो कोटी पापांपासून मुक्त होऊन शंभर वर्षे स्वर्गात राहतो।

Verse 58

देवता यस्य तुष्यन्ति गुरवो वा नृपोत्तम । तडागपुण्यभाक्स स्यादित्येषा शाश्वती श्रुतिः ॥ ५९ ॥

हे नृपश्रेष्ठ, ज्याच्यामुळे देवता किंवा पूज्य गुरु प्रसन्न होतात, तो तळ्याच्या पुण्याचा भागीदार होतो—ही शाश्वत श्रुती आहे।

Verse 59

इतिहासं प्रवक्ष्यामि तवात्र नृपसत्तम । यं श्रृत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ ६० ॥

हे नृपश्रेष्ठ! मी तुला येथे एक पवित्र इतिहास सांगतो. तो ऐकला असता मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो—यात संशय नाही.

Verse 60

गौडदेशेऽतिविख्यातो राजासीद्वीरभद्रकः । महाप्रतापी विद्यावान्सदा विप्रप्रपूजकः ॥ ६१ ॥

गौडदेशात अतिविख्यात वीरभद्रक नावाचा राजा होता. तो महाप्रतापी, विद्वान आणि सदैव ब्राह्मणांचा पूजक-आदरकर्ता होता.

Verse 61

वेदशास्त्रकुलाचारयुक्तो मित्रक्विर्धनः । तस्य राज्ञी महाभागा नान्मा चम्पकमञ्जरी ॥ ६२ ॥

तो वेद-शास्त्रज्ञानाने युक्त व कुलाचारात स्थित होता; विद्वानांचा मित्र आणि धनवान होता. त्या राजाची महाभागा राणी चम्पकमंजरी नावाची होती.

Verse 62

तस्य राज्ञो महामात्याः कृत्माकृस्यविचारणाः । धर्माणां धर्मशास्त्रेस्तु सदा कुर्वन्ति निश्चयम् ॥ ६३ ॥

त्या राजाचे महामंत्री कृत-अकृत्याचा विचार करणारे होते. ते धर्मशास्त्रानुसार धर्मविषयांत सदैव दृढ निर्णय करीत.

Verse 63

प्रायश्चित्तं चिकित्त्सां च ज्योतिषे धर्मनिर्णयम् । विनाशास्त्रेण यो ब्रूयात्तमाहुर्ब्रह्यघातकम् ॥ ६४ ॥

जो विनाशकारी शास्त्रांचा आधार घेऊन प्रायश्चित्त, चिकित्सा आणि ज्योतिषाने धर्मनिर्णय सांगतो, त्याला ब्रह्मघातक (महापापी) म्हणतात.

Verse 64

इति निश्चित्य मनसा मन्वादीरितधर्मकान् । आचार्येभ्यः सदा भूपः श्रृणोति विधिपूर्वकम् ॥ ६५ ॥

असे मनात निश्चय करून मनु आदी धर्मप्रवर्तकांनी सांगितलेले धर्म आचरावेत, असा ठरवून तो राजा सदैव आचार्यांकडून विधिपूर्वक त्यांचे श्रवण करीत असे।

Verse 65

न कोऽप्यन्यायवर्ती तस्य राज्येऽवरोऽपि च । धर्मेण पाल्यमानस्य तस्य देशस्य भूपतेः ॥ ६६ ॥

जो राजा धर्माने आपल्या देशाचे पालन करतो, त्याच्या राज्यात अगदी खालचा माणूसही अन्यायाच्या मार्गाने चालत नाही।

Verse 66

जातं समत्वं स्वर्गस्य सौराज्यस्य शुभावहम् । स चैकदा तु नृपतिर्मृगयायां महावने ॥ ६७ ॥

अशा रीतीने स्वर्गासारखी समता उत्पन्न झाली, जी त्या धर्मयुक्त राज्यासाठी मंगलकारक होती. आणि एकदा तो राजा महान वनात मृगयेस गेला.

Verse 67

मन्त्र्यादिभिः परिवृतो बभ्राम मध्यभास्करम् । दैवादाखेटशून्यस्य ह्यतिश्रान्तस्य तत्र वै ॥ ६८ ॥

मंत्र्यादींनी वेढलेला तो राजा मध्यान्ही सूर्य येईपर्यंत फिरत राहिला. आणि दैवयोगाने आखेट न मिळाल्याने तो तेथे अत्यंत थकला.

