Adhyaya 110

Verse 1

[दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ इ “लोक मिलाकर कुल ८९ ६ “लोक हैं।] नल + (0) आज अत+- सप्ताधिकशततमो< ध्याय: नवें दिनके है 52043/ 20% रातमें पाण्डवोंकी गुप्त मन्त्रणा तथा पाण्डवोंका भीष्मसे मिलकर उनके वधका उपाय जानना संजय उवाच युध्यतामेव तेषां तु भास्करे5स्तमुपागते । संध्या समभवद्‌ घोरा नापश्याम ततो रणम्‌

संजय म्हणाला—राजन्! कौरव आणि पांडव युद्ध करत असतानाच सूर्य अस्ताला गेला आणि भयंकर संध्याकाळ झाली. त्यानंतर आम्हाला युद्ध दिसेनासे झाले।

Verse 2

ततो युधिष्छिरो राजा संध्यां संदृश्य भारत । वध्यमानं च भीष्मेण त्यक्तास्त्र भयविह्धलम्‌

संजय म्हणाला—हे भारत, तेव्हा राजा युधिष्ठिराने संध्या झालेली पाहिली आणि भीष्माकडून कापली जात असलेली, भयाने व्याकुळ होऊन शस्त्रे टाकून दिलेली सेना पाहून जाणले की आजच्या युद्धाने त्यांचा निर्धार मोडला आहे; म्हणून रणातून माघार घेणेच हिताचे आहे।

Verse 3

(निरुत्साहं बल॑ दृष्टवा पीडितं शरविक्षतम्‌ ।) स्वसैन्यं च परावृत्तं पलायनपरायणम्‌ | भीष्मं च युधि संरब्धं पीडयन्तं महारथम्‌

संजय म्हणाला—हे भरतनंदन, सेना निरुत्साही, बाणांनी क्षत-विक्षत व पीडित झालेली पाहून, आपली फौज पळण्याच्या हेतूने मागे वळत आहे असे पाहून, आणि महारथी भीष्म रणात क्रोधाने पेटून सर्वांना पीडा देत आहेत असे पाहून—युधिष्ठिराने संध्या लक्षात घेऊन माघार घेणेच योग्य मानले।

Verse 4

सोमकांश्व जितान्‌ दृष्टवा निरुत्साहान्‌ महारथान्‌ | (निशामुखं च सम्प्रेक्ष्य घोररूपं भयानकम्‌ ।) चिन्तयित्वा ततो राजा अवहारमरोचयत्‌

संजय म्हणाला—हे भरतनंदन, सोमकांचे महारथी पराजित व निरुत्साही झालेले पाहून आणि भयावह रूपाने रात्र येत आहे असे पाहून, राजाने विचार करून संग्रामातून सैन्य मागे घेण्याचा निर्णय केला।

Verse 5

(कथं जयेम भीष्मं वै महाबलपराक्रमम्‌ । बुद्धि स्वशिबिरं गन्तुं चक्रे राजा युधिष्ठिर: ।।

संजय म्हणाला—“महाबलवान व पराक्रमी भीष्माला आपण कसे जिंकू?” असे विचार करून राजा युधिष्ठिराने आपल्या शिबिराकडे जाण्याचा निश्चय केला। मग त्याने सैन्याला माघार घेण्याची आज्ञा दिली; आणि त्याच वेळी तुमचे सैन्यही रणभूमीतून शिबिराकडे परतू लागले।

Verse 6

ततो<वहारं सैन्यानां कृत्वा तत्र महारथा: । न्यविशन्त कुरुश्रेष्ठ संग्रामे क्षतविक्षता:,कुरुश्रेष्ठ! इस प्रकार संग्राममें क्षत-विक्षत हुए वे सब महारथी सेनाको लौटाकर शिविरमें विश्राम करने लगे

संजय म्हणाला—हे कुरुश्रेष्ठ, मग सैन्याची माघार करून ते सर्व महारथी, जे संग्रामात क्षत-विक्षत झाले होते, तेथेच शिबिरात विसावा घेऊ लागले।

Verse 7

भीष्मस्य समरे कर्म चिन्तयानास्तु पाण्डवा: | नालभन्त तदा शान्तिं भीष्मबाणप्रपीडिता:

भीष्माच्या बाणांनी अत्यंत पीडित झालेले पांडव रणांगणात त्याच्या पराक्रमपूर्ण कर्मांचेच चिंतन करीत होते; त्या वेळी त्यांना किंचितही शांती लाभली नाही।

Verse 8

भीष्मो5पि समरे जित्वा पाण्डवान्‌ सहसूंजयान्‌ । पूज्यमानस्तव सुतैर्वन्द्यमानश्च भारत

हे भारत! भीष्मानेही समरात सृंजयांसह पांडवांना जिंकून तुझ्या पुत्रांकडून पूजित व वारंवार अभिवंदित होत होता।

Verse 9

न्यविशत्‌ कुरुभि: सार्ध हृष्टरूपै: समन्‍्तत: । भारत! भीष्म भी समरभूमिमें सूृंजयों तथा पाण्डवोंको जीतकर आपके पुत्रोंद्वारा प्रशंसित और अभिवन्दित हो अत्यन्त हर्षमें भरे हुए कौरवोंके साथ शिविरमें गये ।।

आनंदित मुखांनी सर्व बाजूंनी वेढलेल्या कौरवांसह भीष्माने रणभूमीत सृंजय व पांडवांना जिंकून, तुझ्या पुत्रांकडून प्रशंसित व अभिवंदित होऊन छावणीत प्रवेश केला. त्यानंतर सर्व प्राण्यांना मोहजन्य निद्रेत टाकणारी रात्र आली।

Verse 10

तस्मिन्‌ रात्रिमुखे घोरे पाण्डवा वृष्णिभि: सह । सृंजयाश्च दुराधर्षा मन्त्राय समुपाविशन्‌

त्या भयंकर रात्रीच्या आरंभी पांडव वृष्णींंसह आणि दुर्धर्ष सृंजयही गुप्त मंत्रणेसाठी एकत्र बसले।

Verse 11

आत्मनि:श्रेयसं सर्वे प्राप्तकालं महाबला: । मन्त्रयामासुरव्यग्रा मन्त्रनिश्चयकोविदा:

तेव्हा ते सर्व महाबली वीर काळ योग्य झाला असे जाणून, अव्यग्र चित्ताने आपल्या हिताचा विचार करू लागले; मंत्रणा करून ठाम निर्णय घेण्यात ते कुशल होते।

Verse 12

(हनिष्याम यथा भीष्म जयेम पृथिवीमिमाम्‌ ।।

संजय म्हणाला—त्यांच्या मनात विचार आला—‘भीष्माला आपण कसे मारू, आणि कोणत्या उपायाने ही पृथ्वी जिंकू?’ तेव्हा राजा युधिष्ठिराने दीर्घ काळ गुप्त मंत्रणा करून वासुदेव (श्रीकृष्ण) यांच्याकडे पाहून हे वचन उच्चारले—युद्धाच्या अपरिहार्यतेतही धर्ममर्यादा न सोडता विजयाचा मार्ग विचारत।

Verse 13

कृष्ण पश्य महात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम्‌ । गजं नलवनानीव विमृद्नन्तं बल॑ मम

“कृष्णा, पाहा—भीषण पराक्रमी महात्मा भीष्म माझ्या सैन्याला तसाच चिरडून टाकीत आहे, जसा हत्ती सरकंड्यांच्या दाटीला तुडवतो।”

Verse 14

(मम माधव सैन्येषु वध्यमानेषु तेन वै । कथं योत्स्याम दुर्धर्ष श्रेयो मे5त्र विधीयताम्‌ ।।

