Adhyaya 145: Manvantaras, Yuga-Dharma, Śiṣṭācāra (Normative Conduct), and the Genealogy/Classifications of Ṛṣis

Verse 1

*सूत उवाच मन्वन्तराणि यानि स्युः कल्पे कल्पे चतुर्दश व्यतीतानागतानि स्युर् यानि मन्वन्तरेष्विह //

सूत म्हणाले—प्रत्येक कल्पात चौदा मन्वंतर असतात. त्यांपैकी काही व्यतीत झाले आहेत व काही येणार आहेत—त्या मन्वंतरचक्रांचे येथे वर्णन केले जात आहे.

Verse 2

विस्तरेणानुपूर्व्याच्च स्थितिं वक्ष्ये युगे युगे तस्मिन्युगे च सम्भूतिर् यासां यावच्च जीवितम् //

मी प्रत्येक युगातील व्यवस्था सविस्तर व क्रमाने सांगीन—त्या युगात कोणकोणते जीव उत्पन्न होतात आणि त्यांचे आयुष्य किती असते तेही.

Verse 3

युगमात्रं तु जीवन्ति न्यूनं तत्स्याद्द्वयेन च चतुर्दशसु तावन्तो ज्ञेया मन्वन्तरेष्विह //

ते युगाएवढा काळ जगतात; आणि पुढील प्रत्येक क्रमात ते दोन (एककांनी) कमी होत जाते. अशा प्रकारे चौदा मन्वंतरांत त्यांचे आयुष्य समजावे.

Verse 4

मनुष्याणां पशूनां च पक्षिणां स्थावरैः सह तेषामायुरुपक्रान्तं युगधर्मेषु सर्वशः //

मनुष्य, पशु व पक्षी तसेच स्थावर जीव यांसह सर्वांच्या आयुष्याचा क्रम व परिमाण युगधर्मानुसार सर्व प्रकारे निश्चित सांगितला आहे।

Verse 5

तथैवायुः परिक्रान्तं युगधर्मेषु सर्वशः अस्थितिं च कलौ दृष्ट्वा भूतानामायुषश्च वै //

तसेच युगधर्मानुसार आयुष्य सर्व प्रकारे बदलत जाते; आणि कलियुगातील भूतांची अस्थिरता पाहून त्यांच्या आयुष्याचा क्षयच कळून येतो।

Verse 6

परमायुः शतं त्वेतन् मानुषाणां कलौ स्मृतम् देवासुरमनुष्याश्च यक्षगन्धर्वराक्षसाः //

कलियुगात मनुष्यांची परम आयु शंभर वर्षे अशी स्मृत आहे; तसेच येथे देव, असुर, मनुष्य आणि यक्ष, गंधर्व, राक्षस यांचा उल्लेख आहे।

Verse 7

परिणाहोच्छ्रये तुल्या जायन्ते ह कृते युगे षण्णवत्यङ्गुलोत्सेधो ह्य् अष्टानां देवयोनिनाम् //

कृतयुगात ते परिघ व उंची यांत समान असे म्हटले जाते; आणि आठ देवयोनींसाठी छ्यान्नव्वद अंगुल उंची हे प्रमाण ठरविले आहे।

Verse 8

नवाङ्गुलप्रमाणेन निष्पन्नेन तथाष्टकम् एतत्स्वाभाविकं तेषां प्रमाणमधिकुर्वताम् //

नऊ अंगुलांचे प्रमाण निश्चित झाले आणि त्यानुसार अष्टकही ठरले—तर मूलमानापेक्षा प्रमाण वाढविणाऱ्यांसाठी हेच त्यांचे स्वाभाविक प्रमाण आहे।

Verse 9

मनुष्या वर्तमानास्तु युगसंध्यांशकेष्विह देवासुरप्रमाणं तु सप्तसप्ताङ्गुलं क्रमात् //

येथे युगसंध्येच्या अंशांत वर्तमान मनुष्य देव-आसुरांच्या प्रमाणानुसार मोजले जातात; त्यांचे माप क्रमाने सात-सात अंगुळांच्या पायरीने निश्चित केलेले आहे.

Verse 10

चतुरशीतिकैश्चैव कलिजैरङ्गुलैः स्मृतम् आ पादतलमस्तको नवतालो भवेत्तु यः //

कली-मानाच्या अंगुळांनी मोजल्यास, पायाच्या तळापासून मस्तकशिखेपर्यंतची पूर्ण उंची नऊ ताल असावी; ती चौर्‍याऐंशी अंगुळांइतकी स्मृत आहे.

Verse 11

संहृत्याजानुबाहुश्च दैवतैरभिपूज्यते गवां च हस्तिनां चैव महिषस्थावरात्मनाम् //

ज्याच्या भुजा गुडघ्यांपर्यंत पोहोचतात आणि जो संयत (संहृत) स्थितीत असतो, तो देवांकडून यथोचित पूजिला जातो; तो गायी, हत्ती, म्हशी आणि स्थावर जीवांचा अंतःआत्मा-स्वरूप दैवी तत्त्व मानला जातो.

Verse 12

क्रमेणैतेन विज्ञेये ह्रासवृद्धी युगे युगे षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशुर् आककुदो भवेत् //

याच क्रमाने युगोयुग ह्रास-वृद्धी समजाव्यात. ज्याच्या उंचीचे माप शहात्तर अंगुळ असेल, त्या पशूस ‘आककुद’—म्हणजे उठावदार ककुद/कुबड असलेला—असे म्हणतात.

Verse 13

अङ्गुलानामष्टशतम् उत्सेधो हस्तिनां स्मृतः अङ्गुलानां सहस्रं तु द्विचत्वारिंशदङ्गुलम् //

हत्तींचा उत्सेध (उंचीचा मान) आठशे अंगुळ असा स्मृत आहे; आणि मोठ्या प्रमाणात एक हजार अंगुळ—म्हणजे मूळ मानापेक्षा बेचाळीस अंगुळ अधिक—असे सांगितले आहे.

