Adhyaya 107
आचारप्रशंसा (Praise of Ācāra as the Basis of Longevity, Fame, and Prosperity)
Upa-parva: Ācāra–Āyuḥ–Kīrti–Śrī Anuśāsana (Conduct and the Causes of Longevity, Fame, and Prosperity)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma why humans—despite the Vedic ideal of a hundred-year lifespan—often die young, and by what means one gains longevity, fame, and prosperity: through austerity, celibacy, mantra, sacrifice, medicines, birth, or behavior. Bhīṣma responds with a programmatic claim: ācāra (regulated conduct) is the generator of āyus and śrī, and the foundation of kīrti both in this world and beyond. He contrasts durācāra—marked by fear-inducing behavior, impiety, and transgression of guru and śāstra—with the long-lived person characterized by non-anger, truthfulness, non-violence, and absence of envy. The chapter then catalogs practical injunctions spanning daily routine (waking at brāhma-muhūrta, sandhyā observances), cleanliness and waste-disposal norms, etiquette toward elders and teachers, speech ethics (avoiding harsh or humiliating words), dietary and hospitality rules, sexual restraint and prohibited relations, and household/ritual proprieties. The discourse culminates in a summarizing refrain: ācāra produces well-being, increases reputation, supports dharma, and removes inauspiciousness—presented as a compassionate, universal guideline for all social groups.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म से पूछते हैं—मनुष्य दीर्घायु कैसे होता है, अल्पायु क्यों होता है, कीर्ति और श्री (समृद्धि) किससे मिलती है? (V2) → भीष्म उत्तर को केवल ‘धर्म’ के सिद्धान्तों तक सीमित नहीं रखते; वे जीवन-व्यवहार के सूक्ष्म नियमों—यज्ञ-परम्परा (शम्या फेंककर वेदी-सीमा), तप-ब्रह्मचर्य-जप-होम, मन-वाणी-शरीर की शुद्धि, क्रोध-नियंत्रण, शयन-आहार-वस्त्र-आचरण की मर्यादाएँ—एक-एक कर रखते जाते हैं। (V1, V3, V37, V49, V85, V93, V863) → भीष्म ‘आचरण-धर्म’ को निर्णायक बताते हैं: क्रोध में किसी पर दण्ड न उठाना, केवल पुत्र/शिष्य को भी शिक्षा-हेतु मर्यादित ताड़न की अनुमति (V37); शयन, वस्त्र, स्नानोत्तर लेपन, भोजन-नियम, और ‘दूसरे के वस्त्र’ न पहनने जैसे निषेध (V49, V85, V93, V863)—ये सब दीर्घायु, कीर्ति और श्री के प्रत्यक्ष कारण बनते हैं। → अध्याय का निष्कर्ष यह बनता है कि उन्नति चाहने वाला बुद्धिमान पुरुष हर कार्य का शुभारम्भ ब्राह्मण द्वारा विधिपूर्वक (वास्तुपूजन आदि) कराए और शौच-शुद्धि को भोजन के आदि-अन्त तक हितकर माने। (V1176, V1310) → युधिष्ठिर के प्रश्नों का विस्तार अगले उपदेशों की ओर संकेत करता है—शौच, आहार, गृह-धर्म और सामाजिक मर्यादा के और सूक्ष्म विधान आगे कैसे व्यवस्थित होंगे?
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज बक। अपि्-छऋाज > यज्ञकर्ता पुरुष 'शम्या' नामक एक काठका डंडा खूब जोर लगाकर फेंकता है, वह जितनी दूरपर जाकर गिरता है उतने दूरमें यज्ञकी वेदी बनायी जाती है; उस वेदीपर जो यज्ञ किया जाता है उसे “शम्याक्षेप" अथवा “शम्याप्रास” यज्ञ कहते हैं। चतुरधिकशततमो< ध्याय: हि 388 वृद्धि और क्षय करनेवाले शुभाशुभ कर्मोके गृहस्थाश्रमके कर्तव्योंका विस्तारपूर्वक निरूपण युधिछिर उवाच शतायुरुक्त: पुरुष: शतवीर्यश्व॒ जायते । कस्मान्म्रियन्ते पुरुषा बाला अपि पितामह,युधिष्ठिरने कहा--पितामह! शास्त्रोंमें कहा गया है कि “मनुष्यकी आयु सौ वर्षोकी होती है। वह सैकड़ों प्रकारकी शक्ति लेकर जन्म धारण करता है।” किंतु देखता हूँ कि कितने ही मनुष्य बचपनमें ही मर जाते हैं। ऐसा क्यों होता है?
युधिष्ठिर म्हणाला— पितामह! शास्त्रांत सांगितले आहे की मनुष्य शतायू असतो आणि शतवीर्य घेऊन जन्मतो. तरीही अनेक जण बालपणीच मृत्युमुखी पडतात. असे का होते?
