Adhyaya 46

Verse 1

/ नस्जमा न (0) आज अन+- - एक प्रयुत दस लाखके बराबर होता है। षट्चत्वारिशो< ध्याय: मातृकाओंका परिचय तथा स्कन्ददेवकी रणयात्रा और उनके द्वारा तारकासुर

वैशंपायन म्हणाले—वीर नरेशा! ऐक; कुमार (स्कंद/कार्तिकेय) यांच्या अनुचरी असलेल्या या मातृकागणांची नावे मी सांगतो. मी ज्या कीर्तितो, त्या शत्रुगणांचा संहार करणाऱ्या आहेत.

Verse 2

यशस्विनीनां मातृणां शृणु नामानि भारत | याभिव्यप्तास्त्रयो लोका: कल्याणीभिश्न भागश:,भरतनन्दन! तुम उन यशस्वी मातृकाओंके नाम सुनो, जिन कल्याणकारिणी देवियोंने विभागपूर्वक तीनों लोकोंको व्याप्त कर रखा है

वैशंपायन म्हणाले—हे भारत! त्या यशस्विनी मातृदेवींांची नावे ऐक; ज्यांच्या कल्याणमय सामर्थ्याने तीनही लोक आपापल्या विभागानुसार व्यापले गेले आहेत.

Verse 3

प्रभावती विशालाक्षी पालिता गोस्तनी तथा । श्रीमती बहुला चैव तथैव बहुपुत्रिका

वैशंपायन म्हणाले—(त्यांमध्ये) प्रभावती, विशालाक्षी, पालिता व गोस्तनी; तसेच श्रीमती, बहुला आणि बहुपुत्रिका; एकचंद्रा, मेघकर्णा, मेघमाला आणि विरोचना।

Verse 4

अप्सु जाता च गोपाली बृहदम्बालिका तथा । जयावती मालतिका ध्रुवरत्ना भयंकरी

अप्सुजाता आणि गोपाली; तसेच बृहदंबालिका; जयावती, मालतिका, ध्रुवरत्ना आणि भयंकरी।

Verse 5

वसुदामा च दामा च विशोका नन्दिनी तथा । एकचूडा महाचूडा चक्रनेमिश्न भारत

हे भारत! वसुदामा आणि दामा; तसेच विशोका आणि नन्दिनी; आणि एकचूडा, महाचूडा व चक्रनेमि।

Verse 6

उत्तेजनी जयत्सेना कमलाक्ष्यथ शोभना | शत्रुंजया तथा चैव क्रोधना शलभी खरी

उत्तेजनी, जयत्सेना, कमलाक्षी आणि शोभना; तसेच शत्रुंजया, क्रोधना, शलभी आणि खरी।

Verse 7

माधवी शुभवकत्रा च तीर्थनेमिश्व॒ भारत । गीतप्रिया च कल्याणी रुद्ररोमामिताशना

वैशंपायन म्हणाले— “हे भारत, माधवी नावाची एक स्त्री होती—शुभमुखी व मंगलरूपिणी—आणि तीर्थनेमिश्वा नावाची दुसरीही होती. माधवी गीतप्रिया, कल्याणी, रुद्रासारख्या केशांची आणि अमाप भुकेची होती.”

Verse 8

मेघस्वना भोगवती सुभ्रुक्ष कनकावती । अलाताक्षी वीर्यवती विद्युज्जिल्ला च भारत

वैशंपायन म्हणाले— “हे भारत, मेघस्वना, भोगवती, सुभ्रूक्षा, कनकावती, अलाताक्षी, वीर्यवती आणि विद्युज्जिल्ला (अशा) होत्या.”

Verse 9

पद्मावती सुनक्षत्रा कन्दरा बहुयोजना । संतानिका च कौरव्य कमला च महाबला

वैशंपायन म्हणाले— “हे कौरव्य, पद्मावती, सुनक्षत्रा, कन्दरा—जी अनेक योजनांपर्यंत पसरलेली—संतानिका आणि कमला—या सर्व महाबला (अतिविशाल व दुर्जेय) होत्या.”

Verse 10

सुदामा बहुदामा च सुप्रभा च यशस्विनी । नृत्यप्रिया च राजेन्द्र शतोलूखलमेखला

वैशंपायन म्हणाले— “हे राजेंद्र, सुदामा, बहुदामा, सुप्रभा आणि यशस्विनी; तसेच नृत्यप्रिया—या सर्व शंभर लहान घंटांनी सजलेली मेखला (करधनी) धारण करणाऱ्या होत्या.”

Verse 11

शतघण्टा शतानन्दा भगनन्दा च भाविनी । वपुष्मती चन्द्रसीता भद्रकाली च भारत

वैशंपायन म्हणाले— “हे भारत, (ती) शतघण्टा, शतानन्दा, भगनन्दा आणि भाविनी; वपुष्मती, चन्द्रसीता आणि भद्रकाली—या नावांनीही पूजिली जाते.”

Verse 12

ऋक्षाम्बिका निष्कुटिका वामा चत्वरवासिनी । सुमड्ला स्वस्तिमती बुद्धिकामा जयप्रिया

वैशंपायन म्हणाले— “(तेथे) ऋक्षाम्बिका, निष्कुटिका, वामा व चत्वरवासिनी; तसेच सुमड्ला, स्वस्तिमती, बुद्धिकामा आणि जयप्रिया (या नामांच्या स्त्रिया) होत्या.”

Verse 13

धनदा सुप्रसादा च भवदा च जलेश्वरी । एडी भेडी समेडी च वेतालजननी तथा

वैशंपायन म्हणाले— “(त्या) धनदा, सुप्रसादा, भवदा आणि जलेश्वरी; तसेच एडी, भेडी, समेडी आणि तशीच वेतालजननी (होत्या)।”

Verse 14

कण्डूति: कालिका चैव देवमित्रा च भारत । वसुश्री: कोटरा चैव चित्रसेना तथाचला

वैशंपायन म्हणाले— “हे भारत, (तेथे) कण्डूति, कालिका आणि देवमित्रा; तसेच वसुश्री, कोटरा, चित्रसेना आणि अचला (होत्या)।”

Verse 15

कुक्कुटिका शड्खलिका तथा शकुनिका नृप । कुण्डारिका कौकुलिका कुम्भिकाथ शतोदरी

वैशंपायन म्हणाले— “हे नृप, (तेथे) कुक्कुटिका, शड्खलिका आणि शकुनिका; कुण्डारिका, कौकुलिका, कुम्भिका तसेच शतोदरी (होत्या)।”

Verse 16

उत्क्राथिनी जलेला च महावेगा च कड़कणा । मनोजवा कण्टकिनी प्रधघसा पूतना तथा

वैशंपायन म्हणाले— “(तेथे) उत्क्राथिनी, जलेला, महावेगा, कड़कणा; मनोजवा, कण्टकिनी, प्रधघसा आणि पूतना (हीही होत्या)।”

Verse 17

केशयन्त्री ब्रुटिरवामा क्रोशनाथ तडित्‌प्रभा । मन्दोदरी च मुण्डी च कोटरा मेघवाहिनी

वैशंपायन म्हणाले—केशयन्त्री, ब्रुटिरवामा, क्रोशनाथा, तडित्प्रभा; तसेच मन्दोदरी, मुण्डी, कोटरा आणि मेघवाहिनी—अशा (भयानक) स्त्रिया होत्या.

Verse 18

सुभगा लम्बनी लम्बा ताम्रचूडा विकाशिनी । ऊर्ध्ववेणीधरा चैव पिड़ाक्षी लोहमेखला

वैशंपायन म्हणाले—ती सुभगा होती; लम्बनी व लम्बा; ताम्रचूडा, विकाशिनी; उंच वेणी धारण करणारी; तीक्ष्ण नेत्रांची; आणि लोहमेखलेने बद्ध।

Verse 19

पृथुवस्त्रा मधुलिका मधुकुम्भा तथैव च | पक्षालिका मत्कुलिका जरायुर्जर्जरानना

वैशंपायन म्हणाले—पृथुवस्त्रा, मधुलिका, मधुकुम्भा; तसेच पक्षालिका, मत्कुलिका, जरायु आणि जर्जरानना—अशा (स्त्रिया) होत्या.