Verse 14

शतार्धमङ्गुलानां तु ह्य् उत्सेधः शाखिनां परः मानुषस्य शरीरस्य संनिवेशस्तु यादृशः //

प्रतिमेच्या अवयवांची परम (मानक) उंची शंभर-पन्नास अङ्गुल सांगितली आहे; आणि मानवी शरीराचा प्रमाणविन्यास त्यानुसारच करावा।

Verse 15

तल्लक्षणं तु देवानां दृश्यते ऽन्वयदर्शनात् बुद्ध्यातिशयसंयुक्तो देवानां काय उच्यते //

देवांचे ते विशेष लक्षण त्यांच्या सातत्यपूर्ण गुणचिन्हांच्या निरीक्षणाने कळते. बुद्धीच्या असाधारण उत्कर्षाने युक्त जो देह, तोच देवांचा काय (दैवी रूप) म्हणतात.

Verse 16

तथा नातिशयश्चैव मानुषः काय उच्यते इत्येव हि परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः //

तसेच ज्याच्या देहात कोणताही असाधारण (अतिमानवी) विशेष नाही, तो ‘मानुष’ काय म्हणतात. अशा रीतीने दिव्य-मानुष (अर्धदैवी) स्वभावाच्या प्राण्यांची लक्षणे वर्णिली आहेत.

Verse 17

पशूनां पक्षिणां चैव स्थावराणां च सर्वशः गावो ऽजाश्वाश्च विज्ञेया हस्तिनः पक्षिणो मृगाः //

पशू, पक्षी तसेच सर्व स्थावरांमध्ये भेदाने हे वर्ग ओळखावेत—गायी, शेळ्या व घोडे; तसेच हत्ती, पक्षी आणि मृग (वन्य पशू)।

Verse 18

उपयुक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्त्विह सर्वशः यथाक्रमोपभोगाश्च देवानां पशुमूर्तयः //

हे (रूप) आपापल्या क्रियांमध्ये उपयुक्त आहेत; येथे हे सर्व यज्ञीय (यज्ञोपयोगी) मानले आहेत. आणि क्रमाने देवांच्या पशुरूप मूर्ती त्यांच्या योग्य उपभोग्य/आहुतीरूप अर्पण ठरतात.

Verse 19

तेषां रूपानुरूपैश्च प्रमाणैः स्थिरजङ्गमाः मनोज्ञैस्तत्र तैर्भोगैः सुखिनो ह्युपपेदिरे //

तेथे स्थावर व जंगम सर्व प्राणी आपल्या-आपल्या रूपास अनुरूप प्रमाणाचे देह प्राप्त करून, त्या ठिकाणचे मनोहर भोग उपभोगीत, निश्चयाने सुखाने वास करू लागले।

Verse 20

अथ शिष्टान्प्रवक्ष्यामि साधूनथ ततश्च वै ब्राह्मणाः श्रुतिशब्दाश्च देवानां पशुमूर्तयः संयुज्य ब्रह्मणा ह्यन्तस् तेन सन्तः प्रचक्षते //

आता मी शिष्ट—संस्कृत व आदर्श जन—आणि साधू यांचे वर्णन करतो. ब्राह्मण, श्रुतीचे शब्द, तसेच पशुरूप धारण करणारे देव हे अंतःकरणी ब्रह्माशी संयुक्त आहेत; म्हणून त्यांना ‘संत’ असे म्हणतात।

Verse 21

सामान्येषु च धर्मेषु तथा वैशिषिकेषु च ब्रह्मक्षत्रविशो युक्ताः श्रौतस्मार्तेन कर्मणा //

सामान्य धर्मांत तसेच विशेष धर्मांतही ब्राह्मण, क्षत्रिय व वैश्य यांनी श्रुती-स्मृतीविहित कर्मांत यथायोग्य संलग्न राहावे।

Verse 22

वर्णाश्रमेषु युक्तस्य सुखोदर्कस्य स्वर्गतौ श्रौतस्मार्तो हि यो धर्मो ज्ञानधर्मः स उच्यते //

जो वर्ण-आश्रमधर्मांत यथायोग्य स्थित आहे, ज्याच्या आचरणाचा परिणाम सुख आहे व जो स्वर्गगतीकडे नेतो—श्रुती-स्मृतीत सांगितलेला तोच धर्म ‘ज्ञानधर्म’ म्हणून ओळखला जातो।

Verse 23

दिव्यानां साधनात्साधुर् ब्रह्मचारी गुरोर्हितः कारणात्साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते //

ब्रह्मचारी दिव्य साधनांचा अभ्यास करतो व गुरूच्या हितासाठी वागतो, म्हणून तो साधू म्हणतात. तसेच गृहस्थही योग्य कारणे व साधने पाळतो म्हणून साधू उच्यते।

Verse 24

तपसश्च तथारण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात् //

तसेच जो अरण्यात तप करतो तो खरा वैखानस (वनतपस्वी) म्हणून स्मृत आहे. संयमाने प्रयत्न करणारा यती योगसाधनाचे अनुष्ठान करीत असल्याने ‘साधु’ म्हणतात.

Verse 25

धर्मो धर्मगतिः प्रोक्तः शब्दो ह्येष क्रियात्मकः कुशलाकुशलौ चैव धर्माधर्मौ ब्रवीत्प्रभुः //

धर्माला ‘धर्मगती’ म्हणजे धर्माचा मार्ग असे म्हटले आहे; हा शब्द खरोखर क्रियात्मक आहे. प्रभू सांगतात की कुशल (कल्याणकारी) हे धर्म आणि अकुशल (अकल्याणकारी) हे अधर्म होय.

Verse 26

अथ देवाश्च पितर ऋषयश्चैव मानुषाः अयं धर्मो ह्ययं नेति ब्रुवते मौनमूर्तिना //

मग देव, पितर, ऋषी आणि मनुष्यही मौनरूपाने म्हणतात—“हेच धर्म; हे नाही.”

Verse 27

धर्मेति धारणे धातुर् महत्त्वे चैव उच्यते आधारणे महत्त्वे वा धर्मः स तु निरुच्यते //

‘धर्म’ या शब्दाची धातू ‘धृ’ धारण/संरक्षण या अर्थी सांगितली आहे आणि महत्त्व या अर्थीही. म्हणून जो आधार देतो व जो महान् मूल्यवान आहे तोच धर्म असे निरुक्त केले आहे.

Verse 28

तत्रेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते अधर्मश्चानिष्टफल आचार्यैर्नोपदिश्यते //

त्या बाबतीत, इष्टप्राप्ती करून देणारा धर्म आचार्य उपदेशित करतात; पण अनिष्ट फल देणारा अधर्म आचार्य उपदेशित करत नाहीत.