Verse 2
आयुष्मान् केन भवति अल्पायुर्वापि मानव: | केन वा लभते कीर्ति केन वा लभते श्रियम्,मनुष्य किस उपायसे दीर्घायु होता है अथवा किस कारणसे उसकी आयु कम हो जाती है? क्या करनेसे वह कीर्ति पाता है या क्या करनेसे उसे सम्पत्तिकी प्राप्ति होती है?
मनुष्य कोणत्या कारणाने दीर्घायुषी होतो आणि कोणत्या कारणाने अल्पायुषी होतो? कोणत्या आचरणाने त्याला कीर्ती मिळते आणि कोणत्या आचरणाने श्री—समृद्धी—प्राप्त होते?
Verse 3
तपसा ब्रह्मचर्येण जपहोमैस्तथौषधै: । कर्मणा मनसा वाचा तने ब्रूहि पितामह,पितामह! मनुष्य मन, वाणी अथवा शरीरके द्वारा तप, ब्रह्मचर्य, जप, होम तथा औषध आदिमेंसे किसका आश्रय ले, जिससे वह श्रेयका भागी हो, वह मुझे बताइये
पितामह! तप, ब्रह्मचर्य, जप, होम आणि औषधि—यांपैकी मनुष्याने कशाचा आधार घ्यावा? तसेच मन, वाणी व शरीरकर्म यांद्वारे कसे वागावे की तो श्रेयाचा भागी होईल—हे मला सांगा.
Verse 4
भीष्म उवाच अत्र तेहहं प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वमनुपृच्छसि । अल्पायुर्येन भवति दीर्घायुर्वापि मानव:
भीष्म म्हणाले— तू जे विचारले आहेस ते मी येथे सांगतो—कोणत्या कारणांनी मनुष्य अल्पायुषी होतो आणि कोणत्या कारणांनी दीर्घायुषी होतो.
Verse 5
येन वा लभते कीर्ति येन वा लभते श्रियम् यथा वर्तयन् पुरुष: श्रेयसा सम्प्रयुज्यते
आणि कोणत्या आचरणाने मनुष्य कीर्ती मिळवतो, कोणत्या आचरणाने श्री—समृद्धी—मिळवतो; ज्या प्रकारे तो वागतो, त्या प्रकारेच तो श्रेयाशी संयुक्त होतो.
Verse 6
भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! तुम मुझसे जो पूछ रहे हो, इसका उत्तर देता हूँ। मनुष्य जिस कारणसे अल्पायु होता है, जिस उपायसे दीर्घायु होता है, जिससे वह कीर्ति और सम्पत्तिका भागी होता है तथा जिस बर्तावसे पुरुषको श्रेयका संयोग प्राप्त होता है, वह सब बताता हूँ, सुनो ।। आचाराल्लभते हायुराचाराल्लभते श्रियम् | आचारात् कीर्तिमाप्रोति पुरुष: प्रेत्य चेह च,सदाचारसे ही मनुष्यको आयुकी प्राप्ति होती है, सदाचारसे ही वह सम्पत्ति पाता है तथा सदाचारसे ही उसे इहलोक और परलोकमें भी कीर्तिकी प्राप्ति होती है
भीष्म म्हणाले—युधिष्ठिरा! तू जे विचारतोस त्याचे उत्तर मी देतो. मनुष्य कोणत्या कारणांनी अल्पायुषी होतो, कोणत्या उपायांनी दीर्घायुषी होतो, कशामुळे कीर्ती व संपत्तीचा भागीदार होतो, आणि कोणत्या वर्तनाने पुरुषाला परम श्रेयाची प्राप्ती होते—हे सर्व ऐक. सदाचारानेच आयुष्य मिळते, सदाचारानेच समृद्धी मिळते, आणि सदाचारानेच मनुष्याला इहलोकी व परलोकी कीर्ती प्राप्त होते.
Verse 7
दुराचारो हि पुरुषो नेहायुर्विन्दते महत् । त्रसन्ति यस्माद् भूतानि तथा परिभवन्ति च
दुराचारी पुरुष या लोकात दीर्घायुष्य मिळवत नाही; कारण त्याच्यामुळे प्राणी भयभीत होतात आणि तो स्वतःही पुढे तिरस्कार व अपमानाचा धनी होतो.