Verse 20

ख्याता दहदहा चैव तथा धमधमा नृप । खण्डखण्डा च राजेन्द्र पूषणा मणिकुट्टिका

वैशंपायन म्हणाले—हे नृप! ‘दहदहा’ आणि ‘धमधमा’ अशी ख्याती असलेली (अस्त्रे) होती; आणि हे राजेन्द्र! ‘खण्डखण्डा’, ‘पूषणा’ व ‘मणिकुट्टिका’ (नावाची इतर)ही होती.

Verse 21

अमोघा चैव कौरव्य तथा लम्बपयोधरा । वेणुवीणाधरा चैव पिड्क्षी लोहमेखला

वैशंपायन म्हणाले—हे कौरव्य! ती अमोघ (लक्ष्यभेदी) होती; तसेच लम्बपयोधरा. ती वेणुदंड व वीणा धारण करी; पिंगलवर्णाची होती; आणि लोहमेखलेने युक्त होती.

Verse 22

शशोलूकमुखी कृष्णा खरजड्घा महाजवा । शिशुमारमुखी श्वेता लोहिताक्षी विभीषणा

वैशंपायन म्हणाले— एक कृष्णवर्णा होती; तिचे मुख ससा किंवा घुबडासारखे, जबडे खच्चरासारखे कठोर आणि वेग अतिशय प्रचंड होता. दुसरी श्वेतवर्णा होती; शिशुमारासारखे मुख, लाल डोळे आणि अत्यंत भयानक.

Verse 23

जटालिका कामचरी दीर्घजिद्दा बलोत्कटा । कालेहिका वामनिका मुकुटा चैव भारत

वैशंपायन म्हणाले— हे भारत! जटालिका, कामचरी, दीर्घजिद्दा, बलोत्कटा, कालेहिका, वामनिका आणि मुकुटा—अशा नावांच्या (सत्ता)ही तेथे होत्या.

Verse 24

लोहिताक्षी महाकाया हरिपिण्डा च भूमिप । एकत्वचा सुकुसुमा कृष्णकर्णी च भारत

वैशंपायन म्हणाले— हे भूमिप! लोहिताक्षी, महाकाया, हरिपिण्डा; तसेच एकत्वचा, सुकुसुमा आणि कृष्णकर्णी—हे भारत!—अशाही (तेथे) होत्या.

Verse 25

क्षुककर्णी चतुष्कर्णी कर्णप्रावरणा तथा । चतुष्यथनिकेता च गोकर्णी महिषानना

वैशंपायन म्हणाले— क्षुककर्णी, चतुष्कर्णी आणि कर्णप्रावरणा; तसेच चतुष्यथनिकेता, गोकर्णी आणि महिषानना—अशा नावांच्या (सत्ता)ही होत्या.

Verse 26

खरकर्णी महाकर्णी भेरीस्वनमहास्वना । शड्खकुम्भश्रवाश्वैव भगदा च महाबला

वैशंपायन म्हणाले— खरकर्णी, महाकर्णी, भेरीस्वनमहास्वना, शंखकुम्भश्रवा आणि महाबला भगदा—हे प्रचंड गजराज होते.

Verse 27

गणा च सुगणा चैव तथा भीत्यथ कामदा । चतुष्पथरता चैव भूतितीर्थान्यगोचरी

वैशंपायन म्हणाले—गणा व सुगणा, तसेच भीति आणि मग कामदा; तसेच चतुष्पथरता, आणि भूतितीर्था—जी सामान्यांच्या आवाक्याबाहेर संचार करणारी होती.

Verse 28

पशुदा वित्तदा चैव सुखदा च महायशा: । पयोदा गोमहिषदा सुविशाला च भारत

वैशंपायन म्हणाले—हे भारत! त्या पशुदा, वित्तदा आणि सुखदा; महायशस्वी आहेत. त्या दूध देणाऱ्या, गायी-रेशीम (गौ) व म्हशी वाढविणाऱ्या, आणि अतिशय विशाल व सुदृढ आहेत.

Verse 29

प्रतिष्ठा सुप्रतिष्ठा च रोचमाना सुरोचना । नौकर्णी मुखकर्णी च विशिरा मन्थिनी तथा

वैशंपायन म्हणाले—(स्त्रिया) प्रतिष्ठा व सुप्रतिष्ठा; रोचमाना व सुरोचना; नौकर्णी व मुखकर्णी; तसेच विशिरा व मंथिनीही होत्या. युद्धकथेत हा क्षणभरचा थांबा नावे नोंदवतो—स्मृती व वंशपरंपरा जपण्यासाठी, आणि हिंसेत व्यक्तींचे अस्तित्व न पुसले जावे म्हणून.

Verse 30

एताक्षान्याक्ष बहवो मातरो भरतर्षभ

वैशंपायन म्हणाले—हे भरतश्रेष्ठ! अशा रीतीने अनेक माता आपल्या पुत्रांपासून वंचित झाल्या.

Verse 31

दीर्घनख्यो दीर्घदन्त्यो दीर्घतुण्ड्यश्व भारत

वैशंपायन म्हणाले—हे भारत, हे भरतनंदन! त्या दीर्घनखांच्या, दीर्घदंतांच्या आणि दीर्घमुखांच्या आहेत. त्यांच्या नख, दात आणि मुख सर्वच विशाल आहेत. त्या सर्व बलवती, मधुरा (सुंदरी), युवावस्थेच्या पूर्णतेने संपन्न आणि वस्त्र-आभूषणांनी विभूषित आहेत. त्यांची महिमा मोठी आहे, आणि त्या इच्छेनुसार रूप धारण करणाऱ्या आहेत.

Verse 32

सबला मधुराश्चैव यौवनस्था: स्वलंकृता: । माहात्म्येन च संयुक्ता: कामरूपधरास्तथा

वैशंपायन म्हणाले—भरतनंदना! त्या नानावर्णांच्या व मनोहर, यौवनाने परिपूर्ण आणि स्वतःच्या अलंकारांनी विभूषित होत्या. अद्भुत सामर्थ्य व महिमेने युक्त असल्यामुळे त्या इच्छेनुसार कोणतेही रूप धारण करू शकत होत्या.

Verse 33

निर्मासगात्र्य: श्वेताक्ष तथा काउ्चनसंनिभा: । कृष्णमेघनिभाश्षान्या धूम्राश्ष भरतर्षभ

वैशंपायन म्हणाले—त्या मातृकांपैकी काहींची शरीरे केवळ हाडांचा सांगाडा होती; मांसाचा लवलेशही दिसत नव्हता. काहींचे डोळे शुभ्र होते, तर काहींची कांती सुवर्णासारखी झळकत होती. भरतश्रेष्ठा! काही कृष्ण मेघासारख्या काळ्या, तर काही धुरकट वर्णाच्या होत्या.

Verse 34

अरुणाभा महाभोगा दीर्घकेश्य: सिताम्बरा: । ऊर्ध्ववेणीधराश्नैव पिड्ाक्ष्यो लम्बमेखला:

वैशंपायन म्हणाले—त्या अरुण आभेने दीप्त, महान वैभव-भोगांनी संपन्न, दीर्घकेशी आणि शुभ्र वस्त्रे धारण करणाऱ्या होत्या. त्यांच्या वेण्या वर बांधलेल्या; डोळे भुरे आणि कमरेला लांब मेखला शोभत होती.