Verse 29

वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव आत्मवन्तो ह्यदाम्भिकाः सम्यग्विनीता मृदवस् तानाचार्यान्प्रचक्षते //

जे वयाने वृद्ध, लोभरहित, आत्मसंयमी व दंभहीन, सम्यक् विनीत आणि मृदुस्वभावी असतात—त्यांनाच खरे आचार्य म्हणून ओळखले व संबोधले जाते.

Verse 30

धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतस्मार्तो द्विजातिभिः दाराग्निहोत्रसम्बन्धम् इज्या श्रौतस्य लक्षणम् //

धर्मज्ञांनी द्विजांसाठी विहित केलेला धर्म दोन प्रकारचा आहे—श्रौत आणि स्मार्त. पत्नी व अग्निहोत्र (पवित्र अग्नी) यांच्या संबंधाने जी इज्या (यज्ञ-पूजा) होते, तेच श्रौताचे लक्षण आहे.

Verse 31

स्मार्तो वर्णाश्रमाचारो यमैश्च नियमैर्युतः पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्षयो ऽब्रुवन् //

यम-नियमांनी युक्त वर्ण-आश्रमाचा आचार स्मार्त म्हणतात. हा आचार येथे पूर्वजांना शिकवून, नंतर सप्तर्षींनी श्रौत (वैदिक यज्ञ-प्रणाली) प्रतिपादित केली.

Verse 32

ऋचो यजूंषि सामानि ब्रह्मणो ऽङ्गानि वै श्रुतिः मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वा तन्मनुरब्रवीत् //

ऋक्, यजुः आणि साम—म्हणजे श्रुतीरूप वेद—हे निश्चयच ब्रह्माचे अंग आहेत. गत मन्वंतर स्मरून त्या मनूंनी असे सांगितले.

Verse 33

तस्मात्स्मार्तः सूतो धर्मो वर्णाश्रमविभागशः एवं वै द्विविधो धर्मः शिष्टाचारः स उच्यते //

म्हणून स्मार्त धर्म वर्ण-आश्रमाच्या विभागानुसार सांगितला आहे. अशा रीतीने धर्म खरोखर दोन प्रकारचा आहे; दुसरा ‘शिष्टांचा आचार’ (शिष्टाचार) म्हणून ओळखला जातो.

Verse 34

शिषेर् धातोश्च निष्ठान्ताच् छिष्टशब्दं प्रचक्षते मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः //

‘शिष्’ धातूस निष्ठा-प्रत्यय लागल्याने ‘शिष्ट’ हा शब्द सांगितला जातो. जे शिष्ट—धर्मनिष्ठ व विनीत आदर्शजन—ते मन्वंतरांमध्येही येथे स्थिर राहतात.

Verse 35

मनुः सप्तर्षयश्चैव लोकसंतानकारिणः तिष्ठन्तीह च धर्मार्थं ताञ्छिष्टान्सम्प्रचक्षते //

मनु आणि सप्तर्षी—जे लोकसंततीची परंपरा चालवितात—धर्मासाठी येथेच स्थित राहतात; म्हणून त्यांना ‘शिष्ट’ असे संबोधतात.

Verse 36

तैः शिष्टैश्चलितो धर्मः स्थाप्यते वै युगे युगे त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिः प्रजावर्णाश्रमेप्सया //

त्या शिष्टांनी प्रवर्तित केलेला धर्म युगोयुग पुन्हा स्थापन होतो—वेदत्रयी, वार्ता (उत्पादक उपजीविका) आणि दंडनीती यांच्या द्वारा—प्रजेला वर्णाश्रमाच्या योग्य क्रमाकडे नेण्यासाठी.

Verse 37

शिष्टैराचर्यते यस्मात् पुनश्चैव मनुक्षये पूर्वैःपूर्वैर्मतत्वाच्च शिष्टाचारः स शाश्वतः //

तो शिष्टांनी आचरिला जातो, आणि मनूचा काळ संपला तरी पुन्हा प्रवर्ततो; तसेच पूर्वपूर्व आचार्यांनी मान्य केल्यामुळे—हा शिष्टाचार शाश्वत आहे.

Verse 38

दानं सत्यं तपो लोको विद्येज्या पूजनं दमः अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् //

दान, सत्य, तप, लोकमर्यादा, विद्या, इज्या (देवपूजन), पूजन/आदर आणि दम (इंद्रियनिग्रह)—ही आठ लक्षणे शिष्टाचाराची आहेत.

Verse 39

शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयश्च ह मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः //

कारण शिष्ट व आदर्श जन याचे आचरण करतात, आणि मनु व सप्तर्षीही प्रत्येक मन्वंतरात निश्चयाने याचेच अनुसरण करतात; म्हणून हाच ‘शिष्टाचार’—प्रमाणभूत परंपरागत सदाचार—असा स्मृत आहे।

Verse 40

विज्ञेयः श्रवणाच्छ्रौतः स्मरणात्स्मार्त उच्यते इज्यावेदात्मकः श्रौतः स्मार्तो वर्णाश्रमात्मकः प्रत्यङ्गानि प्रवक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम् //

जे श्रवणाने (श्रुतीने) ज्ञात होते ते ‘श्रौत’ असे जाणावे; जे स्मरणाने (स्मृतीने) ज्ञात होते ते ‘स्मार्त’ असे म्हणतात. श्रौत हे वेद-यज्ञ व वेद-विधानस्वरूप आहे; स्मार्त हे वर्ण-आश्रमधर्मस्वरूप आहे. आता येथे धर्माची प्रत्यंगे—म्हणजेच त्याची लक्षणे—मी सांगतो।

Verse 41

दृष्टानुभूतमर्थं च यः पृष्टो न विगूहते यथाभूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम् //

विचारल्यावर जो पाहिलेला किंवा स्वतः अनुभवलेला विषय लपवत नाही, आणि जसा घडला तसाच सांगतो—हेच सत्याचे लक्षण म्हटले आहे।

Verse 42

ब्रह्मचर्यं तपो मौनं निराहारत्वमेव च इत्येतत्तपसो रूपं सुघोरं तु दुरासदम् //

ब्रह्मचर्य, तप, मौन आणि निराहार—ही तपस्येची रूपे आहेत; ही साधना अत्यंत घोर व दुष्कर आहे।

