Adhyaya 175
Bhīmasena’s Himalayan Hunt and Seizure by the Ajagara (भीमसेनस्य अजगरग्रहणम्)
Upa-parva: Ajagara-upākhyāna (Episode of the Ajagara/Great Serpent)
Janamejaya questions how Bhīmasena—described as possessing the life-force of myriad nāgas and famed for challenging formidable beings—could experience acute fear from an ajagara. Vaiśaṃpāyana situates the event during the Pandavas’ forest residence near a royal seer’s āśrama and then follows Bhīma moving through a visually abundant Himalayan landscape: auspicious regions frequented by devas, gandharvas, siddhas, and apsarases; birdsong (cakora, cakravāka, kokila, etc.); trees bearing perennial flowers and fruits; gem-like cold waters with waterfowl; and forests of deodāra and sandal. While engaged in hunting across plains and arid stretches, Bhīma encounters an enormous, terrifying serpent occupying a mountain fastness and covering a cavern with its body. The ajagara is detailed with cave-like mouth, four fangs, blazing copper-red eyes, and a death-like presence amplified by hissing and heavy breath. It suddenly grips Bhīma by both arms; upon mere contact Bhīma’s consciousness becomes clouded due to the serpent’s boon-derived power. Despite Bhīma’s famed strength, he cannot maneuver or counteract the constriction; he struggles intensely to free himself but is unable to impede the serpent’s hold, establishing a crisis that requires resolution beyond straightforward force.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका २३ श्लोक मिलाकर कुल ७७३ श्लोक हैं) छः #&< (9) #प्टज 2४ चतुःसप्तरत्यांधेकशततमो< ध्याय: 80: कक कं यात्राका वृत्तान्त सुनकर युधिष्ठिरद्वारा उनका और दिव्यास्त्रदर्शनकी इच्छा प्रकट करना अजुन उवाच ततो मामतिविश्वस्तं संरूढशरविक्षतम् देवराजो विगृहोदं काले वचनमब्रवीत्
अर्जुन म्हणाला—त्यानंतर मी अत्यंत आत्मविश्वासाने भरलो होतो, तरीही शरीरात रुतलेल्या बाणांमुळे जखमी होतो; तेव्हा योग्य वेळी देवराजाने दृढ व ठाम शब्दांत मला सांगितले।
Verse 2
अर्जुन कहते हैं--राजन्! तदनन्तर मैं देवराजका अत्यन्त विश्वासपात्र बन गया। धीरे- धीरे मेरे शरीरके सब घाव भर गये। तब एक दिन देवराज इन्द्रने मेरा हाथ पकड़कर कहा -- १ ॥। दिव्यान्यस्त्राणि सर्वाणि त्वयि तिष्ठन्ति भारत न त्वाभिभवितुं शक्तो मानुषो भुवि कश्चन
अर्जुन म्हणाला—राजन्! त्यानंतर मी देवराजाचा अत्यंत विश्वासपात्र झालो. हळूहळू माझ्या शरीरावरील सर्व जखमा भरून आल्या. मग एके दिवशी देवराज इंद्रांनी माझा हात धरून म्हटले—“भरतनंदना! तुझ्यात सर्व दिव्यास्त्रे वास करतात. पृथ्वीवर कोणताही मनुष्य तुला पराजित करू शकत नाही.”
Verse 3
भीष्मो द्रोण: कृप: कर्ण: शकुनि: सह राजभि: संग्रामस्थस्य ते पुत्र कलां नाहन्ति षघोडशीम्
अर्जुन म्हणाला—“बाळा! भीष्म, द्रोण, कृपाचार्य, कर्ण आणि राजांसह शकुनि—हे सर्व जरी रणांगणात उभे असले, तरी तुझ्या सामर्थ्याच्या सोळाव्या अंशाइतकेही नाहीत.”
Verse 4
इदं च मे तनुत्राणं प्रायच्छन्मघवान प्रभु: अभेद्यं कवचं दिव्यं स्रजं चैव हिरण्मयीम्,महाराज! उन देवेश्वर इन्द्रने स्वयं मेरे शरीरकी रक्षा करनेवाला यह अभेद्य दिव्य कवच और यह सुवर्णमयी माला मुझे दी
अर्जुन म्हणाला—महाराज! सामर्थ्यवान प्रभु मघवान (इंद्र) यांनी स्वतः मला हे देहरक्षण करणारे अभेद्य दिव्य कवच आणि ही सुवर्णमयी माळ प्रदान केली.
Verse 5
देवदत्तं च मे शड्खं पुनः प्रादान्महारवम् दिव्यं चेदं किरीटं मे स्वयमिन्द्रो युयोज ह
अर्जुन म्हणाला—त्यांनी पुन्हा मला ‘देवदत्त’ नावाचा, महागर्जना करणारा माझा शंख दिला; आणि हे दिव्य किरीटही—इंद्रांनी स्वतः माझ्या मस्तकावर ठेवले.