Verse 35

कितनोंकी कान्ति अरुणवर्णकी है। वे सभी महान्‌ भोगोंसे सम्पन्न हैं। उनके केश बड़े- बड़े और वस्त्र उज्ज्वल हैं। वे ऊपरकी ओर वेणी धारण करनेवाली, भूरी आँखोंसे सुशोभित तथा लम्बी मेखलासे अलंकृत हैं ।।

वैशंपायन म्हणाले—त्या स्त्रीसत्तांपैकी काहींचे उदर लांब लोंबकळत होते, काहींचे कान लांब होते, तर काहींचे स्तन जड व लांब होते. काहींचे डोळे तांब्यासारखे लाल, काहींचा वर्ण ताम्रसदृश, आणि काहींचे डोळे हरित-श्याम होते.

Verse 36

वरदा: कामचारिण्यो नित्य॑ प्रमुदितास्तथा । याम्या रौद्रास्तथा सौम्या: कौबेयों5थ महाबला:

वैशंपायन म्हणाले—त्या वर देण्यास समर्थ, इच्छेनुसार संचार करणाऱ्या आणि सदैव आनंदित असत. त्यांपैकी काही यमाच्या शक्ती, काही रुद्राच्या, काही सोमाच्या आणि काही कुबेराच्या—सर्वच महाबलसंपन्न होत्या.

Verse 37

वारुण्यो5थ च माहेन्द्रयस्तथा55ग्नेय्य: परंतप । वायव्यक्षाथ कौमार्यों ब्राह्मययश्व भरतर्षभ

वैशंपायन म्हणाले—परंतप भरतश्रेष्ठा! त्या मातृकांमध्ये वरुण, देवराज इंद्र, अग्नी, वायू, कुमार आणि ब्रह्मा यांच्या शक्तीही आहेत. त्या सर्व महाबलशालिनी, स्वेच्छेने वावरणाऱ्या, वर देण्यास समर्थ आणि सदैव आनंदात स्थित असतात.

Verse 38

वैष्णव्यश्व तथा सौर्यों वाराह्म॒श्न महाबला: | रूपेणाप्सरसां तुल्या मनोहायों मनोरमा:

वैशंपायन म्हणाले—त्या महाबलशालिनी मातृकांमध्ये विष्णू, सूर्य आणि दिव्य वराहदेव यांच्या शक्तीही होत्या. त्या सर्व महान् बळाने युक्त; रूपाने अप्सरांसारख्या मनोहर व अत्यंत रमणीय होत्या.

Verse 39

परपुष्टोपमा वाक्ये तथद्धर्या धनदोपमा: । शक्रवीर्योपमा युद्धे दीप्त्या वह्विसमास्तथा

वैशंपायन म्हणाले—वाणीमध्ये त्या कोकिळेसारख्या मधुर; धैर्य व संपन्नतेत धनद (कुबेर) समान. युद्धात शक्र (इंद्र) समान पराक्रम दाखविणाऱ्या आणि तेजात अग्नीसारख्या दीप्तिमान आहेत.

Verse 40

शत्रूणां विग्रहे नित्यं भयदास्ता भवन्त्युत । कामरूपधराश्चैव जवे वायुसमास्तथा,युद्ध छिड़ जानेपर वे सदा शत्रुओंके लिये भयदायिनी होती हैं। वे इच्छानुसार रूप धारण करनेवाली तथा वायुके समान वेगशालिनी हैं

वैशंपायन म्हणाले—युद्धाच्या संघर्षात त्या नेहमी शत्रूंना भय देणाऱ्या ठरतात. त्या इच्छेनुसार रूप धारण करतात आणि वेगात वायूसमान आहेत.

Verse 41

अचिन्त्यबलवीर्याश्ष तथाचिन्त्यपराक्रमा: । वृक्षचत्वरवासिन्यश्चतुष्पथनिकेतना:,उनके बल, वीर्य और पराक्रम अचिन्त्य हैं। वे वृक्षों, चबूतरों और चौराहोंपर निवास करती हैं

वैशंपायन म्हणाले—त्यांचे बळ, वीर्य आणि पराक्रम अचिंत्य आहेत. त्या वृक्षांजवळ, चबुतऱ्यांवर आणि चौरस्त्यांवर वास करतात—अशा ठिकाणी त्यांचे निकेतन असते.

Verse 42

गुहाश्मशानवासिन्य: शैलप्रस्रवणालया: । नानाभरणधारिण्यो नानामाल्याम्बरास्तथा,गुफाएँ, श्मशान, पर्वत और झरने भी उनके निवासस्थान हैं। वे नाना प्रकारके आभूषण, पुष्पहार और वस्त्र धारण करती हैं

त्या गुहा व स्मशानांत वास करीत, पर्वत व झऱ्यांच्या प्रवाहांतच आपले निवासस्थान करीत. नानाविध अलंकारांनी भूषित होऊन त्या विविध पुष्पमाळा व वस्त्रेही धारण करीत.

Verse 43

नानाविचित्रवेषाश्न नानाभाषास्तथैव च । एते चान्ये च बहवो गणा: शत्रुभयंकरा:

ते नानाविध विचित्र वेष धारण करीत आणि तसाच नानाभाषांत बोलत. हे आणि यांसारखे इतरही अनेक गण शत्रूंना भयभीत करणारे होते.

Verse 44

ततः शक्‍्त्यस्त्रमददद्‌ भगवान्‌ पाकशासन:

त्यानंतर, नृपश्रेष्ठा, पाकशासन इंद्रांनी देवद्रोह्यांच्या विनाशासाठी कुमार कार्तिकेयाला ‘शक्ती’ नावाचे अस्त्र प्रदान केले. तसेच प्रचंड नाद करणारी, विशाल अशी, उज्ज्वल श्वेत प्रभेने दीप्त महाघंटाही दिली.

Verse 45

इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑में बलरामजीकी तीर्थयात्रा और सारस्वतोपाख्यानके प्रसंगरें स्कन्‍्दका अभिषेकाविषयक पैतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

वैशंपायन म्हणाले—राजशार्दूला, देवद्विषांचा विनाश करण्यासाठी भगवान् पाकशासन इंद्रांनी कुमार कार्तिकेयाला ‘शक्ती’ नावाचे अस्त्र दिले. तसेच प्रचंड नाद करणारी, विशाल अशी, उज्ज्वल श्वेत प्रभेने दीप्त महाघंटाही प्रदान केली.

Verse 46

अरुणादित्यवर्णा च पताकां भरतर्षभ । ददौ पशुपतिस्तस्मै सर्वभूतमहाचमूम्‌

वैशंपायन म्हणाले—भरतश्रेष्ठा, पशुपती शिवांनी त्याला अरुण व सूर्याप्रमाणे तेजस्वी अशी पताका आणि आपल्या सर्व भूतगणांची विशाल सेना प्रदान केली. आणि राजन्, तो महाबली कुमार बालक असतानाच सेनापती नेमला गेला. म्हणून, हे भारत, तू जे विचारलेस ते सर्व मी प्रसंगासहित सांगितले—समवेत देवांनी भगवान् स्कंदाचा अभिषेक कसा केला आणि बाल्यावस्थेतच त्या पराक्रमी कुमाराला सेनापती कसे केले.

Verse 47

उग्रां नानाप्रहरणां तपोवीर्यबलान्विताम्‌ । अजेयां स्वगणैर्युक्तां नाम्ना सेनां धनंजयाम्‌

त्याने ‘धनंजया’ नावाची सेना पाहिली—उग्र, नानाविध अस्त्र-शस्त्रांनी सज्ज, तप, वीर्य व बलाने युक्त, आणि स्वगणांनी (सहायक दलांनी) संयुक्त असल्यामुळे अजेय.

Verse 48

रुद्रतुल्यबलैर्युक्तां योधानामयुतैस्त्रिभि: । न सा विजानाति रणात्‌ कदाचिद्‌ विनिवर्तितुम्‌

रुद्रतुल्य बल असलेल्या तीस हजार योद्ध्यांनी युक्त ती सेना कधीही रणातून परत फिरणे जाणत नाही—युद्धात सदैव अढळ.