Verse 43

पशूनां द्रव्यहविषाम् ऋक्सामयजुषां तथा ऋत्विजां दक्षिणायाश्च संयोगो यज्ञ उच्यते //

यज्ञातील पशू, द्रव्य-हविष, ऋक्-साम-यजुष् यांचे पाठ, ऋत्विज (याजक) आणि दक्षिणा—यांचा सम्यक् संयोग म्हणजे ‘यज्ञ’ होय।

Verse 44

आत्मवत्सर्वभूतेषु यो हिताय शुभाय च वर्तते सततं हृष्टः क्रिया श्रेष्ठा दया स्मृता //

जो सर्व भूतांना आत्मवत् मानून सदैव प्रसन्नचित्ताने त्यांच्या हित व शुभासाठी वागतो, तीच श्रेष्ठ क्रिया ‘दया’ म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 45

आक्रुष्टो ऽभिहतो यस्तु नाक्रोशेत्प्रहरेदपि अदुष्टो वाङ्मनःकायैस् तितिक्षुः सा क्षमा स्मृता //

जो शिवीगाळ व मार सहन करूनही प्रत्युत्तर देत नाही, परत प्रहारही करत नाही, वाणी-मन-कायाने निर्मळ राहून सहन करतो—तीच ‘क्षमा’ म्हणून स्मृत आहे.

Verse 46

स्वामिना रक्ष्यमाणानाम् उत्सृष्टानां च सम्भ्रमे परस्वानाम् अनादानम् अलोभ इति संज्ञितम् //

परधन—स्वामीने राखलेले असो वा गडबडीत पडून राहिलेले असो—ते न घेणे; यालाच ‘अलोभ’ (लोभरहितता) म्हणतात.

Verse 47

मैथुनस्यासमाचारो जल्पनाच्चिन्तनात्तथा निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं च तदेतच्छमलक्षणम् //

मैथुनाचा त्याग, तसेच निरर्थक बोलणे व विषयचिंतन यांपासून निवृत्ती—हेच ‘ब्रह्मचर्य’; आणि हेच ‘शम’चे लक्षण आहे.

Verse 48

आत्मार्थे वा परार्थे वा इन्द्रियाणीह यस्य वै विषये न प्रवर्तन्ते दमस्यैतत्तु लक्षणम् //

स्वतःच्या हितासाठी असो वा परहितासाठी—ज्याच्या इंद्रिया येथे विषयांकडे धावत नाहीत, हेच ‘दम’ (इंद्रियनिग्रह) याचे लक्षण आहे.

Verse 49

पञ्चात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे न क्रुध्येत प्रतिहतः स जितात्मा भविष्यति //

जो पाचप्रकारच्या विषयांबाबत व अष्टलक्षणयुक्त कारणाबाबत, अडथळा आला तरी क्रोध करत नाही, तोच जितात्मा होतो.

Verse 50

यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं च यत् तत्तद्गुणवते देयम् इत्येतद्दानलक्षणम् //

जे द्रव्य आपल्याला अत्यंत प्रिय आहे आणि जे न्यायाने मिळाले आहे, तेच गुणवान पात्राला द्यावे—हेच दानाचे लक्षण आहे.

Verse 51

श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्णाश्रमात्मकः शिष्टाचारप्रवृद्धश्च धर्मो ऽयं साधुसंमतः //

श्रुती-स्मृतींनी सांगितलेला धर्म वर्ण-आश्रमरूप आहे; आणि शिष्टांच्या आचाराने वाढलेला हा धर्म साधूंना मान्य आहे.

Verse 52

अप्रद्वेषो ह्यनिष्टेषु इष्टं वै नाभिनन्दति प्रीतितापविषादानां विनिवृत्तिर् विरक्तता //

जो अनिष्टात द्वेष करत नाही आणि इष्टात हर्ष मानत नाही; ज्याची प्रीती, ताप व विषाद निवृत्त झाले आहेत—तीच विरक्ती होय.

Verse 53

संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह कुशलाकुशलाभ्यां तु प्रहाणं न्यास उच्यते //

संन्यास म्हणजे कर्मांचा न्यास—केलेले व न केलेले दोन्ही; तसेच कुशल व अकुशल या दोन्हींचा त्याग हाच ‘न्यास’ म्हणतात.

Verse 54

अव्यक्तादिविशेषान्तव् इकारे ऽस्मिन्निवर्तते चेतनाचेतनं ज्ञात्वा ज्ञाने ज्ञानी स उच्यते //

अव्यक्तापासून विशेष रूपांपर्यंत हे सर्व याच तत्त्वात निवृत्त होऊन स्थिर होते. चेतन व अचेतन यांचा भेद जाणून जो सम्यक् ज्ञानात स्थित आहे, तोच ‘ज्ञानी’ म्हणतात॥

Verse 55

प्रत्यङ्गानि तु धर्मस्य चेत्येतल्लक्षणं स्मृतम् ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वैः स्वायम्भुवे ऽन्तरे //

धर्माची प्रत्यङ्गे—हेच त्याचे लक्षण असे स्मृत आहे. धर्मतत्त्व जाणणाऱ्या प्राचीन ऋषींनी स्वायम्भुव मन्वंतरात हे सांगितले॥

Verse 56

अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य तु तथैव चातुर्होत्रस्य चातुर्वर्ण्यस्य चैव हि //

येथे मी तुम्हाला मन्वंतराची विधी सांगीन; तसेच चातुर्होत्र (चार ऋत्विजांची व्यवस्था) आणि चातुर्वर्ण्याची कर्तव्येही॥

Verse 57

प्रतिमन्वन्तरं चैव श्रुतिरन्या विधीयते ऋचो यजूंषि सामानि यथावत्प्रतिदैवतम् //

प्रत्येक मन्वंतरात श्रुतीची वेगळी परंपरा स्थापन होते. ऋचा, यजुष् आणि साम—देवतानुसार यथावत् क्रमबद्ध केली जातात॥

Verse 58

विधिस्तोत्रं तथा हौत्रं पूर्ववत्सम्प्रवर्तते द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं कर्मस्तोत्रं तथैव च //

विधि-स्तोत्र तसेच हौत्र—पूर्वीप्रमाणेच चालू राहतात. द्रव्य-स्तोत्र, गुण-स्तोत्र आणि कर्म-स्तोत्रही तसचे असतात॥

Verse 59

तथैवाभिजनस्तोत्रं स्तोत्रमेवं चतुर्विधम् मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा भेदा भवन्ति हि //

त्याचप्रमाणे अभिजन (कुल-गौरव) स्तोत्रही तस्सेच आहे; अशा रीतीने स्तोत्र चार प्रकारचे होते. सर्व मन्वंतरांत भेदांनुसार हे भेद निश्चयाने उत्पन्न होतात.