“माधवा! त्याच्याकडून आमची सैन्ये मारली जात असताना त्या दुर्धर्ष भीष्माशी आम्ही कसे युद्ध करावे? येथे माझ्यासाठी जे श्रेयस्कर असेल तो उपाय ठरवा. तूच आमचा आश्रय आहेस; आम्ही दुसरी कोणतीही गती धरत नाही. माधवा! भीष्माशी युद्ध करणे मला रुचत नाही. तो महावीर भीष्म रणांगणात माझ्या सैन्याचा संहार करीत आहे. आणि आम्हाला त्या महात्म्याकडे पाहण्याचेही धैर्य होत नाही—जो प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे सैन्यात धुमसत आहे, जणू बाणांच्या जिह्वांनी सर्वांना चाटून टाकीत आहे।”

Verse 15

यथा घोरो महानागस्तक्षको वै विषोल्बण: । तथा भीष्मो रणे क्रुद्धस्ती क्ष्णशस्त्र: प्रतापवान्‌

“जसा भयंकर महानाग तक्षक तीव्र विषाने उग्र असतो, तसाच रणात क्रुद्ध झालेला भीष्म—प्रतापी आणि तीक्ष्ण शस्त्रांनी सज्ज—भयानक भासत होता।”

Verse 16

गृहीतचाप: समरे प्रमुडचन्‌ निशिताउछरान्‌ | 'जैसे महानाग तक्षक अपने प्रचण्ड विषके कारण भयंकर प्रतीत होता है, उसी प्रकार क्रोधमें भरे हुए प्रतापी भीष्म युद्धस्थलमें जब हाथमें धनुष लेकर पैने बाणोंकी वर्षा करने लगते हैं, उस समय अपने तीखे अस्त्र-शस्त्रोंके कारण बड़े भयानक जान पड़ते हैं ।।

“रणांगणात धनुष्य हातात घेऊन, युद्धाच्या उन्मादात जेव्हा भीष्म तीक्ष्ण बाणांचा वर्षाव करतो, तेव्हा तो प्रचंड विषाने भयानक भासणाऱ्या तक्षक नागासारखा दिसतो. क्रुद्ध यमराज, वज्रधारी देवराज इंद्र, पाशधारी वरुण किंवा गदाधारी कुबेर यांनाही जिंकता येईल; पण या महासंग्रामात कुपित प्रतापी भीष्माला पराजित करणे अशक्य आहे।”

Verse 17

वरुण: पाशभूृच्चापि सगदो वा धनेश्वर: । न तु भीष्म: सुसंक्रुद्ध: शक्‍्यो जेतुं महाहवे

पाशधारी वरुण किंवा गदाधारी धनाधिप कुबेर—अशा देवतुल्य योद्ध्यांनाही रणात जिंकता येईल; पण या महासमरात अत्यंत क्रुद्ध झालेल्या भीष्माला जिंकणे अशक्य आहे।

Verse 18

सो5हमेवंगते कृष्ण निमग्न: शोकसागरे । आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्‌ भीष्ममासाद्य संयुगे

हे कृष्ण! या स्थितीत मी शोकसागरात बुडत आहे. माझ्या बुद्धीच्या दुर्बलतेमुळे रणभूमीवर भीष्मासमोर येताच माझे अंतःकरण व्याकुळ झाले आहे।

Verse 19

वन॑ यास्यामि दुर्धर्ष श्रेयो वै तत्र मे गतम्‌ । न युद्ध रोचते कृष्ण हन्ति भीष्मो हि न: सदा

हे दुर्धर्ष कृष्णा! आता मी वनात निघून जाईन; माझ्यासाठी वनगमनच श्रेयस्कर आहे. हे युद्ध मला रुचत नाही; कारण भीष्म सतत आमच्या सैन्याचा संहार करीत आहेत।

Verse 20

यथा प्रज्वलितं वह्निं पतड़: समभिद्रवन्‌ । एकतो मृत्युमभ्येति तथाहं भीष्ममीयिवान्‌

जसे पतंग जळत्या अग्नीकडे धावून जाऊन केवळ मृत्यूलाच प्राप्त होतात, तसेच भीष्मावर चाल करून मीही जणू मृत्यूसमोरच जाऊन उभा राहिलो आहे।

Verse 21

क्षयं नीतो5स्मि वार्ष्णेय राज्यहेतो: पराक्रमी । भ्रातरश्वैव मे शूरा: सायकैर्भशपीडिता:

हे वार्ष्णेय! राज्यासाठी पराक्रम करत करत मी क्षयाला जात आहे. आणि माझे शूर भाऊही बाणांच्या आघाताने अत्यंत पीडित झाले आहेत।

Verse 22

मत्कृते भ्रातृसौहार्दाद्‌ राज्य भ्रष्टा वनं गता: । परिक्लिष्टा तथा कृष्णा मत्कृते मधुसूदन

संजय म्हणाला— “मधुसूदना! माझ्याच कारणाने बंधुस्नेहापोटी हे भाऊ राज्यापासून वंचित होऊन वनात गेले. आणि माझ्याच कारणाने कृष्णा (द्रौपदी) हिला भर सभेत अपमान व क्लेश सहन करावा लागला।”

Verse 23

जीवितं बहु मन्ये5हं जीवितं हाद्य दुर्लभम्‌ । जीवितस्याद्य शेषेण चरिष्ये धर्ममुत्तमम्‌

संजय म्हणाला— “आता मला जीवनच फार मौल्यवान वाटते; आज जीवनही दुर्मिळ झाले आहे. आजपासून उरलेल्या आयुष्याच्या दिवसांत मी उत्तम धर्माचेच आचरण करीन।”

Verse 24

यदि ते5हमनुग्राह्मों भ्रातृभि: सह केशव । स्वधर्मस्याविरोधेन हितं व्याहर केशव,“केशव! यदि भाइयोंसहित मुझपर आपका अनुग्रह है तो मुझे स्वधर्मके अनुकूल कोई हितकारक सलाह दीजिये”

संजय म्हणाला— “केशवा! जर मी माझ्या भावांसह तुमच्या अनुग्रहास पात्र असेन, तर माझ्या स्वधर्माला विरोध न होईल असे जे हितकारक आहे ते मला सांग, केशवा।”

Verse 25

एवं श्रुत्वा वचस्तस्य कारुण्याद्‌ बहुविस्तरम्‌ । प्रत्युवाच तत: कृष्ण: सान्त्वयानो युधिष्ठिरम्‌

करुणेने प्रेरित होऊन युधिष्ठिराने विस्ताराने उच्चारलेली ही वचने ऐकून श्रीकृष्णांनी युधिष्ठिराला धीर देत उत्तर दिले।

Verse 26

धर्मपुत्र विषादं त्वं मा कृथा: सत्यसड्रर । यस्य ते भ्रातर: शूरा दुर्जया: शत्रुसूदना:

संजय म्हणाला— “धर्मपुत्रा! सत्यप्रतिज्ञा! विषाद करू नकोस. तुझे भाऊ शूर, दुर्जेय आणि शत्रुसंहारास समर्थ आहेत।”

Verse 27

अर्जुनो भीमसेनश्च वाय्वग्निसमतेजसौ । माद्रीपुत्रौ च विक्रान्तौ त्रिदशानामिवेश्वरी,“अर्जुन और भीमसेन वायु तथा अग्निके समान तेजस्वी हैं। माद्रीकुमार नकुल और सहदेव भी पराक्रममें दो इन्द्रोंके समान हैं

अर्जुन आणि भीमसेन वायू व अग्नीप्रमाणे तेजस्वी आहेत; आणि माद्रीचे पराक्रमी पुत्र (नकुल व सहदेव) देवांमध्ये जणू दोन अधिपतींसारखे भासतात.

Verse 28

मां वा नियुड्धक्ष्व सौहार्दाद्‌ योत्स्ये भीष्मेण पाण्डव | त्वत्प्रयुक्तो महाराज कि न कुर्या महाहवे

पांडुनंदना! स्नेहापोटी मलाही युद्धाची आज्ञा द्या. मी भीष्माशी युद्ध करीन. महाराज! तुमच्या आज्ञेने प्रेरित झालो तर या महासमरात मी काय करू शकणार नाही?