Verse 8
दुराचारी पुरुष, जिससे समस्त प्राणी डरते और तिरस्कृत होते हैं, इस संसारमें बड़ी आयु नहीं पाता ।। तस्मात् कुर्यादिहाचारं यदीच्छेद् भूतिमात्मन: । अपि पापशरीरस्य आचारो हन्त्यलक्षणम्,अतः यदि मनुष्य अपना कल्याण करना चाहता हो तो उसे इस जगत्में सदाचारका पालन करना चाहिये। जिसका सारा शरीर ही पापमय है, वह भी यदि सदाचारका पालन करे तो वह उसके शरीर और मनके बुरे लक्षणोंको दबा देता है
दुराचारी पुरुष—ज्याच्यामुळे सर्व प्राणी भयभीत होतात आणि जो तिरस्कृत होतो—या जगात दीर्घायुष्य मिळवत नाही. म्हणून, ज्याला स्वतःचे कल्याण व समृद्धी हवी असेल, त्याने येथे सदाचाराचे पालन करावे. ज्याचे शरीरही पापाने भरलेले असले, तरी तो जर शिस्तबद्ध सदाचार आचरेल, तर तो देह-मनातील अशुभ लक्षणे व वाईट प्रवृत्ती नष्ट करतो.
Verse 9
आचारलक्षणो धर्म: संतश्षारित्रलक्षणा: । साधूनां च यथावृत्तमेतदाचारलक्षणम्,सदाचार ही धर्मका लक्षण है। सच्चरित्रता ही श्रेष्ठ पुरुषोंकी पहचान है। श्रेष्ठ पुरुष जैसा बर्ताव करते हैं; वही सदाचारका स्वरूप अथवा लक्षण है
सदाचार हेच धर्माचे लक्षण आहे. सच्चरित्रता ही सत्पुरुषांची ओळख आहे. सज्जन जसा आचरण करतात, तेच सदाचाराचे स्वरूप आणि धर्माची खूण आहे.
Verse 10
अप्यदृष्टं श्रवादेव पुरुषं धर्मचारिणम् | भूतिकर्माणि कुर्वाणं तं जना: कुर्वते प्रियम्,जो मनुष्य धर्मका आचरण करता और लोक-कल्याणके कार्यमें लगा रहता है, उसका दर्शन न हुआ हो तो भी मनुष्य केवल नाम सुनकर उससे प्रेम करने लगते हैं
जो मनुष्य धर्माचे आचरण करतो आणि लोकहिताच्या कार्यांत रत असतो, त्याचे दर्शन झाले नसले तरी केवळ त्याचे नाव ऐकूनच लोक त्याच्यावर प्रेम करतात.
Verse 11
ये नास्तिका निष्क्रियाश्व गुरुशास्त्राभिलड्घिन: । अधर्मज्ञा दुराचारास्ते भवन्ति गतायुष:,जो नास्तिक, क्रियाहीन, गुरु और शास्त्रकी आज्ञाका उल्लंघन करनेवाले, धर्मको न जाननेवाले और दुराचारी हैं, उन मनुष्योंकी आयु क्षीण हो जाती है
भीष्म म्हणाले—जे नास्तिक, कर्तव्यकर्मांपासून दूर, गुरु व शास्त्रांच्या आज्ञेचे उल्लंघन करणारे, धर्म न जाणणारे आणि दुराचारी असतात—त्यांचे आयुष्य क्षीण होते।
Verse 12
विशीला भिजन्नमर्यादा नित्यं संकीर्णमैथुना: । अल्पायुषो भवन्तीह नरा निरयगामिन:,जो मनुष्य शीलहीन, सदा धर्मकी मर्यादा भंग करनेवाले तथा दूसरे वर्णकी स्त्रियोंके साथ सम्पर्क रखनेवाले हैं; वे इस लोकमें अल्पायु होते और मरनेके बाद नरकमें पड़ते हैं
भीष्म म्हणाले—जो पुरुष शीलहीन, नेहमी धर्ममर्यादा भंग करणारे आणि निषिद्ध सीमा ओलांडून अवैध मैथुनात रत असतात—ते या लोकात अल्पायुषी होतात आणि मृत्यूनंतर नरकगामी होतात।
Verse 13
सर्वलक्षणहीनो5पि समुदाचारवान् नर: । श्रद्दधानोडनसूयुश्च॒ शतं वर्षाणि जीवति,सब प्रकारके शुभ लक्षणोंसे हीन होनेपर भी जो मनुष्य सदाचारी, श्रद्धालु और दोषदृष्टिसे रहित होता है, वह सौ वर्षोतक जीवित रहता है
भीष्म म्हणाले—सर्व शुभ लक्षणांपासून वंचित असला तरी जो मनुष्य सदाचारी, श्रद्धावान आणि दोषदृष्टीरहित असतो—तो शंभर वर्षे जगतो।
Verse 14