Verse 68

नृपरीतस्य संजातं सरसो दर्शनं नृप । ततः शुष्कां तु सरसीं दृष्ट्वा तत्र व्यचिन्तयत् ॥ ६९ ॥

हे राजन्, पीडित झालेल्या त्या नृपाला एका सरोवराचे दर्शन झाले. पण ते सरोवर कोरडे पाहून तो तेथेच विचारमग्न झाला.

Verse 69

किमयं सरसीश्रृङ्गेभुवः केन विनिर्मिता । कथं जलं भवेदत्र येन जीवेदयं नृपः ॥ ७० ॥

सरोवराच्या शिखरांवर वसलेली ही भूमी कोणती, आणि तिला कोणी घडविले? येथे पाणी कसे मिळेल, ज्याने हा राजा जगू शकेल?

Verse 70

ततो बुद्धिः समभवत्खाते तस्या नृपोत्तम । हस्तमात्रं ततो गर्त्तं खात्वा तोयमवाप्तवान् ॥ ७१ ॥

त्यानंतर, हे नृपोत्तम, तिला एक युक्ती सुचली; तिने हातभर खोल गर्त खणून तेथूनच पाणी मिळविले।

Verse 71

तेन तोयेन पीतेन राज्ञस्तृत्पिरजायत । मन्त्रिणश्चापि भूमिश बुद्धिसागरसंज्ञिनः ॥ ७२ ॥

ते पाणी पिल्याने राजाची तृष्णा निवली; आणि हे भूमीश, ‘बुद्धिसागर’ म्हणून प्रसिद्ध मंत्रीही तृप्त झाले।

Verse 72

स बुद्धिसागरो भूपं प्राह धर्मार्थकोविदः । राजन्नियं पुष्करिणी वर्षाजलवती पुरा ॥ ७३ ॥

धर्म-अर्थ जाणणारा तो ‘बुद्धिसागर’ राजाला म्हणाला—“राजन्, ही पुष्करिणी पूर्वी पावसाच्या पाण्याने भरलेली असे.”

Verse 73

अद्यैनां बद्धवप्रां च कर्त्तुं जाता मतिर्मम । तद्भवान्मोदतां देव दत्तादाज्ञां च मेऽनघ ॥ ७४ ॥

आज हिला बांधून घेऊन जाण्याचा माझा निश्चय झाला आहे; म्हणून, हे देव, हे निष्पाप, आपण प्रसन्न व्हा आणि मला आज्ञा द्या।

Verse 74

इति श्रुत्वा वचस्तस्य मन्त्रिणो नृपसत्तमः । मुमुदेऽतितरां भूपः स्वयं कर्तुं समुद्यतः ॥ ७५ ॥

मंत्र्याचे वचन ऐकून तो नृपश्रेष्ठ राजा अत्यंत आनंदित झाला आणि ते कार्य स्वतः करण्यास उद्युक्त झाला।

Verse 75

तमेव मन्त्रिणां तत्र युयोज शुभकर्मणि । ततो राजाज्ञया सोऽपि बुद्धिसागरको मुदा ॥ ७६ ॥

तेथे त्याने मंत्र्यांमध्ये त्याच व्यक्तीस शुभ कार्यासाठी नेमले. मग राजाज्ञेने बुद्धिसागरही आनंदाने ते कार्य पार पाडू लागला।

Verse 76

सरसीं सागरं कर्त्तुमुद्यतः पुण्यकृत्तमः । धनुषां चैव पञ्चाशत्सर्वतो विस्तृतायताम् ॥ ७७ ॥

तो परम पुण्यकर्मी त्या सरोवरास सागरासारखे करण्यास उद्युक्त झाला आणि ते सर्व बाजूंनी पन्नास धनुष्यांइतके विस्तीर्ण केले।

Verse 77

सरसीं बद्धसु शिलां चकारागाधशम्बराम् । तां विनिर्माय सरसीं राज्ञे सर्वं न्यवेदयत् ॥ ७८ ॥

त्याने दगडांचा बांध घालून खोल व सुबद्ध असे सरोवर तयार केले. ते सरोवर बांधून सर्व वृत्तांत राजाला निवेदिला।