Verse 29

हनिष्यामि रणे भीष्ममाहूय पुरुषर्षभम्‌ । पश्यतां धार्तराष्ट्राणां यदि नेच्छति फाल्गुन:

जर फाल्गुन (अर्जुन) भीष्माला मारू इच्छित नसेल, तर मी रणांगणात पुरुषश्रेष्ठ भीष्माला आव्हान देऊन धार्तराष्ट्रांच्या डोळ्यांसमोर त्याचा वध करीन.

Verse 30

यदि भीष्मे हते वीरे जयं पश्यसि पाण्डव । हन्तास्म्येकरथेनाद्य कुरुवृद्धं पितामहम्‌

पांडवा! जर वीर भीष्म मारला गेल्यावरच तुला विजय दिसत असेल, तर आज मी एकाच रथाच्या बळावर कुरुवंशातील वृद्ध पितामहाचा वध करीन.

Verse 31

पश्य मे विक्रमं राजन्‌ महेन्द्रस्येव संयुगे । विमुज्चन्तं महास्त्राणि पातयिष्यामि तं रथात्‌

राजन्! संग्रामात महेंद्रासारखा माझा पराक्रम पाहा. तो महास्त्रे सोडीत असतानाही मी त्याला रथावरून खाली पाडीन.

Verse 32

यः शत्रु: पाण्डुपुत्राणां मच्छत्रु: स न संशय: । मदर्था भवदीया ये ये मदीयास्तवैव ते

पांडुपुत्रांचा जो शत्रू, तो निःसंशय माझाही शत्रू आहे. माझ्यासाठी जे तुझ्या बाजूने उभे आहेत ते तुझेच; आणि जे माझे आहेत ते खरे तर तुझेच आहेत.

Verse 33

तव भ्राता मम सखा सम्बन्धी शिष्य एव च | मांसान्युत्कृत्य दास्यामि फाल्गुनार्थे महीपते,“राजन! आपके भाई अर्जुन मेरे सखा, सम्बन्धी और शिष्य हैं। मैं अर्जुनके लिये अपना मांस भी काटकर दे दूँगा

महीपते! तुझा भ्राता अर्जुन माझा सखा, नातलग आणि शिष्यही आहे. फाल्गुनासाठी मी माझे मांसही कापून देईन.

Verse 34

एष चापि नरव्याप्रो मत्कृते जीवितं त्यजेत्‌ । एष न: समयस्तात तारयेम परस्परम्‌

हा नरव्याघ्र अर्जुनही माझ्यासाठी प्राणत्याग करील. तात! आपली ही प्रतिज्ञा आहे की आपण एकमेकांना संकटातून तारू.

Verse 35

स मां नियुद्धक्ष्व राजेन्द्र यथा योद्धा भवाम्यहम्‌ । प्रतिज्ञातमुपप्लव्ये यत्‌ तत्‌ पार्थेन पूर्वतः

राजेंद्र! मला युद्धकार्याला नेमून द्या, म्हणजे मी तुमचा योद्धा होईन. उपप्लव्य येथे पूर्वी पार्थाने सर्वांसमोर जी प्रतिज्ञा केली होती, ती पूर्ण झाली पाहिजे.

Verse 36

घातयिष्यामि गाड़ेयमिति लोकस्य संनिधौ | परिरक्ष्यमिदं तावद्‌ वच: पार्थस्य धीमत:

लोकांच्या सन्निधीत त्याने म्हटले होते—‘मी गाङ्गेय (भीष्म) यांचा वध करवीन.’ म्हणून आत्तासाठी तरी धीमान् पार्थाचे हे वचन जपून ते पूर्ण केले पाहिजे.

Verse 37

अनुज्ञातं तु पार्थेन मया कार्य न संशय: । अथवा फाल्गुनस्यैष भार: परिमितो रणे

पार्थाने अनुमती दिली आहे; म्हणून मला हे कार्य करणेच कर्तव्य आहे—यात संशय नाही. आणि रणभूमीत फाल्गुन (अर्जुन) याच्यासाठी हा भार तर अत्यल्पच आहे.

Verse 38

स हनिष्यति संग्रामे भीष्मं परपुरज्जयम्‌ । अशक्यमपि कुर्याद्धि रणे पार्थ: समुद्यत:

तो संग्रामात शत्रुपुर-विजयी भीष्माला नक्कीच पाडील. कारण कुंतीपुत्र पार्थ (अर्जुन) दृढ निश्चयाने उद्यत झाला, तर रणात अशक्यही शक्य करून दाखवतो.

Verse 39

त्रिदशान्‌ वा समुदुक्तान्‌ सहितान्‌ दैत्यदानवै: । निहन्यादर्जुन: संख्ये किमु भीष्मं नराधिप

नराधिप! दैत्य-दानवांसह एकत्र आलेल्या त्रिदश देवांनाही अर्जुन रणात ठार करू शकतो; मग भीष्माला पाडणे कोणते मोठे काम आहे?

Verse 40

विपरीतो महावीरयों गतसत्त्वोडल्पजीवन: । भीष्म: शान्तनवो नून॑ कर्तव्यं नावबुध्यते

महावीर शान्तनुनंदन भीष्म आमच्या विरुद्ध पक्षात गेले आहेत; त्यांचे सामर्थ्य क्षीण झाले आहे आणि आयुष्यही थोडे उरले आहे. तरीही निश्चयाने म्हणावे लागेल की ते आपले कर्तव्य समजत नाहीत.

Verse 41

युधिछिर उवाच एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि माधव । सर्वे होते न पर्याप्तास्तव वेगविधारणे

युधिष्ठिर म्हणाला—महाबाहो माधव! तुम्ही जसे म्हणता तसेच आहे. हे सर्व कौरव एकत्र आले तरी तुमचा वेग थोपविण्यास समर्थ नाहीत.

Verse 42

नियतं समवाप्स्यामि सर्वमेतद्‌ यथेप्सितम्‌ । यस्य मे पुरुषव्यात्र भवान्‌ पक्षे व्यवस्थित:,पुरुषसिंह! जिसके पक्षमें आप खड़े हैं, वह मैं यह सब अभीष्ट मनोरथ अवश्य पूर्ण कर लूँगा

पुरुषव्याघ्र! ज्याच्या पक्षात आपण दृढ उभे आहात, तो मी हे सर्व इच्छित फल निश्चयाने यथाकाम प्राप्त करीन.

Verse 43

सेन्द्रानपि रणे देवाञ्जयेयं जयतां वर । त्वया नाथेन गोविन्द किमु भीष्म॑ महारथम्‌

विजयी वीरांमध्ये श्रेष्ठ गोविंद! आपण रक्षक असता मी रणात इंद्रासह सर्व देवांनाही जिंकू शकतो; मग महारथी भीष्मावर विजय मिळवणे काय मोठी गोष्ट?

Verse 44

नतु त्वामनृतं कर्तुमुत्सहे स्वात्मगौरवात्‌ । अयुध्यमान: साहाय्यं यथोक्त कुरु माधव

माधव! तुमच्या आत्मगौरवामुळे मी तुम्हाला असत्य बोलायला लावू शकत नाही. शस्त्र न उचलताही, जसे सांगितले आहे तसे साहाय्य करत राहा.

Verse 45

समयस्तु कृत: कश्चिन्मम भीष्मेण संयुगे | मन्त्रयिष्ये तवार्थाय न तु योत्स्ये कथठ्चन

रणात माझा भीष्माशी एक ठराव झाला आहे. तुमच्या हितासाठी मी उपाय-योजना सुचवीन; पण कोणत्याही परिस्थितीत मी युद्ध करणार नाही.