Verse 49

वह भयंकर सेना धनंजय नामसे विख्यात थी। उसमें सभी सैनिक नाना प्रकारके अस्त्र, शस्त्र, तपस्या, बल और पराक्रमसे सम्पन्न थे। रुद्रके समान बलशाली तीस हजार रुद्रगणोंसे युक्त वह सेना शत्रुओंके लिये अजेय थी। वह कभी भी युद्धसे पीछे हटना जानती ही नहीं थी ।।

ती भयंकर सेना ‘धनंजय’ या नावाने विख्यात होती. तिच्यातील सर्व योद्धे नानाविध अस्त्र-शस्त्रांनी संपन्न, तप, बल व पराक्रमात निष्णात होते. रुद्रतुल्य बलवान तीस हजार रुद्रगणांनी युक्त ती सेना शत्रूंना अजेय होती; ती कधीही रणातून मागे हटणे जाणत नव्हती. तेव्हा भगवान विष्णूंनी कुमाराला बलवर्धक वैजयन्ती माळ दिली आणि उमादेवींनी सूर्याप्रमाणे तेजस्वी अशी दोन निर्मळ वस्त्रे प्रदान केली.

Verse 50

गड़ा कमण्डलुं दिव्यममृतोद्धवमुत्तमम्‌ । ददौ प्रीत्या कुमाराय दण्डं चैव बृहस्पति:,गंगाने कुमारको प्रसन्नतापूर्वक एक दिव्य और उत्तम कमण्डलु दिया, जो अमृत प्रकट करनेवाला था। बृहस्पतिजीने दण्ड प्रदान किया

गंगादेवींनी प्रसन्नतेने कुमाराला एक दिव्य, उत्तम कमंडलू दिला—जो अमृत प्रकट करणारा होता; आणि बृहस्पतींनीही दंड प्रदान केला.

Verse 51

गरुडो दयितं पुत्र मयूरं चित्रबर्हिणम्‌ । अरुणस्ताम्रचूडं च प्रददौ चरणायुधम्‌

गरुडाने आपला लाडका पुत्र—चित्रबर्ही मयूर—अर्पण केला; आणि अरुणानेही ताम्रचूड नावाचे ‘चरणायुध’ (पायांनी प्रहार करणारे पक्षी) प्रदान केले.

Verse 52

गरुडने विचित्र पंखोंसे सुशोभित अपना प्रिय पुत्र मयूर भेंट किया। अरुणने लाल शिखावाले अपने पुत्र ताम्रचूड (मुर्ग)-को समर्पित किया, जिसका पैर ही आयुध था ।।

वैशंपायन म्हणाले—राजा वरुणाने महान् बल व पराक्रमयुक्त असा एक नाग अर्पण केला. त्यानंतर प्रभु ब्रह्मदेवाने ब्राह्मणभक्त धर्मनिष्ठ पुरुषास कृष्णमृगचर्म प्रदान केले.

Verse 53

सैनापत्यमनुप्राप्य स्कन्दो देवगणस्थ ह

वैशंपायन म्हणाले—सेनापतीपद प्राप्त करून स्कंद देवगणांमध्ये स्थित झाला.

Verse 54

शुशुभे ज्वलितोडर्चिष्मान्‌ द्वितीय इव पावक: । देवताओंका सेनापतित्व पाकर तेजस्वी स्कन्द अपने तेजसे प्रज्वलित हो दूसरे अग्निदेवके समान सुशोभित होने लगे ।। ५३ $ ।। ततः पारिषदैश्वैव मातृभिश्न समन्वित:

वैशंपायन म्हणाले—देवसेनेचे सेनापतिपद मिळताच तेजस्वी स्कंद आपल्या तेजाने प्रज्वलित होऊन जणू दुसरा अग्निदेवच शोभू लागला. त्यानंतर तो पार्षद व मातृगणांसह संयुक्त झाला.

Verse 55

ययौ दैत्यविनाशाय ह्वादयन्‌ सुरपुड्गवान्‌ । तदनन्तर अपने पार्षदों तथा मातृकागणोंके साथ कुमार कार्तिकेयने देवेश्वरोंको आनन्द प्रदान करते हुए दैत्योंके विनाशके लिये प्रस्थान किया ।।

वैशंपायन म्हणाले—दैत्यांचा विनाश करण्यासाठी तो निघाला आणि देवश्रेष्ठांना हर्ष देऊ लागला.

Verse 56

सभेरीशड्खमुरजा सायुधा सपताकिनी । शारदी द्यौरिवाभाति ज्योतिर्भिरिव शोभिता

वैशंपायन म्हणाले—भेरी, शंख व मृदंगांच्या निनादाने गजरत, आयुधांनी सज्ज व ध्वज-पताकांनी युक्त ती सेना ज्योतींनी शोभलेल्या शरदाकाशाप्रमाणेच उजळून निघाली.

Verse 57

नैर््नतों (भूतगणों)-की वह भयंकर सेना घंटा, भेरी, शंख और मृदंगकी ध्वनिसे गूँज रही थी। उसकी ऊँचे उठी हुई पताकाएँ फहरा रही थीं। अस्त्र-शस्त्रों और पताकाओंसे सम्पन्न वह विशाल वाहिनी नक्षत्रोंसे सुशोभित शरत्कालके आकाशकी भाँति शोभा पा रही थी।।

त्यानंतर देवसमूह आणि नानाविध भूतगण, अव्यग्र व एकाग्र होऊन, भेरी आणि अनेक शंख वाजवू लागले. घंटा-भेरी-शंख-मृदंगांच्या भयंकर निनादाने दिगंत गजबजून गेले; उंच पताका फडकत असता ती विशाल वाहिनी शरद्‌ऋतूतील नक्षत्रमंडित आकाशासारखी शोभू लागली.

Verse 58

पटहान्‌ झर्मरांश्वैव क्रकनचान्‌ गोविषाणकान्‌ । आडबम्बरान्‌ गोमुखांश्व डिण्डिमांश्व महास्वनान्‌

मग क्रमाने ते नानाविध रणवाद्ये वाजवू लागले—पटह, झांझ, क्रकच, गोविषाण, गभीर आडंबर, गोमुख आणि महास्वन करणारे डिण्डिम. वाढत्या त्या गजरात शब्दांपेक्षा सामूहिक निर्धारच नादरूपाने प्रकट झाला.

Verse 59

तुष्ठवुस्ते कुमारं तु सर्वे देवा: सवासवा: । जगुश्न देवगन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणा:,फिर इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवता कुमारकी स्तुति करने लगे। देव-गन्धर्व गाने और अप्सराएँ नाचने लगीं

तेव्हा इंद्रासहित सर्व देवांनी त्या कुमाराची स्तुती केली. देवगंधर्व गाऊ लागले आणि अप्सरांचे गण नृत्य करू लागले—रणाच्या कठोर वातावरणातही हे स्वर्गीय अनुमोदनाचे मंगल लक्षण होते.

Verse 60

ततः प्रीतो महासेनस्त्रिदशे भ्यो वरं ददौ । रिपून्‌ हन्तास्मि समरे ये वो वधचिकीर्षव:

तेव्हा प्रसन्न होऊन कुमार महासेनाने त्रिदशांना हा वर दिला—“जे तुमचा वध करू इच्छितात, त्या शत्रूंना मी रणांगणात संहार करीन.” प्रसादातून निघालेला हा शब्द धर्मपक्षरक्षणाचा संकल्प ठरला.

Verse 61

प्रतिगृह वरं देवास्तस्माद्‌ विबुधसत्तमात्‌ । प्रीतात्मानो महात्मानो मेनिरे निहतान्‌ रिपून्‌,उन सुरश्रेष्ठ कुमारसे वह वर पाकर महामनस्वी देवता बड़े प्रसन्न हुए और अपने शत्रुओंको मरा हुआ ही मानने लगे

त्या सुरश्रेष्ठाकडून वर मिळताच महात्मा देवता हर्षित झाले. प्रीतचित्त होऊन त्यांनी शत्रूंना जणू आधीच निहत मानले—वरदानाने त्यांच्या मनात विजयाची निश्चयता दृढ झाली.