Verse 60

प्रवर्तयन्ति तेषां वै ब्रह्मस्तोत्रं पुनः पुनः एवं मन्त्रगुणानां तु समुत्पत्तिश्चतुर्विधा //

त्यांच्यासाठी ब्रह्मस्तोत्र वारंवार प्रवर्तित (पुन्हा पुन्हा जपले व आचरले) जाते. अशा प्रकारे मंत्रगुणांची उत्पत्ती चार प्रकारची होते.

Verse 61

अथर्वऋग्यजुःसाम्नां वेदेष्विह पृथक्पृथक् ऋषीणां तप्यतां तेषां तपः परमदुश्चरम् //

येथे वेदांमध्ये—अथर्व, ऋग्, यजुः आणि साम—प्रत्येक प्रवाह वेगळा आहे. जे ऋषी तपश्चर्येत रत होते, त्यांचे तप अत्यंत दुश्चर (कठीण) होते.

Verse 62

मन्त्राः प्रादुर्भवन्त्यादौ पूर्वमन्वन्तरस्य ह असंतोषाद्भयाद्दुःखान् मोहाच्छोकाच्च पञ्चधा //

पूर्व मन्वंतराच्या आरंभी मंत्र पाच प्रकारे प्रकट होतात—असंतोष, भय, दुःख, मोह आणि शोक यांपासून.

Verse 63

ऋषीणां तारका येन लक्षणेन यदृच्छया ऋषीणां यादृशत्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणम् //

ज्या लक्षणाने, योगायोगानेही, ऋषी तारकांसारखे ओळखले जातात—ऋषींचे जे यथार्थ स्वरूप दर्शवते तेच लक्षण मी येथे सांगतो.

Verse 64

अतीतानागतानां च पञ्चधा ह्यार्षकं स्मृतम् तथा ऋषीणां वक्ष्यामि आर्षस्येह समुद्भवम् //

अतीत व अनागत विषयांबाबत आर्ष परंपरा पाच प्रकारची स्मरणात आहे. तसेच येथे मी ऋषींच्या आर्ष वंशपरंपरेचा उद्भव व उत्पत्ती सांगीन.

Verse 65

गुणसाम्येन वर्तन्ते सर्वसंप्रलये तदा अविभागेन देवानाम् अनिर्देश्ये तमोमये //

सर्वसंप्रलयाच्या वेळी सर्व काही गुणसाम्याने स्थित असते. देवताही अविभागाने त्या अनिर्देश्य, तमोमय अवस्थेत राहतात.

Verse 66

अबुद्धिपूर्वकं तद्वै चेतनार्थं प्रवर्तते तेनार्षं बुद्धिपूर्वं तु चेतनेनाप्यधिष्ठितम् //

ते (सामान्य वचन/कर्म) पूर्वबुद्धीशिवाय केवळ चेतनार्थ प्रवृत्त होते; म्हणून ऋषींचे आर्ष वचन बुद्धिपूर्वक असून जागृत चेतनेने अधिष्ठित असते.

Verse 67

प्रवर्तते तथा ते तु यथा मत्स्योदकावुभौ चेतनाधिकृतं सर्वं प्रावर्तत गुणात्मकम् कार्यकारणभावेन तथा तस्य प्रवर्तते //

तेही तसेच प्रवर्ततात, जसे मासा आणि पाणी परस्परावलंबी असतात. तसेच चेतनेच्या अधीन झाल्यावर गुणात्मक सर्व काही कार्य-कारणभावाने प्रवृत्त होते.

Verse 68

विषयो विषयित्वं च तदा ह्यर्थपदात्मकौ कालेन प्रापणीयेन भेदाश्च कारणात्मकाः //

त्या अवस्थेत विषय आणि विषयित्व हे ‘अर्थ’ व ‘पद’ या स्वरूपानेच बनलेले असतात. आणि प्राप्ती घडविणारा घटक म्हणून काळामुळे जे भेद उत्पन्न होतात, तेही कारणस्वरूपच असतात.

Verse 69

सांसिद्धिकास्तदा वृत्ताः क्रमेण महदादयः महतो ऽसावहंकारस् तस्माद्भूतेन्द्रियाणि च //

तेव्हा संसिद्ध (आदिम) तत्त्वे क्रमाने प्रवृत्त झाली—महत् इत्यादी। महत् पासून हा अहंकार उत्पन्न झाला आणि त्यापासून भूतें व इंद्रिये प्रकट झाली।

Verse 70

भूतभेदाश्च भूतेभ्यो जज्ञिरे तु परस्परम् संसिद्धिकारणं कार्यं सद्य एव विवर्तते //

भूतांपासून परस्पर भूतभेद उत्पन्न होतात. आणि कारण पूर्ण सिद्ध झाल्यावर कार्य तत्क्षणीच विवर्त होऊन प्रकट होते.

Verse 71

यथोल्मुकात्तु विटपा एककालाद्भवन्ति हि तथा प्रवृत्ताः क्षेत्रज्ञाः कालेनैकेन कारणात् //

जसे उल्मुक (जळता निखारा) यापासून एकाच वेळी कोंब फुटतात, तसेच प्रवृत्त झालेले क्षेत्रज्ञ एकमेव काल-कारणामुळे कार्यरत होतात.

Verse 72

यथान्धकारे खद्योतः सहसा सम्प्रदृश्यते तथा निवृत्तो ह्यव्यक्तः खद्योत इव संज्वलन् //

जसे अंधारात काजवा सहसा दिसतो, तसे मन निवृत्त झाल्यावर अव्यक्त काजव्याप्रमाणे ज्वलंत होऊन प्रकटतो.

Verse 73

स महात्मा शरीरस्थस् तत्रैवेह प्रवर्तते महतस्तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते //

तो महात्मा शरीरात स्थित असूनही इथेच (याच जीवनात) कार्य करतो. पण आपल्या वैलक्षण्यामुळे तो महान् तमसाच्या पलीकडे आहे असे जाणले जाते.