Verse 78

तस्यां ततः प्रभृति वै सर्वेऽपि वनचारिणः । पान्थाः पिपासिता भूप लभन्ते स्म जलं शुभम् ॥ ७९ ॥

त्यानंतर, हे भूप, वनात फिरणारे सर्व तहानलेले पांथस्थ त्या सरोवरात शुभ व शुद्ध जल मिळवू लागले।

Verse 79

कदाचित्स्वायुषश्चान्ते स मन्त्री बुद्धिसागरः । प्रमृतो गतवाँल्लोकं लोकशास्तुर्मम प्रभो ॥ ८० ॥

कधीतरी आयुष्याच्या शेवटी तो मंत्री—बुद्धीचा सागर—देह ठेवून माझ्या स्वामी, लोकाधिपतीच्या लोकास गेला।

Verse 80

तदर्थं तु मया पृष्टो धर्मो धर्मलिपिंकरः । चित्रगुत्पस्तु तत्कर्म मह्यं सर्वं न्यवेदयत् ॥ ८१ ॥

त्यासाठी मी धर्माला—धर्मलेखकाला—विचारले; तेव्हा चित्रगुप्ताने ती सर्व कर्मे मला पूर्णपणे सांगितली।

Verse 81

उपदेष्टा स्वयं चासौ धर्मकार्यस्य भूपतेः । तस्माद्धर्मविमानं तु समारोढुमिहार्हति ॥ ८२ ॥

हे भूपते, तुमच्या धर्मकार्याचा तोच स्वतः उपदेशक आहे; म्हणून तो येथे ‘धर्म’ नावाच्या विमानावर आरूढ होण्यास योग्य आहे।

Verse 82

इत्युक्ते चित्रगुप्तेन समाज्ञप्तो मया नृप । विमानं धर्मसंज्ञं तु आरोढुं बुद्धिसागरः ॥ ८३ ॥

हे नृप, चित्रगुप्ताने असे सांगितल्यावर मला आज्ञा झाली की बुद्धिसागराने ‘धर्म’ नावाच्या विमानावर आरूढ व्हावे।

Verse 83

अथ कालान्तरे राजन्सराजा वीरभद्रकः । मृतो गतो मम स्थानं नमश्चक्रे मुदान्वितः ॥ ८४ ॥

नंतर काही काळाने, हे राजन्, तो राजा वीरभद्रक मरण पावून माझ्या धामास आला आणि आनंदाने नमस्कार केला।

Verse 84

मया तु तत्र तस्यापि पृष्टं कर्माखिलं नृप । कथितं चित्रगुत्पेन धर्मं सरसिसंभवम् ॥ ८५ ॥

तेथे, हे नृपा, मीही त्याला सर्व कर्मे व त्यांची फळे यांविषयी विचारले. तेव्हा चित्रगुप्ताने मला कमलज ब्रह्म्यापासून उद्भवलेला धर्म सांगितला.

Verse 85

तदा सम्यङ्मया राजा बोधितोऽभूद्यथाश्रृणु । अधित्यकायां भूपाल सैकतस्य गिरेः परा ॥ ८६ ॥

तेव्हा, हे राजन्, मी राजाला योग्य रीतीने समजावले—जसे घडले तसे ऐका. हे भूपाल, वाळूच्या पर्वतापलीकडील उंच पठारावर ते घडले.

Verse 86

लावकेनामुनाचञ्च्वा खातं द्व्यंङ्गुप्रलमबुनि । ततः कालान्तरे तेन वाराहेण नृपोत्तम ॥ ८७ ॥

लावक नावाच्या त्या वराहाने आपल्या थुंठ्याने खोदून भूमी दोन अँगुल खोल व विस्तीर्ण केली. नंतर काही काळाने, हे नृपोत्तम, त्याच वराहाने तेथे पुन्हा तसेच केले.

Verse 87

खनितं हस्तमात्रं तु जलं तुण्डेन चात्मनः । ततोऽन्यदाऽमुया काल्याहस्त युग्ममितः कृतः ॥ ८८ ॥

हे भूपते, प्रथम त्याने फक्त हातभर खोदले आणि आपल्या चोचीने पाणी आणले. नंतर दुसऱ्या वेळी, कालय्याच्या त्याच प्रयत्नाने दोन हातांचे प्रमाण झाले.