Verse 62

सर्वेषां भूतसंघानां हर्षान्नाद: समुत्थित: । अपूरयत लोकांस्त्रीन्‌ वरे दत्ते महात्मना,महात्मा कुमारके वर देनेपर सम्पूर्ण भूतसमुदायोंने जो हर्षनाद किया, वह तीनों लोकोंमें गँँज उठा

वैशंपायन म्हणाले— त्या महात्म्याने कुमाराला वर दिला तेव्हा सर्व भूतसमूहांतून हर्षनाद उसळला; तो नाद तिन्ही लोकांत घुमून गेला।

Verse 63

स निर्ययौ महासेनो महत्या सेनया वृतः । वधाय युधि दैत्यानां रक्षार्थ च दिवौकसाम्‌,तत्पश्चात्‌ विशाल सेनासे घिरे हुए स्वामी महासेन युद्धमें दैत्योंका वध और देवताओंकी रक्षा करनेके लिये आगे बढ़े

वैशंपायन म्हणाले— त्यानंतर महासेन विशाल सेनेने वेढलेला, युद्धात दैत्यांचा वध व देवांची रक्षा करण्यासाठी पुढे निघाला।

Verse 64

व्यवसायो जयो धर्म: सिद्धिर्लक्ष्मीर्धृति: स्मृति: । महासेनस्य सैन्यानामग्रे जग्मुर्नराधिप

वैशंपायन म्हणाले— हे नराधिप! दृढ निश्चय, विजय, धर्म, सिद्धी, लक्ष्मी, धैर्य आणि स्मृती—हे सर्व महासेनाच्या सैन्याच्या अग्रभागी चालत होते।

Verse 65

नरेश्वरर उस समय व्यवसाय (दृढ़ निश्चय), विजय, धर्म, सिद्धि, लक्ष्मी, धृति और स्मृति --ये सब-के-सब महासेनके सैनिकोंके आगे-आगे चलने लगे ।।

वैशंपायन म्हणाले— तेव्हा ती भीमस्वरूपिणी देवी, हातात शूल व मुद्गर धारण करून, ज्वलंत अलात घेऊन, विचित्र अलंकार व कवचाने दीप्त होऊन पुढे सरकली।

Verse 66

गदामुसलनाराचशक्तितोमरहस्तया । दृप्तसिंहनिनादिन्या विनद्य प्रययौ गृह:

वैशंपायन म्हणाले— गदा, मुसळ, नाराच, शक्ती आणि तोमर हातात धारण करून, गर्वित सिंहनाद करीत ती निनादत निनादत गृहाकडे निघाली।

Verse 67

वह सेना बड़ी भयंकर थी। उसने हाथोंमें शूल, मुदू्गर, जलते हुए काठ, गदा, मुसल, नाराच, शक्ति और तोमर धारण कर रखे थे। सारी सेना विचित्र आभूषणों और कवचोंसे सुसज्जित थी तथा दर्पयुक्त सिंहके समान दहाड़ रही थी, उस सेनाके साथ सिंहनाद करके कुमार कार्तिकिय युद्धके लिये प्रस्थित हुए ।।

ती सेना अत्यंत भयंकर होती. त्यांच्या हातांत शूल, मुद्गर, जळते काष्ठ, गदा, मुसळ, नाराच, शक्ती आणि तोमर अशी आयुधे होती. विचित्र अलंकार व कवचांनी सजलेली ती सेना दर्पयुक्त सिंहासारखी गर्जत होती. त्या सेनेसह सिंहनाद करीत कुमार कार्तिकेय युद्धासाठी निघाले. त्यांना पाहताच सर्व दैत्य, दानव व राक्षस भयाने व्याकुळ होऊन सर्व दिशांना चहूकडे पळून गेले.

Verse 68

अभ्यद्रवन्त देवास्तान्‌ विविधायुधपाणय: । दृष्टवा च स ततः क्रुद्ध: स्कन्दस्तेजोबलान्वित:

तेव्हा देवता नाना प्रकारची आयुधे हातात घेऊन त्यांच्यावर धावून गेले. हे पाहून तेज व बलाने संपन्न स्कंद क्रोधाने पेटून उठले.

Verse 69

शकक्‍्त्यस्त्रं भगवान्‌ भीम॑ पुनः: पुनरवाकिरत्‌ । आदथधच्चात्मनस्तेजो हविषेद्ध इवानल:

तेव्हा भगवान भीम वारंवार शक्त्यस्त्राचा वर्षाव करू लागले. नंतर त्यांनी आपल्या अंतःकरणातील तेज असे संचित व स्थिर केले, जसे हविर्दानाने अग्नी अधिक प्रज्वलित होतो.

Verse 70

देवता अपने हाथोंमें नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र ले उन दैत्योंका पीछा करने लगे। यह सब देखकर तेज और बलसे सम्पन्न भगवान्‌ स्कन्द कुपित हो उठे और शक्ति नामक भयानक अस्त्रका बारंबार प्रयोग करने लगे। उन्होंने उसमें अपना तेज स्थापित कर दिया था और वे उस समय घीसे प्रज्वलित हुई अग्निके समान प्रकाशित हो रहे थे ।।

वैशंपायन म्हणाले—महाराज! अमित तेजस्वी स्कंद जेव्हा शक्ती नावाच्या भयानक अस्त्राचा वारंवार प्रयोग करीत होते, तेव्हा त्याची ज्वाला उल्केसारखी पृथ्वीवर कोसळू लागली.

Verse 71

महाराज! अमित तेजस्वी स्कन्दके द्वारा शक्तिका बारंबार प्रयोग होनेसे पृथ्वीपर प्रज्वलित उल्का गिरने लगी ।। संह्ादयन्तश्न तथा निर्घाताश्चापतन्‌ क्षितौ । यथान्तकालसमये सुघोरा: स्युस्तथा नूप

महाराज! अमित तेजस्वी स्कंदाने शक्तीचा वारंवार प्रहार केल्याने पृथ्वीवर ज्वलंत उल्का पडू लागल्या. गर्जना आणि भयंकर घणघणाट जमिनीवर आदळू लागले—जणू प्रलयकाळाची अत्यंत भीषण वेळच आली आहे, नृपवर!

Verse 72

नरेश्वर! जैसे प्रलयके समय अत्यन्त भयंकर वज्र भारी गड़गड़ाहटके साथ पृथ्वीपर गिरने लगते हैं, उसी प्रकार उस समय भी भीषण गर्जनाके साथ वज्रपात होने लगा ।।

वैशंपायन म्हणाले—नरेश्वर! प्रलयकाळी जसे अत्यंत भयंकर वज्र भारी, भयावह गडगडाटासह पृथ्वीवर कोसळतात, तसेच त्या वेळीही भीषण गर्जनेसह वज्रपात होऊ लागला. आणि अग्निपुत्राने एकच अतिघोर शक्ति फेकली, हे भरतश्रेष्ठ, तर त्यातून असंख्य—जणू कोट्यवधी—शक्ती प्रकट होऊन कोसळू लागल्या।

Verse 73

ततः प्रीतो महासेनो जघान भगवान्‌ प्रभु: । दैत्येन्द्रे तारकं नाम महाबलपराक्रमम्‌

तेव्हा प्रसन्न झालेले भगवान् महासेन, सर्वसामर्थ्यवान प्रभू, महान् बल व पराक्रमाने युक्त दानवाधिपती—तारक नावाच्या दैत्येंद्राला—ठार मारू लागले।

Verse 74

वृतं दैत्यायुतैवरिबलिभिदीशभिनृप । इससे प्रभावशाली भगवान्‌ महासेन बड़े प्रसन्न हुए और उन्होंने महान्‌ बल एवं पराक्रमसे सम्पन्न उस दैत्यराज तारकको मार गिराया, जो एक लाख बलवान एवं वीर दैत्योंसे घिरा हुआ था ।।