Verse 74

तत्रैव संस्थितो विद्वांस् तपसो ऽन्त इति श्रुतम् बुद्धिर्विवर्धतस्तस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा //

तेथेच स्थित असलेल्या त्या विद्वानाने—असे ऐकिवात आहे—तपस्येची पराकाष्ठा प्राप्त केली. त्याची बुद्धी वाढत असता त्याच्यात चतुर्विध प्रज्ञा प्रकट झाली.

Verse 75

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मश्चेति चतुष्टयम् सांसिद्धिकान्यथैतानि अप्रतीतानि तस्य वै //

ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य आणि धर्म—हे चतुष्टय साधनासिद्धीची लक्षणे मानली जातात; आणि यांचा अभाव असल्यास सिद्धी अप्राप्तच आहे, असे निश्चित समजावे.

Verse 76

महात्मनः शरीरस्य चैतन्यात्सिद्धिरुच्यते पुरि शेते यतः पूर्वं क्षेत्रज्ञानं तथापि च //

महात्म्याच्या शरीरातील चैतन्यामुळेच सिद्धी सांगितली जाते; कारण क्षेत्रज्ञ आरंभीपासूनच या ‘पुरी’—शरीरात—निवास करतो आणि तसाच स्थित राहतो.

Verse 77

पुरे शयनात्पुरुषो ज्ञानात्क्षेत्रज्ञ उच्यते यस्माद्धर्मात्प्रसूते हि तस्माद्वै धार्मिकस्तु सः //

‘पुरी’—शरीरात—शयन/निवास करतो म्हणून तो पुरुष; आणि ज्ञानस्वभाव असल्यामुळे त्याला ‘क्षेत्रज्ञ’ म्हणतात. तसेच तो धर्मापासूनच प्रसूत असल्याने तो खरोखर ‘धार्मिक’—धर्मनिष्ठ—आहे.

Verse 78

सांसिद्धिके शरीरे च बुद्ध्याव्यक्तस्तु चेतनः एवं विवृत्तः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रं ह्यनभिसंधितः //

सांसिद्धिक शरीरातही चेतन तत्त्व बुद्धीला अव्यक्तच राहते. अशा प्रकारे भिन्न स्वरूपाने स्थित क्षेत्रज्ञ खरे तर क्षेत्राशी आबद्ध होत नाही.

Verse 79

निवृत्तिसमकाले तु पुराणं तदचेतनम् क्षेत्रज्ञेन परिज्ञातं भोग्यो ऽयं विषयो मम //

निवृत्तीच्या वेळी हे प्राचीन जड शरीर क्षेत्रज्ञ (क्षेत्राचा चेतन ज्ञाता) स्पष्टपणे जाणतो—“हा विषय माझ्या भोगासाठी आहे.”

Verse 80

ऋषिर्हिंसागतौ धातुर् विद्या सत्यं तपः श्रुतम् एष सन्निलयो यस्माद् ब्राह्मणस्तुततस् त्व् ऋषिः //

‘ऋष्’ हा धातू ‘गमन’ व ‘हिंसा’ अशा अर्थांनी सांगितला जातो; पण जिथे विद्या, सत्य, तप आणि श्रुती यांचा स्थिर निवास असतो—त्या स्थैर्यामुळे असा ब्राह्मण ‘ऋषि’ म्हणून स्तुत्य ठरतो।

Verse 81

निवृत्तिसमकालाच्च बुद्ध्याव्यक्त ऋषिस्त्वयम् ऋषते परमं यस्मात् परमर्षिस्ततः स्मृतः //

आणि निवृत्तीच्या त्याच काळी उदय पावल्यामुळे तू बुद्धीने अव्यक्त असा ऋषि आहेस; कारण तू ऋषित्वाची परम अवस्था प्राप्त करतोस, म्हणून तुला ‘परमर्षि’ असे स्मरतात।

Verse 82

गत्यर्थाद् ऋषतेर् धातोर् नामनिर्वृत्तिकारणम् यस्मादेष स्वयंभूतस् तस्माच्च ऋषिता मता //

‘ऋष’ धातू (गती/गमन अर्थाने) यावरून नावाची निष्पत्ती होते—हेच नामनिर्वृत्तीचे कारण आहे। आणि हा स्वयंभू असल्यामुळे त्याला ‘ऋषिता’ (खरा ऋषि) असे मानले जाते।

Verse 83

सेश्वराः स्वयमुद्भूता ब्रह्मणो मानसाः सुताः निवर्तमानैस्तैर्बुद्ध्या महान्परिगतः परः //

ब्रह्म्याचे मानसपुत्र—स्वयमुद्भूत व ऐश्वर्ययुक्त—निवृत्त झाले; आणि जागृत बुद्धीने त्यांनी सर्वातीत असा परे स्थित महान् परम तत्त्व जाणून घेतला।

Verse 84

यस्माद् दृशपरत्वेन सह तस्मान्महर्षयः ईश्वराणां सुतास्तेषां मानसाश्चौरसाश्च वै //

म्हणून दिव्यदर्शनात श्रेष्ठ असल्यामुळे ते महर्षी ईश्वरांचे पुत्र मानले गेले—काही मानस (मनोजात) आणि काही चौरस (देहातून स्वाभाविकरीत्या जन्मलेले)॥

Verse 85

ऋषिस्तस्मात्परत्वेन भूतादिरृषयस्ततः ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसम्भवाः //

म्हणून उच्च (आध्यात्मिक) परत्वामुळे त्यांना ‘ऋषी’ म्हणतात; पुढे भूत इत्यादी आद्य ऋषी प्रसिद्ध झाले. परंतु ‘ऋषीका’ या ऋषींच्या कन्या—मैथुनातून गर्भात उत्पन्न झालेल्या॥

Verse 86

परत्वेन ऋषन्ते वै भूतादीनृषिकास्ततः ऋषिकाणां सुता ये तु विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः //

जे परत्वामुळे ‘ऋषी’ म्हणून ओळखले जातात—भूत इत्यादी आद्य—ते म्हणून ‘ऋषीका’ म्हणविले जातात; आणि ऋषीकांच्या जे पुत्र, ते ‘ऋषिपुत्रक’ म्हणून जाणावे॥