Verse 46

स हि राज्यस्य मे दाता मन्त्रस्यैव च माधव,अतः माधव! भीष्मजी मुझे राज्य और मन्त्र (हितकर सलाह) दोनों देंगे। इसलिये मधुसूदन! हम सब लोग पुनः आपके साथ देवव्रत भीष्मके पास उन्हींसे उनके वधका उपाय पूछने चलें

माधव! तोच मला राज्य देणारा आणि हितकर मंत्र (सल्ला) देणारा आहे. म्हणून मधुसूदन! आपण सर्वजण पुन्हा तुमच्यासह देवव्रत भीष्माकडे जाऊन त्याच्याकडूनच त्याच्या वधाचा उपाय विचारूया.

Verse 47

तस्माद्‌ देववब्रतं भूयो वधोपायार्थमात्मन: । भवता सहिता: सर्वे प्रयाम मधुसूदन

म्हणून, हे मधुसूदना! आपल्या संगतीने आम्ही सर्वजण पुन्हा देवव्रत भीष्मांकडे जाऊ, त्यांच्या वधाचा उपाय जाणून घेण्यासाठी. हे माधवा! राज्यहिताचा व मंत्राचा सल्ला आपल्याला त्यांच्याकडूनच घ्यावा लागेल; म्हणून त्यांनाच विचारू या.

Verse 48

तद्‌ वयं सहिता गत्वा भीष्ममाशु नरोत्तमम्‌ | नचिरात्‌ सर्वे वार्ष्णेय मन्त्रं पृष्छाम कौरवम्‌,वृष्णिनन्दन! हम सब लोग शीघ्र ही एक साथ कुरुवंशी नरश्रेष्ठ भीष्मके पास चलें और उनसे सलाह लें

म्हणून, हे वार्ष्णेया—वृष्णिनंदना! आपण सर्वजण एकत्र त्वरित कुरुवंशी नरश्रेष्ठ भीष्मांकडे जाऊ आणि विलंब न करता त्यांचा मंत्र-सल्ला घेऊ.

Verse 49

स वक्ष्यति हित॑ वाक्‍्यं सत्यमस्माञ्जनार्दन | यथा च वक्ष्यते कृष्ण तथा कर्तास्मि संयुगे

जनार्दन आम्हाला सत्य व हितकर वचन सांगतील. आणि हे कृष्णा! तुम्ही जसे सांगाल तसेच मी रणांगणात करीन.

Verse 50

जनार्दन! पूछनेपर वे हमें सत्य और हितकर बात बतायेंगे। श्रीकृष्ण! वे जैसा कहेंगे, युद्धमें वैसा ही करूँगा ।।

दृढव्रत पाळणारे भीष्म आमच्यासाठी विजय आणि मंत्र-सल्ला—दोन्ही देणारे ठरू शकतात. बालपणी आम्ही पितृहीन झालो तेव्हा त्यांनीच आमचे पालन-पोषण केले.

Verse 51

त॑ं चेत्‌ पितामहं वृद्ध हन्तुमिच्छामि माधव । पितु: पितरमिष्टं च धिगस्तु क्षत्रजीविकाम्‌

हे माधवा! जो माझ्या पित्याचेही पिता आणि प्रिय असे वृद्ध पितामह आहेत, त्यांना मारण्याची इच्छा जर माझ्यात असेल, तर या क्षत्रिय-जीविकेला धिक्कार असो!

Verse 52

संजय उवाच ततोअब्रवीन्महाराज वार्ष्णेय: कुरुनन्दनम्‌ । रोचते मे महाप्राज्ञ राजेन्द्र तव भाषितम्‌

संजय म्हणाला—महाराज! तेव्हा वार्ष्णेय भगवान श्रीकृष्ण कुरुनंदन युधिष्ठिरास म्हणाले—“महाप्राज्ञ राजेंद्र! तुझे भाषण मला रुचते; ते मला यथार्थ वाटते.”

Verse 53

देवव्रतः कृती भीष्म: प्रेक्षितेनापि निर्दहेत्‌ । गम्यतां स वधोपायं प्रष्टं सागरगासुत:

संजय म्हणाला—देवव्रत भीष्म हा समर्थ व कृतार्थ वीर आहे; तो केवळ दृष्टिपातानेही जाळून टाकू शकतो. म्हणून गंगापुत्र भीष्माकडे जाऊन त्याच्या वधाचा उपाय विचारूया.

Verse 54

वक्तुमर्हति सत्यं स त्वया पृष्टो विशेषत: । ते वयं तत्र गच्छाम: प्रष्टं कुरपितामहम्‌

संजय म्हणाला—विशेषतः तुझ्या प्रश्नावर तो सत्यच सांगण्यास योग्य आहे. म्हणून आपण सर्वजण तिथे जाऊन कुरुपितामहास प्रश्न करूया. ये, हे भरता! शान्तनुनंदन भीष्माकडे जाऊन हितकारक मंत्रणा मागू; तो अशीच युक्ती देईल की ज्यायोगे आपण शत्रूंशी युद्ध करू.

Verse 55

गत्वा शान्तनवं वृद्ध मन्त्र पृष्छाम भारत । स वो दास्यति मन्त्र यं तेन योत्स्यामहे परान्‌

संजय म्हणाला—हे भरता! चला, वृद्ध शान्तनुनंदनास मंत्रणा विचारू. तो तुला जो सल्ला देईल, त्याच सल्ल्याने आपण शत्रूंशी युद्ध करू.

Verse 56

एवमामन्त्रय ते वीरा: पाण्डवा: पाण्डुपूर्वजम्‌ जग्मुस्ते सहिता: सर्वे वासुदेवश्च वीर्यवान्‌

संजय म्हणाला—अशा प्रकारे मंत्रणा करून ते वीर पांडव सर्वजण एकत्र पांडुवंशातील ज्येष्ठ, पितृतुल्य भीष्म पितामहाकडे गेले; त्यांच्या सोबत पराक्रमी वासुदेवही होता.

Verse 57

विमुक्तशस्त्रकवचा भीष्मस्य सदन प्रति । प्रविश्य च तदा भीष्म॑ शिरोभ्ि: प्रणिपेदिरे

त्यांनी आपली अस्त्रे-शस्त्रे व कवच बाजूला ठेवली. मग ते भीष्मांच्या छावणीकडे गेले; आत प्रवेश करून त्यांनी मस्तक झुकवून भीष्मांना प्रणाम केला.

Verse 58

पूजयन्तो महाराज पाण्डवा भरतर्षभम्‌ | प्रणम्य शिरसा चैनं भीष्म॑ं शरणमभ्ययु:,महाराज! पाण्डवोंने भरतश्रेष्ठ भीष्मकी पूजा करते हुए उनके चरणोंमें मस्तक रखकर प्रणाम किया और उन्हींकी शरण ली

महाराज! पांडवांनी भरतश्रेष्ठ भीष्मांची पूजा केली; त्यांच्या चरणी मस्तक ठेवून प्रणाम करून त्यांनी त्यांच्याच शरणी गेले.

Verse 59

तानुवाच महाबाहुर्भीष्म: कुरुपितामह: । स्वागतं तव वार्ष्णेय स्वागतं ते धनंजय

तेव्हा कुरुपितामह महाबाहु भीष्म म्हणाले—“वार्ष्णेय! तुझे स्वागत; धनंजय! तुझेही स्वागत.”

Verse 60

स्वागतं धर्मपुत्राय भीमाय यमयोस्तथा । कि वा कार्य करोम्यद्य युष्माकं प्रीतिवर्धनम्‌

“धर्मपुत्र, भीम आणि यमज दोघेही (नकुल-सहदेव) यांचेही स्वागत. आज तुमची प्रीती वाढेल असे कोणते कार्य मी करू?”