एक लाख वीर दैत्यांनी वेढलेल्या त्या दैत्यराज तारकाला शत्रुबळ-भेदक ईश्वराने रणांगणात ठार केले. आणि संग्रामात आठ ‘पद्म’ दलांनी घेरलेल्या महिष-रूप शत्रूलाही त्यांनी निहत केले।

Verse 75

त्रिपादं चायुतशतैर्जघान दशभिर्वृतम्‌ । हृदोदरं नि्खर्वैश्व वृतं दशभिरीश्वर:

दहा दलांनी वेढलेल्या त्रिपादालाही प्रभूने असंख्य—लाखो—बळांच्या साहाय्याने ठार केले. आणि दहा निखर्व योद्धे व दहा रक्षकांनी सुरक्षित केलेल्या हृदोदरालाही ईश्वराने निहत केले।

Verse 76

जघानानुचरै: सार्थ विविधायुधपाणिशभि: । साथ ही उन्होंने युद्धस्थलमें आठ पद्म दैत्योंसे घिरे हुए महिषासुरका, दस लाख असुरोंसे सुरक्षित त्रिपादका और दस निखरव दैत्य-योद्धाओंसे घिरे हुए हदोदरका भी नाना प्रकारके आयुधधारी अनुचरोंसहित वध कर डाला ।।

नाना प्रकारची आयुधे धारण केलेल्या अनुचरसह त्यांनी त्या सर्वांचा वध केला. राजन्! शत्रू मारले जाऊ लागले तेव्हा कुमाराचे अनुचर दहा दिशांना गुंजवित प्रचंड नाद करू लागले. विजयाच्या आनंदात ते नाचू लागले, उड्या मारू लागले आणि मोठ्याने हसू लागले।

Verse 77

कुमारानुचरा राजन्‌ पूरयन्तो दिशो दश । ननृतुश्च ववल्गुश्न जहसुश्च मुदान्विता:

राजन्! शत्रू मारले जाऊ लागले तेव्हा कुमाराचे अनुचर दहा दिशांना दुमदुमवित मोठ्या गर्जना करू लागले. ते आनंदाने नाचू, उड्या मारू आणि जोरजोराने हसू लागले.

Verse 78

शक्त्यस्त्रस्य तु राजेन्द्र ततोडर्चिर्भि: समन्ततः । त्रैलोक्यं त्रासितं सर्व जृम्भभाणाभिरेव च,राजेन्द्र! उस शक्तिनामक अस्त्रकी सब ओर फैलती हुई ज्वालाओंसे सारी त्रिलोकी थर्रा उठी

राजेंद्र! शक्ती-अस्त्र सुटताच त्याच्या ज्वाळा सर्व बाजूंनी पसरल्या. त्याच्या भयानक गर्जना व अचानक विस्तारामुळे सारी त्रिलोकी थरथर कापू लागली.

Verse 79

दग्धा: सहस्रशो दैत्या नादै: स्कन्दस्य चापरे | पताकयावधूताश्न हता: केचित्‌ सुरद्विष:

त्या शक्त्यस्त्राच्या अग्नीत हजारो दैत्य जळून भस्म झाले. काही स्कंदाच्या सिंहनादानेच प्राण सोडून बसले, आणि काही देवद्रोही त्याच्या पताकेच्या झटक्यानेच थरथर कापत मारले गेले.

Verse 80

केचिद्‌ घण्टारवत्रस्ता निषेदुर्वसुधातले । केचित्‌ प्रहरणैश्छिन्ना विनिष्पेतुर्गतायुष:

काही दैत्य त्या घण्टानादासारख्या गर्जनेने भयभीत होऊन जमिनीवर बसून पडले. काहींना शस्त्रांनी छिन्नभिन्न केले गेले आणि ते प्राणहीन होऊन पृथ्वीवर कोसळले.

Verse 81

एवं सुरद्विषोडनेकान्‌ बलवानाततायिन: । जघान समरे वीर: कार्तिकेयो महाबल:

अशा प्रकारे महाबलवान वीर कार्तिकेयाने रणांगणात देवद्वेषी, बलवान आणि आततायी अशा अनेक शत्रूंचा संहार केला.

Verse 82

इस प्रकार महाबली शक्तिशाली वीर कार्तिकेयने समरांगणमें अनेक आततायी देवद्रोहियोंका संहार कर डाला ।।

वैशंपायन म्हणाले— बाण नावाचा एक दैत्य होता; तो महाबली बलीचा पराक्रमी पुत्र. क्रौंच पर्वताचा आश्रय घेऊन तो देवसमूहांना सतत त्रास देत असे.

Verse 83

तमभ्ययान्महासेन: सुरशत्रुमुदारधी: । स कार्तिकेयस्य भयात्‌ क्रौज्चं शरणमीयिवान्‌

तेव्हा उदारबुद्धी महासेन देवशत्रूवर चाल करून गेला. पण कार्तिकेयाच्या भयाने तो शत्रू क्रौंच पर्वताच्या शरणास गेला.

Verse 84

उदारबुद्धि महासेनने उस दैत्यपर भी आक्रमण किया। तब वह कार्तिकेयके भयसे क्रौंच पर्वतकी शरणमें जा छिपा ।।

तेव्हा भगवान कार्तिकेयांना महान क्रोध आला. क्रौंच पक्ष्यांच्या कलरवाने दुमदुमणारा क्रौंच पर्वत त्यांनी अग्निदत्त शक्तीने विदीर्ण केला.

Verse 85

स शालस्कन्धशबलं त्रस्तवानरवारणम्‌ | प्रोड्डीनोदभ्रान्तविहगं विनिष्पतितपन्नगम्‌

तो प्रदेश शालवृक्षाच्या खोडासारखा चित्रीत दिसत होता; त्याने वानर व गजराजांनाही भयभीत केले. पक्षी घाबरून उडून गेले आणि सर्प भयाने बाहेर धावले.

Verse 86

गोलाड्‌गूलर्क्षसंघैश्व द्रवद्धिरनुनादितम्‌ । कुरजड्भमविनिर्धोषनिनादितवनान्तरम्‌

वनाच्या अंतरभागात सर्वत्र धावणाऱ्या अस्वलांच्या व इतर वन्य पशुसमूहांच्या आरोळ्या घुमत होत्या; आणि त्याचबरोबर कुरूंच्या गोंधळलेल्या, विस्कळीत कोलाहलाचा कठोर निनादही वनान्तरात भरून राहिला होता.

Verse 87

विनिष्पतद्धिः शरभै: सिंहैश्न सहसा द्रुतैः । शोच्यामपि दशां प्राप्तो रराजेव स पर्वत:

वेगाने सहसा झडप घालणाऱ्या शरभ व सिंहांनी विदीर्ण केले तरी तो पर्वत, शोचनीय अवस्थेला पोहोचूनही, कठोर व अविचल तेजाने जणू अजूनही उजळून निघाला होता।

Verse 88

क्रौंच पर्वत शालवृक्षके तनोंसे भरा हुआ था। वहाँके वानर और हाथी संत्रस्त हो उठे थे

क्रौंच पर्वत शालवृक्षांनी जणू ठासून भरलेला होता. तेथे वानर व हत्ती घाबरून उठले; पक्षी भयाने व्याकुळ होऊन आकाशात उडून गेले; सर्प जमिनीवर कोसळले. गोलांगूल जातीचे वानरांचे तांडे आणि रीछांचे समुदाय पळू लागले, त्यांच्या चीत्कारांनी पर्वत दुमदुमून गेला. हरिणांच्या आर्तनादांनी वनप्रदेश प्रतिध्वनित होत होता. गुहांतून सहसा बाहेर पडून भयाने धावणाऱ्या सिंह व शरभांमुळे तो पर्वत अत्यंत शोचनीय अवस्थेत गेला—तरीही तो काही तरी विलक्षण शोभेने युक्त भासत होता. त्या शिखरावर वसणारे विद्याधर व किन्नर, शक्ती-अस्त्राच्या आघाताने उठलेल्या गर्जनेने उद्विग्न होऊन, आकाशात उडून गेले।