Verse 87

श्रुत्वा ऋषं परत्वेन श्रुतास्तस्माच्छ्रुतर्षयः अव्यक्तात्मा महात्मा वा-हंकारात्मा तथैव च //

परत्वाने ऋषीचे वर्णन ऐकून जे प्रसिद्ध झाले, ते ‘श्रुतर्षी’ म्हणविले; आणि त्यांनी आत्मा त्रिविध सांगितला—अव्यक्तात्मा, महात्मा आणि अहंकारात्मा॥

Verse 88

भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते इत्येवमृषिजातिस्तु पञ्चधा नामविश्रुता //

‘भूतात्मा आणि इंद्रियात्मा’—हे त्यांचे विशेष ज्ञान सांगितले आहे. अशा प्रकारे ऋषिजाती नामतः पाच प्रकारांनी प्रसिद्ध आहे॥

Verse 89

भृगुर्मरीचिरत्रिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः मनुर्दक्षो वसिष्ठश्च पुलस्त्यश्चापि ते दश //

भृगु, मरीचि, अत्रि, अंगिरस, पुलह, क्रतु, मनु, दक्ष, वसिष्ठ आणि पुलस्त्य—हे दहा आद्य ऋषी आहेत.

Verse 90

ब्रह्मणो मानसा ह्येते उत्पन्नाः स्वयमीश्वराः परत्वेनर्षयो यस्मान् मतास्तस्मान्महर्षयः //

हे ब्रह्म्याचे मानसपुत्र असून स्वयंसिद्ध व स्वस्व तेजाने ईश्वरतुल्य आहेत. ऋषींमध्ये हे परम मानले जातात, म्हणून त्यांना ‘महर्षी’ म्हणतात.

Verse 91

ईश्वराणां सुतास्त्वेषाम् ऋषयस्तान्निबोधत काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्च्यवनस्तथा //

या दिव्य महर्षींचे पुत्रही ऋषी आहेत—काव्य (शुक्र), बृहस्पती, कश्यप आणि च्यवन—हे जाणावे.

Verse 92

उतथ्यो वामदेवश्च अगस्त्यः कौशिकस्तथा कर्दमो वालखिल्याश्च विश्रवाः शक्तिवर्धनः //

उतथ्य, वामदेव, अगस्त्य व कौशिक; कर्दम; वालखिल्यगण; विश्रवा आणि शक्तिवर्धन—हेही येथे पूज्य ऋषी म्हणून मोजले आहेत.

Verse 93

इत्येते ऋषयः प्रोक्तास् तपसा ऋषितां गताः तेषां पुत्रानृषीकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत //

अशा रीतीने हे ऋषी सांगितले गेले; तपस्येने त्यांनी ऋषित्वाची सिद्ध अवस्था प्राप्त केली. आता त्यांच्या गर्भोत्पन्न पुत्रांना—‘ऋषिक’ांना—जाणून घ्या.

Verse 94

वत्सरो नग्नहूश् चैव भरद्वाजश्च वीर्यवान् ऋषिर्दीर्घतमाश्चैव बृहद्वक्षाः शरद्वतः //

वत्सर व नग्नहू, तसेच वीर्यवान् ऋषी भरद्वाज; तसेच ऋषी दीर्घतमस, बृहद्वक्ष आणि शरद्वत—ही नावेही सांगितली आहेत।

Verse 95

वाजिश्रवाः सुचिन्तश्च शावश्च सपराशरः शृङ्गी च शङ्खपाच् चैव राजा वैश्रवणस्तथा //

वाजिश्रवा, सुचिन्त, शाव आणि पराशर; शृंगी व शंखपाच; तसेच राजा वैश्रवण—ही नावेही क्रमाने सांगितली आहेत।

Verse 96

इत्येते ऋषिकाः सर्वे सत्येन ऋषितां गताः ईश्वरा ऋषयश्चैव ऋषीका ये च विश्रुताः //

अशा रीतीने या सर्व ऋषिकांनी सत्याच्या प्रभावाने ऋषीपद प्राप्त केले; तसेच प्रभुत्वशाली ऋषी आणि प्रसिद्ध ऋषिकाही ऋषि-परंपरेत विख्यात झाल्या।

Verse 97

एवं मन्त्रकृतः सर्वे कृत्स्नशश्च निबोधत भृगुः काश्यपः प्रचेता दधीचो ह्यात्मवानपि //

अशा प्रकारे हे सर्व मंत्रकर्ते होते—हे संपूर्णपणे जाणून घ्या: भृगु, काश्यप, प्रचेता आणि आत्मसंयमी दधीचि देखील।

Verse 98

ऊर्षो ऽथ जमदग्निश्च वेदः सारस्वतस्तथा आर्ष्टिषेणश्च्यवनश्च वीतहव्यः सवेधसः //

यानंतर ऊर्ष, जमदग्नि; वेद व सारस्वत; तसेच आर्ष्टिषेण व च्यवन; आणि वीतहव्य व सवेधस—हे ऋषीही या वंशसूचीत स्मरणीय आहेत।

Verse 99

वैन्यः पृथुर्दिवोदासो ब्रह्मवान्गृत्सशौनकौ एकोनविंशतिर्ह्येते भृगवो मन्त्रकृत्तमाः //

वैन्य, पृथु, दिवोदास, ब्रह्मवान, गृत्स आणि शौनक—हे सर्व मिळून एकोणवीस भृगु असून मंत्ररचनेत परम श्रेष्ठ मानले गेले आहेत।

Verse 100

अङ्गिराश्चैव त्रितश्च भरद्वाजो ऽथ लक्ष्मणः कृतवाचस्तथा गर्गः स्मृतिसंकृतिरेव च //

आणि अंगिरा, त्रित, भरद्वाज व लक्ष्मण; तसेच कृतवाक, गर्ग आणि स्मृति-संकृतीही—हे या परंपरेत स्मरणीय प्रामाण्य मानले गेले आहेत।

Verse 101

गुरुवीतश्च मान्धाता अम्बरीषस्तथैव च युवनाश्वः पुरुकुत्सः स्वश्रवस्तु सदस्यवान् //

आणि गुरुवीत, मान्धाता व अंबरीष; युवनाश्व, पुरुकुत्स आणि स्वश्रव—हा योग्य सभासदांनी युक्त (परिषद्-सम्पन्न) राजा म्हणून स्मरणीय आहे।