Verse 61

(युद्धादन्यत्र हे वत्सा: व्रियन्तां मा विशड्कथ ।) सर्वात्मनापि कर्तास्मि यदपि स्यात्‌ सुदुष्करम्‌ । उस समय कुरुकुलके पितामह महाबाहु भीष्मने उन सब लोगोंसे कहा--'वृष्णिनन्दन! आपका स्वागत है। धनंजय! तुम्हारा भी स्वागत है। धर्मपुत्र युधिष्ठि

“वत्सांनो! युद्धाव्यतिरिक्त जे हवे ते मागा; संकोच करू नका. तुमची मागणी अत्यंत दुष्कर असली तरी मी सर्वस्वाने ती पूर्ण करीन.”

Verse 62

उवाच राजा दीनात्मा प्रीतियुक्तमिदं वच: । गंगानन्दन भीष्म जब बारंबार इस प्रकार प्रसन्नता-पूर्वक कह रहे थे, उस समय राजा युधिष्ठटिरने दीन हृदयसे प्रेमपूर्वक यह बात कही-- || ६१ ई ।।

संजय म्हणाला—गंगानंदन भीष्म जेव्हा वारंवार प्रसन्न व कृपायुक्त भावाने असे बोलत होते, तेव्हा दीन हृदय असूनही श्रद्धा-प्रेमाने भरलेला राजा युधिष्ठिर स्नेहपूर्वक म्हणाला— “हे सर्वज्ञ! आम्ही या युद्धात कसे जिंकू, आणि राज्य कसे परत मिळवू?”

Verse 63

प्रजानां संशयो न स्यात्‌ कथं तन्मे वद प्रभो । भवान्‌ हि नो वधोपायं ब्रवीतु स्वयमात्मन:

“प्रजेला कोणताही संशय वा संकट उरू नये—हे प्रभो, ते कसे शक्य आहे ते मला सांगा. आणि आपणच आम्हाला आपल्या वधाचा उपाय स्वतः सांगावा.”

Verse 64

भवन्तं समरे वीर विषहेम कथं वयम्‌ । न हि ते सूक्ष्ममप्यस्ति रन्ध्रं कुरूपितामह

“हे वीर! रणभूमीत आम्ही तुमचा वेग कसा सहन करू? हे कुरुवंशाचे पितामह! तुमच्यात सूक्ष्मसाही छिद्र—दोष वा दुर्बलता—दिसत नाही.”

Verse 65

मण्डलेनैव धनुषा दृश्यसे संयुगे सदा । आददान संदधान विकर्षन्तं धनुर्न च

संजय म्हणाला—रणात तुम्ही नेहमी जणू धनुष्याच्या फिरत्या वर्तुळाकार रेषेसारखेच दिसता—बाण उचलत, प्रत्यंचेवर चढवत आणि वारंवार धनुष्य ओढत; इतक्या वेगाने की धनुर्धर स्वतःही जणू नजरेआड होतो.

Verse 66

रथाश्वनरनागानां हन्तारं परवीरहन्‌

“आप रथ, अश्व, नरयोद्धे आणि गजराज यांचे संहारक—शत्रुपक्षातील वीरांचा वध करणारे आहात.”

Verse 67

वर्षता शरवर्षाणि संयुगे वैशसं कृतम्‌

रणात बाणांचा मुसळधार वर्षाव होत असताना, त्या घनघोर संग्रामात एक क्रूर व निर्दयी कृत्य घडले।

Verse 68

क्षयं नीता हि पृतना संयुगे महती मम । “आपने युद्धस्थलमें बाणोंकी वर्षा करके भारी संहार मचा रखा है। रणक्षेत्रमें मेरी विशाल सेना आपके द्वारा नष्ट हो चुकी है ।।

या महान संग्रामात माझी विशाल सेना निश्चयच नष्टप्राय झाली आहे. युद्धात आम्ही तुम्हांला कसे जिंकू, आणि माझ्या स्वामीला त्याचे राज्य व सार्वभौमत्व कसे परत मिळेल?

Verse 69

मम सैन्यस्य च क्षेमं तन्मे ब्रूहि पितामह । “पितामह! हमलोग युद्धमें जिस प्रकार आपको जीत सकें, जिस प्रकार हमें विपुल राज्यकी प्राप्ति हो सके और जिस प्रकार मेरी सेना भी सकुशल रह सके, वह उपाय मुझे बताइये' ।।

पितामह! माझ्या सैन्याच्या कुशलतेचा व रक्षणाचा उपायही मला सांगा।

Verse 70

न कथउज्चन कौन्तेय मयि जीवति संयुगे । जयो भवति सर्वज्ञ सत्यमेतद्‌ ब्रवीमि ते

कौन्तेय! मी जिवंत असताना या संग्रामात तुमची कोणत्याही प्रकारे विजय होणार नाही. सर्वज्ञ! हे सत्य मी तुला सांगतो.

Verse 71

निर्जिते मयि युद्धेन रणे जेष्यथ पाण्डवा: । क्षिप्रं मयि प्रहरध्वं यदीच्छथ रणे जयम्‌

पांडवांनो! युद्धात जर मला पराजित करता आले, तरच तुम्ही रणांगणात विजयी व्हाल. म्हणून जर युद्धात विजय हवा असेल, तर माझ्यावर शीघ्र प्रहार करा.

Verse 72

अनुजानामि व: पार्था: प्रहरध्वं यथासुखम्‌ । एवं हि सुकृतं मन्ये भवतां विदितो हाहम्‌

संजय म्हणाला—हे पृथापुत्रांनो! मी तुम्हांला अनुमती देतो; तुम्हांला जसे योग्य वाटेल तसे निर्भयपणे प्रहार करा. अशा रीतीनेच माझे कर्तव्य नीट पार पडले असे मी मानतो—कारण मी स्वतःला आणि माझा संदेश तुम्हांला ज्ञात करून दिला आहे.

Verse 73

युधिछिर उवाच ब्रूहि तस्मादुपायं नो यथा युद्धे जयेमहि

युधिष्ठिर म्हणाला—म्हणून आम्ही या युद्धात जिंकू, असा उपाय आम्हांला सांगा.

Verse 74

भवन्तं समरे क्रुद्धं दण्डहस्तमिवान्तकम्‌ । युधिष्ठिरने कहा--पितामह! हमलोग युद्धमें दण्डधारी यमराजकी भाँति क्रोधमें भरे हुए आपको जिस प्रकार जीत सकें, वैसा उपाय हमें आप ही बताइये ।।

युधिष्ठिर म्हणाला—पितामह! रणांगणात आपण दंडहस्त यमासारखे क्रोधाने दिपून उठता. आम्ही युद्धात आपल्याला ज्या प्रकारे जिंकू शकू, तो उपाय आपणच आम्हांला सांगा. वज्रधारी इंद्र, वरुण आणि यम यांनाही जिंकता येते—तसेच आपल्यालाही; फक्त तो मार्ग आम्हांला दाखवा.

Verse 75

भीष्म उवाच सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि पाण्डव

भीष्म म्हणाला—महाबाहो पांडवा! तू म्हणतोस ते सत्य आहे. जोपर्यंत माझ्या हातात शस्त्र आहे, जोपर्यंत मी माझा श्रेष्ठ धनुष्य धारण करून युद्धासाठी सावध व प्रयत्नशील आहे, तोपर्यंत इंद्रासह सर्व देव आणि असुरही रणांगणात मला जिंकू शकणार नाहीत.

Verse 76

नाहं जेतुं रणे शक्‍्य: सेन्द्रैरपि सुरासुरै: । आत्तशस्त्रो रणे यत्तो गृहीतवरकार्मुक:

भीष्म म्हणाला—महाबाहो पांडुनंदना! तू म्हणतोस ते सत्य आहे. रणात शस्त्र उचलून, प्रयत्नशील होऊन, श्रेष्ठ धनुष्य हातात घेऊन उभा असलेला मला—इंद्रासह देव आणि असुरही—जिंकू शकणार नाहीत.