Verse 6
ततो दिव्यानि वस्त्राणि दिव्यान्याभरणानि च प्रादाच्छक्रो ममैतानि रुचिराणि बृहन्ति च,तत्पश्चात् देवराजने मुझे ये मनोहर एवं विशाल दिव्य वस्त्र तथा दिव्य आभूषण दिये
त्यानंतर शक्र (इंद्र) यांनी मला दिव्य वस्त्रे आणि दिव्य अलंकार दिले—ते रम्यही होते आणि विशालही.
Verse 7
एवं सम्पूजितस्तत्र सुखमस्म्युषितो नृप इन्द्रस्य भवने पुण्ये गन्धर्वशिशुभि: सह
अर्जुन म्हणाला—हे नृप! अशा प्रकारे तेथे सन्मानित होऊन मी इंद्राच्या पवित्र भवनात गंधर्वकुमारांसह सुखाने राहिलो.
Verse 8
महाराज! इस प्रकार सम्मानित होकर मैं उस पवित्र इन्द्रभवनमें गन्धर्वकुमारोंके साथ सुखपूर्वक रहने लगा ।।
महाराज! अशा प्रकारे सन्मानित होऊन मी त्या पवित्र इंद्रभवनात गंधर्वकुमारांसह सुखाने राहू लागलो. तेव्हा देवांसह प्रसन्न झालेल्या शक्र (इंद्र) यांनी मला म्हटले—‘अर्जुन! आता तुझ्या प्रस्थानाची वेळ झाली आहे; कारण तुझे भाऊ तुला सतत स्मरतात.’
Verse 9
एवमिन्द्रस्यथ भवने पञ्च वर्षाणि भारत उषितानि मया राजन् स्मरता द्यूतजं कलिम्,भारत! इस प्रकार द्यूतजनित कलहका स्मरण करते हुए मैंने इन्द्रभवनमें पाँच वर्ष व्यतीत किये हैं
हे भारत! इंद्राच्या भवनात निवास करत, हे राजन्, मी पाच वर्षे घालविली—द्यूतजन्य त्या कलहाचे सतत स्मरण करीत.
Verse 10
ततो भवन्न्तमद्राक्ष॑ं भ्रातृभि: परिवारितम् गन्धमादनपादस्य पर्वतस्यास्य मूर्थनि,इसके बाद इस गन्धमादनकी शाखाभूत इस पर्वतके शिखरपर भाइयोंसहित आपका दर्शन किया है
त्यानंतर गंधमादनाच्या पायथ्यापासून निघालेल्या या पर्वतशाखेच्या शिखरावर, भावंडांनी वेढलेल्या तुम्हांला मी पाहिले.
Verse 11
युधिछ्िर उवाच दिष्ट्या धनंजयास्त्राणि त्वया प्राप्तानि भारत दिष्ट्या चाराधितो राजा देवानामीश्वर: प्रभु:
युधिष्ठिर म्हणाला—धनंजया! तू दिव्यास्त्रे प्राप्त केलीस, हे मोठे सौभाग्य. हे भारत! आराधनेने देवांचा स्वामी, प्रभु इंद्र यास तू प्रसन्न केलेस, हेही सौभाग्यच.
Verse 12
दिष्ट्या च भगवान् स्थाणुर्देव्या सह परंतप साक्षाद् दृष्ट: स्वयुद्धेन तोषितश्न॒ त्वयानघ
युधिष्ठिर म्हणाला—परंतपा! देवीसह भगवान स्थाणु (शंकर) यांचे तू साक्षात दर्शन घेतलेस, हेही महा सौभाग्य. निष्पापा! आणि आपल्या युद्धपराक्रमाने तू त्यांना संतुष्टही केलेस.
Verse 13
दिष्ट्या च लोकपालैस्त्वं समेतो भरतर्षभ दिष्ट्या वर्धामहे पार्थ दिष्ट्यासि पुनरागत:
युधिष्ठिर म्हणाला—भरतश्रेष्ठा! लोकपालांशी तुझी भेट झाली, हेही सौभाग्य. पार्था! आपण उन्नतीच्या मार्गावर वाढत आहोत, हेही सौभाग्य; आणि सौभाग्यानेच तू पुन्हा परत आला आहेस.
Verse 14
अद्य कृत्स्नां महीं देवीं विजितां पुरमालिनीम् मन्ये च धृतराष्ट्रस्य पुत्रानपि वशीकृतान्
युधिष्ठिर म्हणाले—आज मला दृढ विश्वास झाला आहे की नगरांनी अलंकृत अशी ही संपूर्ण वसुधा-देवी आपण जिंकू. आणि धृतराष्ट्राचे पुत्रही आपल्या वशात आले आहेत, असेच मी मानतो.
Verse 15
इच्छामि तानि चास्त्राणि द्रष्टें दिव्यानि भारत यैस्तथा वीर्यवन्तस्ते निवीतकवचा हत:
युधिष्ठिर म्हणाले—हे भारत! ज्या दिव्य अस्त्रांनी तू त्या प्रकारे पराक्रमी निवातकवचांचा संहार केला, ती अस्त्रे मला पाहावयाची इच्छा आहे.