Verse 102

अजमीढो ऽस्वहार्यश्च ह्य् उत्कलः कविरेव च पृषदश्वो विरूपश्च काव्यश्चैवाथ मुद्गलः //

अजमीढ, अस्वहार्य व उत्कल; तसेच कवि; पृषदश्व, विरूप, काव्य आणि मग मुद्गल—ही या वंशातील निर्दिष्ट नावे आहेत।

Verse 103

उतथ्यश्च शरद्वांश्च तथा वाजिश्रवा अपि अपस्यौषः सुचित्तिश्च वामदेवस्तथैव च //

उतथ्य, शरद्वान आणि वाजिश्रवा; तसेच अपस्यौष, सुचित्ती आणि वामदेवही—हेही या गणनेत निर्दिष्ट आहेत।

Verse 104

ऋषिजो बृहच्छुक्लश्च ऋषिर्दीर्घतमा अपि कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिंशत् स्मृता ह्यङ्गिरसां वराः //

ऋषिज, बृहच्छुक्ल, ऋषी दीर्घतमा आणि कक्षीवान—हे अंगिरस-वंशातील तेहेतीस श्रेष्ठ ऋषी म्हणून स्मरणात आहेत।

Verse 105

एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत काश्यपः सहवत्सारो नैध्रुवो नित्य एव च //

हे सर्व मंत्रकृत (मंत्राने संस्कारित) काश्यप-प्रकार आहेत, असे जाण. काश्यपाचे भेद समजून घे—काश्यप, सहवत्सार, नैध्रुव आणि नित्य।

Verse 106

असितो देवलश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः अत्रिर् अर्धस्वनश्चैव शावास्यो ऽथ गविष्ठिरः //

असित आणि देवल—हे सहाजण ब्रह्मवादिन म्हणून सांगितले आहेत: अत्रि, अर्धस्वन, शावास्य आणि गविष्ठिर।

Verse 107

कर्णकश्च ऋषिः सिद्धस् तथा पूर्वातिथिश्च यः //

तसेच ऋषी कर्णक, सिद्ध नावाचा सिद्धपुरुष, आणि पूर्वातिथि नावाचा (ऋषी) हेदेखील आहेत।

Verse 108

इत्येते त्वत्रयः प्रोक्ता मन्त्रकृत्षण्महर्षयः वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तृतीयश्च पराशरः //

अशा रीतीने येथे हे तीन महर्षी मंत्ररचयिता म्हणून सांगितले आहेत—वसिष्ठ, शक्ती आणि तिसरा पराशर।

Verse 109

ततस्तु इन्द्रप्रतिमः पञ्चमस्तु भरद्वसुः षष्ठस्तु मित्रावरुणः सत्तमः कुण्डिनस्तथा //

त्यानंतर इन्द्रप्रतिम आले; पाचवा भरद्वसु होता; सहावा मित्रावरुण; आणि तसेच सातवा कुण्डिन होता.

Verse 110

इत्येते सप्त विज्ञेया वासिष्ठा ब्रह्मवादिनः विश्वामित्रश्च गाधेयो देवरातस्तथा बलः //

अशा रीतीने हे सात वासिष्ठ ब्रह्मवादिन् (ब्रह्मविद्येचे प्रवक्ते) म्हणून जाणावे; तसेच गाधेय विश्वामित्र, देवरात आणि बलही.

Verse 111

तथा विद्वान्मधुच्छन्दा ऋषिश्चान्यो ऽघमर्षणः अष्टको लोहितश्चैव भृतकीलश्च माम्बुधिः //

तसेच, हे समुद्रसदृश (महात्मन्), विद्वान ऋषी मधुच्छन्दा होता; आणि दुसरा ऋषी अघमर्षण; तसेच अष्टक, लोहित आणि भृतकीलही होते.

Verse 112

देवश्रवा देवरातः पुराणश्च धनंजयः शिशिरश्च महातेजाः शालङ्कायन एव च //

देवश्रवा, देवरात, पुराण, धनंजय, महातेजस्वी शिशिर आणि शालङ्कायनही (उल्लेखिले आहेत).

Verse 113

त्रयोदशैते विज्ञेया ब्रह्मिष्ठाः कौशिका वराः अगस्त्यो ऽथ दृढद्युम्न इन्द्रबाहुस्तथैव च //

हे तेराजण श्रेष्ठ कौशिक ब्रह्मिष्ठ (ब्रह्मनिष्ठ) ऋषी म्हणून जाणावे—अगस्त्य, तसेच दृढद्युम्न, आणि त्याचप्रमाणे इन्द्रबाहु.

Verse 114

ब्रह्मिष्ठागस्तयो ह्येते त्रयः परमकीर्तयः मनुर्वैवस्वतश्चैव ऐलो राजा पुरूरवाः //

यांमध्ये ब्रह्मिष्ठ व अगस्त्य, तसेच वैवस्वत मनु आणि ऐलवंशीय राजा पुरूरवा—हे तिघे परम कीर्तीचे श्रेष्ठ पुरुष मानले जातात।

Verse 115

क्षत्रियाणां वरा ह्येते विज्ञेया मन्त्रवादिनः भलन्दकश्च वासाश्वः संकीलश्चैव ते त्रयः //

हे क्षत्रियांमध्ये श्रेष्ठ, मंत्रोच्चारात निपुण म्हणून जाणावे—भलन्दक, वासाश्व आणि संकील; हे तिघेच।

Verse 116

एते मन्त्रकृतो ज्ञेया वैश्यानां प्रवराः सदा इति द्विनवतिः प्रोक्ता मन्त्रायैश्च बहिष्कृताः //

हे वैश्यांचे प्रवर सदैव मंत्रांनी स्थापित झालेले म्हणून जाणावे. अशा रीतीने बाण्णव सांगितले गेले असून ते वैदिक मंत्राधिकारातून वर्ज्य आहेत।

Verse 117

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या ऋषिपुत्रान्निबोधत ऋषीकाणां सुता ह्येते ऋषिपुत्राः श्रुतर्षयः //

हे ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्यहो—ऋषिपुत्र कोण ते जाणून घ्या. हे ऋषिकांच्या (स्त्री-ऋषींच्या) पुत्र आहेत; ‘ऋषिपुत्र’ व ‘श्रुतर्षी’ म्हणून प्रसिद्ध आहेत।