Verse 77

ततो मां न्यस्तशस्त्र तु एते हन्युर्महारथा: । निक्षिप्तशस्त्रे पतिते विमुक्तकवचध्वजे

तेव्हा हे महारथी मला ठार करतील—जेव्हा मी शस्त्रे खाली ठेवलेली असतील, जेव्हा माझी आयुधे टाकून दिलेली असतील, जेव्हा मी भूमीवर पडलेलो असेन, आणि जेव्हा माझे कवच सैल व ध्वज झुकलेला असेल.

Verse 78

द्रवमाणे च भीते च तवास्मीति च वादिनि । स्त्रियां स्त्रीनामथेये च विकले चैकपुत्रके

जी स्त्री भयाने पळत आहे, जी भीतीने थरथरत आहे, जी ‘मी तुमची आहे’ असे म्हणत शरण येते, जी स्त्रियांच्या मध्ये असहाय आहे, जी विकल आहे, किंवा जी पित्याचा एकुलता एक पुत्र आहे—अशांवर प्रहार करू नये.

Verse 79

अप्रशस्ते नरे चैव न युद्ध रोचते मम । जब मैं अस्त्र-शस्त्र डाल दूँ

भीष्म म्हणाले: निंद्य आचरण करणाऱ्या पुरुषाशी युद्ध करणे मला रुचत नाही. हे राजेंद्र, माझा हा पूर्वविचारित संकल्प ऐक.

Verse 80

य एष द्रौपदो राजंस्तव सैन्ये महारथ:,राजन! तुम्हारी सेनामें जो यह ट्रुपदपुत्र महारथी शिखण्डी है, वह समरभूमिमें अमर्षशील, शौर्यसम्पन्न तथा युद्धविजयी है। वह पहले स्त्री था, फिर पुरुषभावको प्राप्त हुआ है

हे राजन्, तुझ्या सैन्यात द्रुपदाचा हा पुत्र—हा महारथी—(शिखंडी) आहे.

Verse 81

शिखण्डी समरामर्षी शूरश्च समितिज्जय: । यथाभवच्च स्त्री पूर्व पश्चात्‌ पुंस्त्वं समागत:

शिखंडी रणात अमर्षशील, शूर आणि संग्रामविजयी आहे. तो पूर्वी स्त्री होता; नंतर त्याला पुरुषत्व प्राप्त झाले.

Verse 82

जानन्ति च भवन्तो$5पि सर्वमेतद्‌ यथातथम्‌ | अर्जुन: समरे शूर: पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्‌

तुम्हीही हे सर्व यथातथ्य जाणता. तरीही रणांगणात शूर अर्जुनाने शिखंडीला पुढे करून पुढे कूच केले.

Verse 83

अमडूल्यध्वजे तस्मिन्‌ स्त्रीपूर्वेच विशेषत:

विशेषतः त्याचा ध्वज अमडूल्य होता आणि तो पूर्वी स्त्री होता.

Verse 84

न प्रहर्तुमभीप्सामि गृहीतेषु: कथठ्चन । शिखण्डीकी ध्वजा अमांगलिक चिह्नसे युक्त है तथा विशेषत:ः वह पहले स्त्री रहा है; इसलिये मैं हाथमें बाण लिये रहनेपर भी किसी प्रकार उसके ऊपर प्रहार नहीं करना चाहता ।।

मी कोणत्याही प्रकारे—हातात बाण असतानाही—प्रहार करू इच्छित नाही. शिखंडीच्या ध्वजाने चिन्हित तो अमंगल लक्षणांनी युक्त आहे आणि विशेषतः तो पूर्वी स्त्री होता; म्हणून मी त्याच्यावर आघात करू इच्छित नाही. त्यानंतर पांडव धनंजय माझ्याजवळ येऊन भिडला.

Verse 85

न तं पश्यामि लोकेषु मां हन्याद्‌ यः समुद्यतम्‌

युद्धासाठी पूर्ण सज्ज असलेल्या मला मारू शकेल असा कोणीही मी लोकांत पाहत नाही.

Verse 86

एष तस्मात्‌ पुरोधाय कज्चिदन्यं ममाग्रत:

म्हणून माझ्यासमोर एखाद्या दुसऱ्या पुरुषाला पुढे उभे करून, श्रेष्ठ धनुष्य व इतर अस्त्र-शस्त्रे घेऊन हा अर्जुन सावधपणे युद्धात प्रयत्नशील राहो; आणि वर सांगितलेल्या लक्षणांनी युक्त एखाद्या पुरुषाला किंवा शिखंडीला माझ्यासमोर उभे करून, स्वतः बाणांनी मला पाडो. अशा प्रकारेच तुमचा विजय निश्चित होऊ शकतो.

Verse 87

आत्तशस्त्रो रणे यत्तो गृहीतवरकार्मुक: । मां पातयतु बीभत्सुरेवं तव जयो ध्रुवम्‌

श्रेष्ठ धनुष्य व अन्य अस्त्र-शस्त्रे धारण करून सावधपणे रणात प्रवृत्त होऊन बीभत्सु (अर्जुन) मला बाणांनी पाडो; तसे झाले तर तुमचा विजय निश्चयच ध्रुव आहे.

Verse 88

एतत्‌ कुरुष्व कौन्तेय यथोक्तं मम सुव्रत । संग्रामे धार्तराष्ट्रां श्ष हन्या: सर्वान्‌ समागतान्‌

हे कौन्तेय, उत्तम व्रत पाळणाऱ्या! मी जसे सांगितले तसेच कर. ह्याच उपायाने रणात जमलेल्या धृतराष्ट्रपुत्रांना व त्यांच्या सर्व सैन्याला तू संहारू शकशील.

Verse 89

संजय उवाच ते तु ज्ञात्वा ततः पार्था जग्मु: स्वशिबिरं प्रति । अभिवाद्य महात्मानं भीष्म॑ कुरुपितामहम्‌

संजय म्हणाला—हे समजून पार्थ बंधू आपल्या शिबिराकडे गेले. कुरुपितामह महात्मा भीष्मांना अभिवादन करून ते परतले.

Verse 90

संजय कहते हैं--राजन्‌! यह सब जानकर कुन्तीके सभी पुत्र कुरुकुलके वृद्ध पितामह महात्मा भीष्मको प्रणाम करके अपने शिविरकी ओर चले गये ।।

संजय म्हणाला—राजन्! हे सर्व जाणून कुन्तीपुत्रांनी कुरुवंशातील वृद्ध पितामह महात्मा भीष्मांना प्रणाम करून आपल्या शिबिराकडे प्रस्थान केले. गंगापुत्र भीष्म परलोकगमनासाठी जणू दीक्षित झाले असता, त्यांनी असे सांगितल्यावर अर्जुन दुःखाने व्याकुळ व लज्जित होऊन श्रीकृष्णास हे वचन बोलला.

Verse 91

“माधव! कुरुकुलके वृद्ध गुरुजन विशुद्ध-बुद्धि, मतिमान्‌ पितामह भीष्मसे मैं रणक्षेत्रमें कैसे युद्ध करूँगा

अर्जुन म्हणाला—हे माधव! कुरुकुलातील वृद्ध गुरुजन, शुद्धबुद्धी व मतिमान पितामह भीष्म यांच्याशी मी रणांगणात कसा युद्ध करूं?

Verse 92

क्रीडता हि मया बाल्ये वासुदेव महामना: । पांसुरूषितगात्रेण महात्मा परुषीकृत:,“वासुदेव! बचपनमें खेलते समय मैंने अपने धूलि-धूसर शरीरसे उन महामनस्वी महात्माको सदा दूषित किया है

संजय म्हणाला—हे वासुदेवा! बालपणी खेळताना धुळीने माखलेल्या देहाने मी त्या महामनस्वी महात्म्याशी वारंवार कठोरपणे वागलो आणि त्यांना कलुषित केले. आज ते स्मरून मी माझा अपराध मान्य करतो.