Verse 89

ततो दैत्या विनिष्पेतु: शतशो5थ सहस्रश: । प्रदीप्तात्‌ पर्वतश्रेष्ठाद्‌ विचित्राभरणस्रज:,तत्पश्चात्‌ उस जलते हुए श्रेष्ठ पर्वतसे विचित्र आभूषण और माला धारण करनेवाले सैकड़ों और हजारों दैत्य निकल पड़े

त्यानंतर त्या ज्वलंत श्रेष्ठ पर्वतातून विचित्र अलंकार व माळांनी विभूषित शेकडो-हजारो दैत्य सहसा बाहेर पडले।

Verse 90

तान्‌ निजघ्नुरतिक्रम्य कुमारानुचरा मृथे । स चैव भगवान ब्रुद्धो दैत्येन्द्रस्य सुतं तदा

रणात कुमारांना ओलांडून त्यांनी त्या अनुचरांचा संहार केला; आणि त्याच वेळी भगवान वृद्ध (कृपाचार्य) यांनीही दैत्येंद्राचा पुत्र पाडला।

Verse 92

बहुधा चैकधा चैव कृत्वा$5त्मानं महाबल: । शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले महाबली अग्निपुत्र कार्तिकेयने अपने-आपको एक और अनेक रूपोंमें प्रकट करके शक्तिद्वारा क्रौंच पर्वतको विदीर्ण कर डाला ।।

महाबली अग्निपुत्र कार्तिकेयाने कधी एक तर कधी अनेक रूपे धारण केली. रणात त्यांनी शक्ती फेकली; ती शक्ती शत्रूंचा संहार करून पुन्हा पुन्हा त्यांच्या हातात परत येत असे. त्याच शक्तीने त्यांनी क्रौंच पर्वत विदीर्ण केला आणि शेकडो दैत्य मारले गेले।

Verse 93

एवंप्रभावो भगवांस्ततो भूयश्न पावकि: । शौर्यादिगुणयोगेन तेजसा यशसा श्रिया

अशा अद्भुत प्रभावाने युक्त तो पूज्य पावकी (अग्नी) पुन्हा शौर्यादी गुणांच्या योगाने तेज, यश आणि श्रीने दीप्त झाला।

Verse 94

ततः स भगवान्‌ देवो निहत्य विबुधद्विष:

त्यानंतर त्या भगवंत देवाने देवांचा शत्रू मारून टाकला।

Verse 95

सभाज्यमानो विबुधै: परं हर्षमवाप ह | तदनन्तर भगवान्‌ स्कन्ददेव देवशत्रुओंका संहार करके देवताओंसे सेवित हो अत्यन्त आनन्दित हुए ।। ततो दुन्दुभयो राजन्‌ नेदु: शड्खाश्न॒ भारत

देवांनी सभेत सन्मान केल्याने त्यांना परम हर्ष झाला। त्यानंतर भगवान् स्कंददेवाने देवशत्रूंचा संहार करून देवांच्या सेवेत राहून अत्यंत आनंद मानला। मग, हे राजन्, दुंदुभी निनादल्या आणि हे भारत, शंखही वाजू लागले।

Verse 96

मुमुचुर्देवयोषा श्च पुष्पवर्षमनुत्तमम्‌ । योगिनामीश्वरं देवे शतशशो5थ सहस्रश:

देवांगनांनी अनुपम पुष्पवृष्टी केली। मग शेकडो आणि हजारो देवांनी योगिनाम् ईश्वर त्या देवाचा सन्मान केला।

Verse 97

भरतवंशी नरेश! तत्पश्चात्‌ दुन्दुभियाँ बज उठीं, शंखोंकी ध्वनि होने लगी, सैकड़ों और हजारों देवांगनाएँ योगीश्वर स्कन्ददेवपर उत्तम फूलोंकी वर्षा करने लगीं ।।

भरतवंशी नरेश! त्यानंतर दुंदुभी वाजू लागल्या आणि शंखध्वनी उठला। शेकडो व हजारो देवांगनांनी योगीश्वर स्कंददेवावर उत्तम पुष्पवृष्टी केली। दिव्य सुगंध घेऊन पवित्र वारा वाहू लागला। गंधर्वांनी आणि यज्ञशील महर्षींनी प्रसन्न होऊन त्यांची स्तुती केली।

Verse 98

दिव्य फूलोंकी सुगन्ध लेकर पवित्र वायु चलने लगी। गन्धर्व और यज्ञपरायण महर्षि उनकी स्तुति करने लगे ।। केचिदेनं व्यवस्यन्ति पितामहसुतं प्रभुम्‌ सनत्कुमारं सर्वेषां ब्रह्म॒योनिं तमग्रजम्‌

दिव्य पुष्पांचा सुगंध घेऊन पवित्र वारा वाहू लागला. गंधर्व आणि यज्ञपरायण महर्षी त्याची स्तुती करू लागले. काहींनी निश्चय केला की तो पितामह ब्रह्म्याचा पुत्र, सर्वांचा अग्रज आणि ब्रह्मविद्येचा आदिस्रोत प्रभु सनत्कुमार आहे.

Verse 99

कोई उनके विषयमें यह निश्चय करने लगे कि “ये ब्रह्माजीके पुत्र, सबके अग्रज एवं ब्रह्मयोनि सनत्कुमार हैं' ।।

काहींनी निश्चय केला—‘हे ब्रह्मदेवाचे पुत्र, सर्वांचे अग्रज आणि ब्रह्मयोनि सनत्कुमार आहेत।’ तर काहींनी त्यांना महेश्वराचा पुत्र, काहींनी विभावसु (अग्नी)चा पुत्र; काहींनी उमेचा, काहींनी कृत्तिकांचा आणि काहींनी गंगेचा पुत्र असे सांगितले.

Verse 100

एकधा च द्विधा चैव चतुर्धा च महाबलम्‌ | योगिनामीश्वरं देवे शतशशो5थ सहस्रश:

तो महाबली देव—देवांचा देव आणि योगिनांचा ईश्वर—एक, दोन, चार; तसेच शेकडो आणि हजारो रूपांनी आपले सामर्थ्य प्रकट करतो.

Verse 101

उन महाबली योगेश्वर स्कन्ददेवको लोग एक, दो, चार, सौ तथा सहस्ौरों रूपोंमें देखते और जानते हैं ।।

लोक त्या महाबली योगेश्वर स्कंददेवाला एक, दोन, चार, शंभर तसेच हजारो रूपांत पाहतात व ओळखतात. राजन्, मी तुला कार्तिकेयाच्या अभिषेकाचा प्रसंग सांगितला. आता सरस्वतीच्या त्या श्रेष्ठ तीर्थाची पावनता ऐक.

Verse 102

बभूव तीर्थप्रवरं हतेषु सुरशत्रुषु । कुमारेण महाराज त्रिविष्टपमिवापरम्‌,महाराज! कुमार कार्तिकेयके द्वारा देवशत्रुओंके मारे जानेपर वह श्रेष्ठ तीर्थ दूसरे स्वर्गके समान सुखदायक हो गया

महाराज! कुमाराने देवशत्रूंचा संहार केल्यावर ते श्रेष्ठ तीर्थ जणू दुसरे स्वर्ग—त्रिविष्टप—असे सुखदायक झाले.

Verse 103

ऐश्वर्याणि च तत्रस्थो ददावीश: पृथक्‌ पृथक्‌ ददौ नैर्ऋतमुख्येभ्यस्त्रैलोक्यं पावकात्मज:

तेथेच स्थित राहून भगवान् स्कंदाने वेगवेगळी ऐश्वर्ये स्वतंत्रपणे प्रदान केली. पावकपुत्राने आपल्या सेनेतील प्रमुख प्रमुख सेनानायकांना त्रैलोक्याचा शासनभार सोपविला.