Verse 88

खातो जले महाराज तोयं मासद्वयं स्थितम् । पीतं क्षुद्रैर्वनचरैः सत्त्वैस्तृष्णासमाकुलैः ॥ ८९ ॥

हे महाराज, त्या खोदलेल्या जलकुंडात पाणी दोन महिने टिकून राहिले. तहानेने व्याकुळ लहान वनचर प्राण्यांनी ते पिऊन टाकले.

Verse 89

ततो वर्षत्रायान्ते तु गजतानेन सुव्रत । हस्तत्रयमितः खातः कृतस्तत्राधिकं जलम् ॥ ९० ॥

मग तीन वर्षांच्या शेवटी, हे सुव्रत, हत्तीच्या सोंडेने तेथे तीन हात खोल खड्डा खोदला गेला आणि त्या ठिकाणी विपुल जल प्रकट झाले।

Verse 90

मासत्रये स्थितं तच्च पयो जीवैर्वनेचरैः । भवांस्तत्र समायातो जलशोषादनन्तरम् ॥ ९१ ॥

ते दूध तीन महिने तेथेच राहिले आणि वनात राहणाऱ्या प्राण्यांनी ते सेवन केले. पाणी आटताच त्यानंतर लगेचच आपण तेथे आला।

Verse 91

मासे तत्र तु संप्रात्पं हस्तं खात्वा जलं नृप । ततस्तस्योपदेशेन मन्त्रिणो नृपते त्वया ॥ ९२ ॥

तेथे एक महिना गेल्यावर, हे नृपा, हाताने खोदल्यावर पाणी मिळाले. मग त्याच्या उपदेशाने, हे राजाधिराजा, तू मंत्र्यांना नेमलेस/सल्ल्यास बोलावलेस.

Verse 92

पञ्चाशद्धनुरुत्खातं जातं तत्र महाजलम् । पुनः शिलाभिः सुदृढं बद्धं जातं महत्सरः । वृक्षाश्च रोपितास्तत्र सर्वलोकोपकारिणः ॥ ९३ ॥

तेथे पन्नास धनुष्य-परिमाण इतकी उत्खनन केल्यावर महान जलराशी निर्माण झाली. मग दगडांनी घट्ट बांधून ते विशाल सरोवर झाले; आणि सर्व लोकांच्या हितासाठी वृक्षही तेथे लावले गेले.

Verse 93

तेन स्वस्वेन पुण्येन पञ्चैते जगतीपते । विमानं धर्म्यमारुढास्त्वमाण्येनं समारुह ॥ ९४ ॥

आपापल्या पुण्याच्या प्रभावाने, हे जगतीपते, हे पाचही धर्म्य विमानावर आरूढ झाले आहेत. तूही, हे अणीय, विलंब न करता यावर आरूढ हो.

Verse 94

इति वाक्यं समाकर्ण्य मम राजा स भूमिप । आरुरोह विमानं तत्षष्ठो राजा समांशभाक् ॥ ९५ ॥

हे भूमिपा, हे वचन ऐकून माझा तो राजा त्या दिव्य विमानावर आरूढ झाला; आपल्या योग्य अंशाचा अधिकारी होऊन तो छयासष्टावा राजा झाला।

Verse 95

इति ते सर्वमाख्यातं तडागजनितं फलम् । श्रुत्वैतन्मुच्यते पापादाजन्ममरणान्तिकात् ॥ ९६ ॥

अशा रीतीने तळे/तडाग निर्माणातून होणारे फळ मी तुला पूर्ण सांगितले. हे ऐकल्याने मनुष्य जन्मापासून मृत्यूपर्यंतच्या पापांतून मुक्त होतो।

Verse 96

यो नरः श्रद्धयो युक्तो व्याख्यातं श्रुणुयात्पठेत् । सोऽप्याप्नोत्यखिलं पुण्यं सरोनिर्माणसंभवम् ॥ ९७ ॥

जो मनुष्य श्रद्धायुक्त होऊन हे व्याख्यान ऐकतो किंवा वाचतो, तोही सरोवर-निर्माणातून उत्पन्न होणारे सर्व पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 97

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे धर्माख्याने द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥

अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील प्रथम पादातील ‘धर्माख्यान’ नावाचा बारावा अध्याय समाप्त झाला।