Verse 93

यस्याहमधिरुह्याडुकं बाल: किल गदाग्रज । तातेत्यवोचं पितरं पितु: पाण्डोर्महात्मन:

संजय म्हणाला—हे गदाग्रज! असे सांगितले जाते की मी लहान असताना त्याच्याच मांडीवर चढून ‘तात’ म्हणून हाक मारत असे; आणि तो मला बाल्यावस्थेतच दुरुस्त करी—‘भरतनंदना! मी तुझा तात नाही; मी तुझ्या पित्याचा तात आहे.’ तोच वृद्ध पितामह माझ्याकडून वध्य कसा ठरेल?

Verse 94

नाहं तातस्तव पितुस्तातो5स्मि तव भारत । इति मामब्रवीद्‌ बालये य: स वध्य: कथं मया

संजय म्हणाला—‘भारत! मी तुझा तात नाही; मी तुझ्या पित्याचा तात आहे’ असे जो मला बाल्यावस्थेत म्हणत असे, तोच वृद्ध पितामह माझ्याकडून वध्य कसा ठरेल?

Verse 95

काम वध्यतु सैन्यं मे नाहं योत्स्ये महात्मना | जयो वास्तु वधो वा मे कथं वा कृष्ण मन्यसे

संजय म्हणाला—त्यांना हवे तर माझी सेना नष्ट होवो; माझा जय होवो वा मृत्यू—तरीही मी महात्मा भीष्माशी युद्ध करणार नाही. हे कृष्णा! या बाबतीत तुला काय योग्य वाटते?

Verse 96

(कथमस्मद्विध: कृष्ण जानन्‌ धर्म सनातनम्‌ | न्यस्तशस्त्रे च वृद्धे च प्रहरेद्धि पितामहे ।।

वायुदेव म्हणाले—हे कृष्ण! सनातन धर्म जाणणारा माझ्यासारखा पुरुष शस्त्र खाली ठेवून बसलेल्या वृद्ध पितामहावर प्रहार कसा करील? पुढे म्हणाले—हे जिष्णु! तू पूर्वी युद्धात भीष्मवधाची प्रतिज्ञा केलीस; क्षत्रधर्मात स्थित हे पार्थ! आता तू त्यांना कसा मारणार नाहीस?

Verse 97

पातयैनं रथात्‌ पार्थ क्षत्रियं युद्धदुर्मदम्‌ नाहत्वा युधि गाड़ेयं विजयस्ते भविष्यति

वायू म्हणाला—हे पार्थ, युद्धमदाने उन्मत्त या क्षत्रियाला रथावरून पाड. रणाच्या घनघोर संग्रामात गाङ्गेय भीष्माचा वध केल्यावाचून तुला विजय मिळणार नाही, हे पार्थ।

Verse 98

दृष्टमेतत्‌ पुरा देवैर्गमिष्यति यमक्षयम्‌ । यद्‌ दृष्ट हि पुरा पार्थ तत्‌ तथा न तदन्यथा

वायू म्हणाला—देवांनी हे फार पूर्वीच पाहिले आहे की भीष्म यमाच्या अक्षय लोकास प्रस्थान करतील. हे पार्थ, देवांनी जे पूर्वी पाहिले आहे ते तसेच घडेल—अन्यथा नाही; ते कोणी बदलू शकत नाही।

Verse 99

न हि भीष्म दुराधर्ष व्यात्तानममिवान्तकम्‌ | त्वदन्य: शक्‍नुयाद्‌ योद्धुमपि वज्रधर: स्वयम्‌

दुर्धर्ष भीष्म उघड्या तोंडाने उभ्या असलेल्या काळासारखे भासतात. तुझ्यावाचून दुसरा कोणी—साक्षात् वज्रधारी इंद्र जरी असला तरी—त्यांच्याशी युद्ध करू शकत नाही।

Verse 100

जहि भीष्म॑ स्थिरो भूत्वा शृणु चेद॑ं वचो मम । यथोवाच पुरा शक्रं महाबुद्धिर्बहस्पति:

हे अर्जुना, स्थिर राहून भीष्माचा वध कर आणि माझे हे वचन ऐक—जे महाबुद्धिमान बृहस्पतीने पूर्वी शक्र (इंद्र) याला सांगितले होते।

Verse 101

ज्यायांसमपि चेद्‌ वृद्ध गुणैरपि समन्वितम्‌ । आततायिनमायान्तं हन्याद्‌ घातकमात्मन:

कोणी श्रेष्ठ, वृद्ध आणि गुणसंपन्न पुरुषही शस्त्र उचलून तुमचा वध करण्यासाठी आततायी होऊन आला, तर त्या घातकाचा निःसंशय वध करावा।

Verse 102

शाश्वतो<यं स्थितो धर्म: क्षत्रियाणां धनंजय । योद्धव्यं रक्षितव्यं च यष्टव्यं चानसूयुभि:

वायू म्हणाला—हे धनंजया, हा क्षत्रियांचा स्थिर व सनातन धर्म आहे: कोणाविषयीही द्वेष वा दोषदृष्टी न ठेवता, वेळ आली तर युद्ध करावे, प्रजेचे रक्षण करावे आणि यज्ञयाग निरंतर करीत राहावे।

Verse 103

अजुन उवाच शिखण्डी निधन कृष्ण भीष्मस्य भविता ध्रुवम्‌ । दृष्टवैव हि सदा भीष्म: पाज्चाल्यं विनिवर्तते

अर्जुन म्हणाला—हे कृष्णा, शिखंडीच निश्चयाने भीष्माच्या पतनाचे कारण ठरेल; कारण तो पांचालवीर दिसताच भीष्म नेहमीच युद्धातून मागे हटतात, समोरासमोर भिडत नाहीत।

Verse 104

अर्जुनने कहा--श्रीकृष्ण! शिखण्डी निश्चय ही भीष्मकी मृत्युका कारण होगा; क्योंकि भीष्म उस पांचाल-राजकुमारको देखते ही सदा युद्धसे निवृत्त हो जाते हैं ।।

अर्जुन म्हणाला—हे श्रीकृष्ण, शिखंडी निश्चयाने भीष्माच्या मृत्यूचे कारण ठरेल; कारण तो पांचाल-राजकुमार दिसताच भीष्म नेहमीच युद्धातून निवृत्त होतात। म्हणून आम्ही त्याच्या समोर शिखंडीला पुढे उभे करून, शस्त्रप्रहाराच्या उपायाने गंगानंदन भीष्माला पाडू—असा माझा विचार आहे।

Verse 105

अहमन्यान्‌ महेष्वासान्‌ वारयिष्यामि सायकै: । शिखण्ड्यपि युधां श्रेष्ठ भीष्ममेवाभियोधयेत्‌,मैं बाणोंद्वारा अन्य महाधनुर्धरोंको रोकूँगा। शिखण्डी भी योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीष्मके साथ ही युद्ध करे

अर्जुन म्हणाला—मी माझ्या बाणांनी इतर महाधनुर्धरांना रोखीन। आणि हे योद्ध्यांतील श्रेष्ठा, शिखंडीनेही फक्त भीष्माशीच युद्ध करावे।

Verse 106

इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें नवें दिनके युद्धका समाप्तिविषयक एक सौ छठा अध्याय पूरा हुआ

संजय म्हणाला—कुरुकुलातील प्रधान भीष्माचा हा संकल्प मी ऐकला आहे: ‘मी शिखंडीला मारणार नाही; कारण तो पूर्वी कन्यारूपाने जन्मला होता आणि नंतर पुरुष झाला।’

Verse 107

(अर्जुनस्य वच: श्रुत्वा भीष्मस्य वधसंयुतम्‌ । जद्वषुहष्टरोमाण: सकृष्णा: पाण्डवास्तदा ।।

अर्जुनाचे भीष्मवधाशी संबंधित ते वचन ऐकून श्रीकृष्णासह सर्व पांडव आनंदाने भरून गेले. अतिहर्षामुळे त्यांच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले. असे दृढ निश्चय करून, माधवासह पांडव अंतःकरणी संतुष्ट झाले; महात्मा भीष्मांची अनुमती घेऊन तेथून निघून गेले. आणि ते पुरुषश्रेष्ठ आपापल्या शय्यास्थानी जाऊन विश्रांतीस बसले.