Verse 16
अजुन उवाच श्वः प्रभाते भवान् द्रष्टा दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः निवातकववचा घोरा यैर्मया विनिपातिता:
अर्जुन म्हणाला—महाराज! उद्या पहाटे आपण ती सर्व दिव्य अस्त्रे सविस्तर पाहाल, ज्यांच्या साहाय्याने मी भयंकर निवातकवचांना पाडले.
Verse 17
वैशम्पायन उवाच एवमागमनं तत्र कथयित्वा धनंजय: भ्रातृभि: सहित: सर्वे रजनीं तामुवास ह,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! इस प्रकार अपने आगमनका वृत्तान्त सुनाकर सब भाइयोंसहित अर्जुनने वहाँ वह रात व्यतीत की
वैशंपायन म्हणाले—राजन्! अशा रीतीने तेथे आपल्या आगमनाचा वृत्तांत सांगून धनंजय (अर्जुन) सर्व भावांसह त्या ठिकाणी ती रात्र राहिला.
Verse 173
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत निवातकवचयुद्धपर्वमें हिरण्यपुरवासी दैत्योंके वधसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ तिहतत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील निवातकवचयुद्धपर्वात हिरण्यपुरवासी दैत्यवधविषयक एकशे त्र्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 174
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि अस्त्रदर्शनसंकेते चतु:सप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वात, निवातकवच-युद्धपर्वाच्या अंतर्गत, ‘अस्त्रदर्शन-संकेत’ या विभागात एकशे चौऱ्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला.
Inside Adhyaya 175
How it unfolds
- Opening hook
युधिष्ठिर के पूछने पर अर्जुन इन्द्रलोक-प्रवास का वृत्तान्त आगे बढ़ाता है—कैसे वह इन्द्र का विश्वासपात्र बना और दिव्य लोक की मर्यादा में धीरे-धीरे स्थिर हुआ।
- Rising tension
अर्जुन के घाव भरते हैं; इन्द्र उसे स्नेहपूर्वक हाथ पकड़कर निकट लाते हैं, दिव्य वस्त्र-आभूषण प्रदान करते हैं और गन्धर्वकुमारों के साथ रहने का सौभाग्य देते हैं। इसी सम्मान के बीच अर्जुन के भीतर एक तीव्र आकांक्षा जागती है—उन दिव्यास्त्रों को देखने/पाने की, जिनसे निवातकवच जैसे अजेय शत्रु भी मारे जा सकें।
- Climax moment
अर्जुन का स्पष्ट निवेदन—‘भारत! मैं उन दिव्यास्त्रों को देखना चाहता हूँ जिनसे निवीतकवच (निवातकवच) मारे गये’—यह क्षण उसके तप-पराक्रम को लक्ष्य में बदल देता है: अब उसका इन्द्रलोक-प्रवास केवल आतिथ्य नहीं, अस्त्र-प्राप्ति की निर्णायक यात्रा है।
- Where it settles
इन्द्र के भवन में अर्जुन का सम्मानित, सुखपूर्वक निवास स्थापित होता है; कथा-धारा ‘अस्त्रदर्शन/अस्त्र-प्राप्ति’ की दिशा में व्यवस्थित हो जाती है। वैशम्पायन संकेत करते हैं कि अर्जुन ने यह वृत्तान्त कहकर उस रात्रि भाइयों के साथ विश्राम किया।
- Cliffhanger
इन्द्र अर्जुन की इच्छा पर क्या उत्तर देंगे—क्या, कब और किन शर्तों पर दिव्यास्त्रों का दर्शन/उपदेश होगा?
Thematic threads
- Primary themeदिव्य अनुग्रह और साधना का फल—अस्त्र-ज्ञान की ओर अर्जुन की नियति
- Dharma questionक्या स्वर्गीय सम्मान और सुख के बीच भी क्षत्रिय का धर्म ‘आगामी लोक-कल्याण/युद्ध-कर्तव्य’ हेतु शक्ति-संग्रह को प्राथमिकता देता है?
- Philosophical undercurrentअनुग्रह (दैवी कृपा) तभी स्थायी फल देता है जब साधक की इच्छा ‘भोग’ नहीं, ‘कर्तव्य-सिद्धि’ की ओर उन्मुख हो; दिव्य साधन भी अंततः धर्म-पालन के उपकरण हैं।
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dilemma of capability versus circumstance: a renowned strong figure is rendered ineffective by boon-enabled constraint, raising the question of what constitutes effective action when strength alone fails.
The setup implies that resilience in adversity requires adaptive intelligence and reliance on broader resources (companions, counsel, or dharmic means), not only immediate force.
No explicit phalaśruti appears within the provided verses; the meta-commentary functions indirectly through Janamejaya’s inquiry and Vaiśaṃpāyana’s framing of wonder, fear, and boon-mediated causality.
Ask anything about Adhyaya 175 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.