Verse 104

एवं स भगवांस्तस्मिंस्तीर्थे दैत्यकुलान्तक: । अभिषिक्तो महाराज देवसेनापति: सुरै:,महाराज! इस प्रकार दैत्यकुलविनाशक देवसेनापति भगवान्‌ स्कन्दका उस तीर्थमें देवताओंद्वारा अभिषेक किया गया

महाराज, अशा प्रकारे त्या तीर्थस्थानी दैत्यकुलनाशक देवसेनापती भगवान् स्कंदाचा देवांनी अभिषेक केला.

Verse 105

तैजसं नाम तत्‌ तीर्थ यत्र पूर्वमपां पति: । अभिषिक्त: सुरगणैर्वरुणो भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ)]ी वह तैजस नामका तीर्थ है, जहाँ पहले जलके स्वामी वरुणदेवका देवताओंद्वारा अभिषेक किया गया था

भरतश्रेष्ठा, त्या तीर्थाचे नाव तैजस आहे; तेथे पूर्वी जलाधिपती वरुणाचा देवगणांनी अभिषेक केला होता.

Verse 106

अमि्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा स्कन्द चाभ्यर्च्य लाड्ली । ब्राह्मणेभ्यो ददौ रुक्‍मं वासांस्याभरणानि च

त्या श्रेष्ठ तीर्थात हलधारी बलरामाने स्नान करून स्कंददेवाची पूजा केली आणि ब्राह्मणांना सुवर्ण, वस्त्रे व आभूषणे दान केली.

Verse 107

उषित्वा रजनीं तत्र माधव: परवीरहा । पूज्य तीर्थवरं तच्च स्पृष्टवा तोयं च लाड़ली

तेथे एक रात्रि निवास करून परवीरहा माधवाने त्या श्रेष्ठ तीर्थाचे पूजन केले; आणि त्याचे जल स्पर्श करून पुढे प्रस्थान केले.

Verse 108

एतत्‌ ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिमूच्छसि । यथाभिषिक्तो भगवान्‌ स्कन्दो देवै: समागतै:

वैशंपायन म्हणाले—तू ज्या गोष्टीचा मला वारंवार आग्रह करून विचार करीत होतास, ती सर्व मी तुला सांगितली—एकत्र जमलेल्या देवांच्या उपस्थितीत भगवान् स्कंदाचा अभिषेक जसा झाला तसा।

Verse 293

एकचन्द्रा मेघकर्णा मेघमाला विरोचना । कुरुवंशी! भरतकुलनन्दन! राजेन्द्र! वे नाम इस प्रकार हैं--प्रभावती

वैशंपायन म्हणाले—त्यांची नावे अशी—एकचंद्रा, मेघकर्णा, मेघमाला आणि विरोचना।

Verse 306

कार्तिकेयानुयायिन्यो नानारूपा: सहस्रशः । भरतश्रेष्ठ! ये तथा और भी नाना रूपधारिणी बहुत-सी सहस्रों मातृकाएँ हैं, जो कुमार कार्तिकेयका अनुसरण करती हैं

वैशंपायन म्हणाले—हे भरतश्रेष्ठ! कार्तिकेयाचे अनुसरण करणाऱ्या नानारूपधारिणी सहस्रोंच्या सहस्र अनुचरिणी आहेत. तसेच विविध रूपे धारण करणाऱ्या असंख्य मातृका-देव्या कुमार कार्तिकेयाच्या मागोमाग चालत त्याच्यासह राहतात.

Verse 433

अनुजममुर्महात्मानं त्रिदशेन्द्रस्य सम्मते । उनके वेश नाना प्रकारके और विचित्र हैं। वे अनेक प्रकारकी भाषाएँ बोलती हैं। ये तथा और भी बहुत-से शत्रुओंको भयभीत करनेवाले गण देवेन्द्रकी सम्मतिसे महात्मा स्कन्दका अनुसरण करने लगे

वैशंपायन म्हणाले—त्रिदशेंद्र इंद्राच्या संमतीने अनुज असलेल्या महात्मा स्कंदाच्या मागे शत्रूंना भयभीत करणारे अनेक गण चालू लागले. त्यांचे वेष नानाविध व विचित्र होते; ते अनेक भाषांत बोलत. अशा रीतीने देवराजाच्या अनुमतीने ते भयानक दल स्कंदाच्या सेवेत सामील झाले.

Verse 526

समरेषु जयं चैव प्रददौ लोकभावन: । राजा वरुणने बल और वीर्यसे सम्पन्न एक नाग भेंट किया और लोकस्रष्टा भगवान्‌ ब्रह्माने ब्राह्मणहितैषी कुमारको काला मृगचर्म तथा युद्धमें विजयका आशीर्वाद प्रदान किया

वैशंपायन म्हणाले—लोकभावनाने समरात विजयही प्रदान केला. राजा वरुणाने बल व वीर्याने संपन्न असा एक नाग भेट दिला; आणि लोकस्रष्टा भगवान ब्रह्मदेवांनी ब्राह्मणहितैषी त्या कुमाराला काळे मृगचर्म तसेच युद्धात विजयाचा आशीर्वाद दिला.

Verse 931

सहानुजं जघानाशोु वृत्रं देवपतिर्यथा । कुमारके पार्षदोंने युद्धमें आक्रमण करके उन सब दैत्योंको मार गिराया। साथ ही भगवान्‌ कार्तिकेयने कुपित होकर वृत्रासुरको मारनेवाले देवराज इन्द्रके समान दैत्यराजके उस पुत्रको उसके छोटे भाईसहित शीघ्र ही मार डाला ।।

वैशंपायन म्हणाले— देवांचा अधिपती इंद्र जसा अनुजासह वृत्राचा शीघ्र वध करतो, तसा कुमार कार्तिकेय पार्षदांसह रणात धावून जाऊन त्या दानवांचा संहार करू लागला. क्रोधाने त्याने दैत्यराजाच्या पुत्रास त्याच्या धाकट्या भावासह तत्काळ ठार केले. मग परवीरहा पावकीनेही आपल्या शक्तीने क्रौंचास भेदले.

Verse 936

क्रौज्चस्तेन विनिर्भिन्नो दैत्याश्ष शतशो हता: । रणभूमिमें बार-बार चलायी हुई उनकी शक्ति शत्रुका संहार करके पुनः उनके हाथमें लौट आती थी। अमग्निपुत्र कार्तिकेयका ऐसा ही प्रभाव है

वैशंपायन म्हणाले— त्या शक्तीने क्रौंच विदीर्ण झाला आणि शेकडो दैत्य-दानव मारले गेले. शत्रूंचा संहार करून ती शक्ति पुन्हा धारकाच्या हातात परत येत असे— हा अग्निपुत्र कार्तिकेयाचा प्रभाव आहे. त्याचे तेज, यश आणि श्री दिवसेंदिवस वाढत जातात.

Verse 1073

हृष्ट: प्रीतमनाश्चैव हृभवन्माधवोत्तम: । शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले मधुवंशी हलधर वहाँ रातभर रहे और उस श्रेष्ठ तीर्थका पूजन एवं उसके जलमें स्नान करके हर्षसे खिल उठे। उन यदुश्रेष्ठ बलरामका मन वहाँ प्रसन्न हो गया था

वैशंपायन म्हणाले— हर्षित व प्रसन्नचित्त माधवश्रेष्ठ, मधुवंशी हलधर बलराम—शत्रुवीरसंहारक—तेथे रात्रभर राहिले. त्या श्रेष्ठ तीर्थाचे पूजन करून व त्याच्या जलात स्नान करून ते आनंदाने तेजस्वी झाले; तेथे यदुश्रेष्ठ बलरामाचे मन अत्यंत प्रसन्न झाले.