Verse 456

दुर्योधनार्थ योत्स्यामि सत्यमेतदिति प्रभो । मेरी भीष्मजीके साथ एक शर्त हो चुकी है। उन्होंने कहा है कि “मैं युद्धमें तुम्हारे हितके लिये सलाह दे सकता हूँ

युधिष्ठिर म्हणाला—“प्रभो! मी दुर्योधनासाठीच युद्ध करीन—हीच सत्य गोष्ट आहे.” प्रसंगात तो भीष्मांची पूर्वअट सांगतो: “पांडवांच्या हितासाठी ते फक्त सल्ला देऊ शकतात; पण त्यांच्या वतीने शस्त्र उचलणार नाहीत. रणांगणात ते केवळ दुर्योधनासाठीच लढतील.” प्रभो, हे सर्व नितांत सत्य आहे.

Verse 656

पश्यामस्त्वां महाबाहो रथे सूर्यमिवापरम्‌ । “आप युद्धमें सदा मण्डलाकार धनुषके साथ ही परिलक्षित होते हैं। महाबाहो! आप रथपर दूसरे सूर्यके समान विराजमान होकर कब बाण हाथमें लेते हैं

संजय म्हणाला—“महाबाहो! आम्ही तुम्हाला रथावर दुसऱ्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी पाहतो. युद्धात तुमचा धनुष्य नेहमी मण्डलाकार फिरताना दिसतो. तुम्ही केव्हा बाण हातात घेता, केव्हा धनुष्यावर ठेवता आणि केव्हा दोरी ओढता—हा क्रमच आम्हाला दिसत नाही; तुमची गती आमच्या दृष्टीपलीकडे आहे.”

Verse 666

को<थ वोत्सहते जेतु त्वां पुमान्‌ भरतर्षभ । शत्रुवीरोंका नाश करनेवाले भरतश्रेष्ठ. आप रथ, अश्व, पैदल मनुष्य और हाथियोंका भी संहार करनेवाले हैं। कौन पुरुष आपको जीतनेका साहस कर सकता है?

संजय म्हणाला—“भरतश्रेष्ठ! शत्रुवीरांचा संहार करणाऱ्या! तुम्ही रथ, घोडे, पायदळ आणि हत्ती यांचाही नाश करणारे आहात. रणांगणात तुम्हाला पाहून कोण पुरुष तुम्हाला जिंकण्याचे धैर्य करील?”

Verse 726

हते मयि हतं सर्व तस्मादेवं विधीयताम्‌ । “कुन्तीकुमारो! मैं तुम्हें आज्ञा देता हूँ। तुम सुख-पूर्वक मेरे ऊपर प्रहार करो। मैं तुम्हारे लिये यह पुण्यकी बात मानता हूँ कि तुम्हें मेरे इस प्रभावका ज्ञान हो गया कि मेरे मारे जानेपर सारी कौरव-सेना मरी हुई ही हो जायगी; अतः ऐसा ही करो (मुझे मार डालो)'

संजय म्हणाला—“मी मारला गेलो की सर्व काही मारले गेले असेच समजा; म्हणून असेच केले जावे.” पुढे तो म्हणाला—“कुंतीपुत्रा! मी तुला आज्ञा देतो—निःसंकोच माझ्यावर प्रहार कर. माझा हा प्रभाव तुला कळला, ही तुझ्यासाठी पुण्याची गोष्ट आहे की माझ्या पतनाने कौरवसेनाही जणू पतित होईल; म्हणून तसेच कर.”

Verse 746

न भवान्‌ समरे शक: सेन्द्रैरपि सुरासुरै: । वज्रधारी इन्द्र, वरूण और यम--इन सबको जीता जा सकता है; परंतु आपको तो समरभूमिमें इन्द्र आदि देवता और असुर भी नहीं जीत सकते

युधिष्ठिर म्हणाला— समरात आपण अजेय आहात; इंद्राच्या नेतृत्वाखाली देव आणि असुर एकत्र आले तरीही आपल्याला जिंकू शकत नाहीत. वज्रधारी इंद्र, वरुण आणि यम—यांनाही जिंकता येते; पण रणभूमीवर आपल्याला न इंद्रादि देव पराभूत करू शकतात, न असुर।

Verse 796

अमड्ुल्यध्वजं दृष्टवा न युध्येयं कदाचन । राजेन्द्र! मेरे पहलेसे सोचे हुए इस संकल्पको सुनो, जिसकी ध्वजामें कोई अमंगलसूचक चिह्न हो, ऐसे पुरुषको देखकर मैं कभी उसके साथ युद्ध नहीं कर सकता

भीष्म म्हणाला— ज्याच्या ध्वजावर अमंगलसूचक चिन्ह दिसेल, त्याच्याशी मी कधीही युद्ध करणार नाही. राजेंद्र! पूर्वीच केलेला माझा हा संकल्प ऐका— ज्याच्या केतूवर अनिष्टसूचक लक्षण असेल, त्याला पाहून मी रणात उतरू शकत नाही।

Verse 823

मामेव विशिखैस्ती3्ष्णैरभिद्रवतु दंशित: । ये सारी बातें जैसे हुई हैं, वह सब तुमलोग भी जानते हो। शूरवीर अर्जुन समरांगणमें कवच धारण करके शिखण्डीको आगे रखकर मुझपर तीखे बाणोंद्वारा आक्रमण करे

भीष्म म्हणाला— कवचधारी शूर फक्त तीक्ष्ण बाणांनीच माझ्यावर धावून येवो. हे सर्व जसे घडले आहे, ते तुम्हालाही माहीत आहे. रणांगणात कवच धारण करून वीर अर्जुन शिखंडीला पुढे ठेवून तीक्ष्ण बाणांनी माझ्यावर आक्रमण करो।

Verse 846

शरैर्घातयतु क्षिप्रं समन्‍्ताद्‌ भरतर्षभ | भरतश्रेष्ठ] इसी अवसरका लाभ लेकर पाण्डुपुत्र अर्जुन मुझे चारों ओरसे शीघ्रतापूर्वक बाणोंद्वारा मार डालनेका प्रयत्न करे

भीष्म म्हणाला— भरतश्रेष्ठा, तो सर्व बाजूंनी वेगाने बाणांनी मला घायाळ करून पाडो।

Verse 856

ऋते कृष्णान्महाभागात्‌ पाण्डवाद्‌ वा धनज्जयात्‌ । मैं महाभाग भगवान्‌ श्रीकृष्ण अथवा पाण्डुपुत्र धनंजयके सिवा दूसरे किसीको जगतमें ऐसा नहीं देखता, जो युद्धके लिये उद्यत होनेपर मुझे मार सके

भीष्म म्हणाला— महाभाग श्रीकृष्ण किंवा पांडुपुत्र धनंजय (अर्जुन) यांच्यावाचून या जगात असा दुसरा कोणी मला दिसत नाही, की मी युद्धास उद्यत झालो असता जो मला मारू शकेल।

Verse 931

गुरुणा कुरुवृद्धेन कृतप्रज्ञेन धीमता । पितामहेन संग्रामे कथं योद्धास्मि माधव

संजय म्हणाला—हे माधवा! जे माझे गुरु, कुरुवंशातील ज्येष्ठ, स्थिरबुद्धी व निर्मळ विवेकाने युक्त असे पितामह—त्यांच्याविरुद्ध या संग्रामात मी कसा युद्ध करूं?