अक्रोधन: सत्यवादी भूतानामविहिंसक: । अनसूयुरजिद्दाश्व शतं वर्षाणि जीवति,जो क्रोधहीन, सत्यवादी, किसी भी प्राणीकी हिंसा न करनेवाला, अदोषदर्शी और कपटशून्य है, वह सौ वर्षोतक जीवित रहता है सायंप्रातश्व भूज्जीत नानतराले समाहित: । वालेन तु न भुज्जीत परश्राद्धं तथैव च
भीष्म म्हणाले—जो क्रोधरहित, सत्यवादी, सर्व प्राण्यांप्रती अहिंसक, दोषदृष्टीरहित व कपटरहित असतो—तो शंभर वर्षे जगतो। तो संयमाने सकाळ-संध्याकाळ भोजन करावे; मध्येच खाऊ नये. बळजबरीने/अनुचित रीतीने भोजन करू नये आणि परक्याच्या श्राद्धातील अन्नही खाऊ नये।
Verse 15
लोष्ठमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नर: । नित्योच्छिष्ट: संकुसुको नेहायुर्विन्दते महत्,जो ढेले फोड़ता, तिनके तोड़ता, नख चबाता तथा सदा ही उच्छिष्ट (अशुद्ध) एवं चंचल रहता है, ऐसे कुलक्षणयुक्त मनुष्यको दीर्घायु नहीं प्राप्त होती
भीष्म म्हणाले—जो ढेकळे फोडतो, गवताची काडी तोडतो, नखे चावतो आणि नेहमी उच्छिष्ट/अशुद्ध व चंचल राहतो—अशा कुलक्षणयुक्त मनुष्याला या लोकात दीर्घायुष्य मिळत नाही।
Verse 16
ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थों चानुचिंतयेत् । उत्थायाचम्य तिषछेत पूर्वा संध्यां कृताज्जलि:,प्रतिदिन ब्राह्ममुहूर्तमें (अर्थात् सूर्योदयसे दो घड़ी पहले) जागे तथा धर्म और अर्थके विषयमें विचार करे। फिर शय्यासे उठकर शौच-स्नानके पश्चात् आचमन करके हाथ जोड़े हुए प्रातः:कालकी संध्या करे
ब्राह्ममुहूर्तात जागून धर्म व अर्थ यांचे चिंतन करावे. मग शय्येतून उठून आचमन करून, हात जोडून पूर्व दिशेची प्रातःसंध्या विधिपूर्वक करावी.
Verse 17
एवमेवापरां संध्यां समुपासीत वाग्यत: । नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं नास्तं यान््तं कदाचन,इसी प्रकार सायंकालमें भी मौन रहकर संध्योपासना करे। उदय और अस्तके समय सूर्यकी ओर कदापि न देखे
त्याचप्रमाणे वाणी संयमित ठेवून सायंकाळची संध्याही करावी. सूर्योदय व सूर्यास्ताच्या वेळी कधीही सूर्याकडे थेट पाहू नये.
Verse 18
नोपसूष्टं न वारिस्थं न मध्यं नभसो गतम् | ऋषयो नित्यसंध्यत्वाद् दीर्घमायुरवाप्तुवन्
ऋषी न अपवित्र-दूषित ठिकाणी राहत, न पाणथळ प्रदेशात, न आकाशाच्या मध्यभागी भ्रमण करत. नित्य संध्याकर्मात स्थिर राहिल्यामुळे त्यांनी दीर्घायुष्य प्राप्त केले.
Verse 19
ये न पूर्वामुपासन्ते द्विजा: संध्यां न पश्चिमाम्
जे द्विज न प्रातःकाळची पूर्व संध्या उपासतात, न सायंकाळची पश्चिम संध्या.
Verse 20
परदारा न गन्तव्या सर्ववर्णेषु कहिचित्,किसी भी वर्णके पुरुषको कभी भी परायी स्त्रियोंसे संसर्ग नहीं करना चाहिये। परस्त्री- सेवनसे मनुष्यकी आयु जल्दी ही समाप्त हो जाती है। संसारमें परस्त्री-समागमके समान पुरुषकी आयुको नष्ट करनेवाला दूसरा कोई कार्य नहीं है
कोणत्याही वर्णातील पुरुषाने कधीही परस्त्रीकडे जाऊ नये; परस्त्री-सेवनाने मनुष्याचे आयुष्य लवकर क्षीण होते. जगात परस्त्री-समागमाइतके पुरुषाचे आयुष्य नष्ट करणारे दुसरे कोणतेही कर्म नाही.
Verse 21
न हीदृशमनायुष्यं लोके किंचन विद्यते । यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्,किसी भी वर्णके पुरुषको कभी भी परायी स्त्रियोंसे संसर्ग नहीं करना चाहिये। परस्त्री- सेवनसे मनुष्यकी आयु जल्दी ही समाप्त हो जाती है। संसारमें परस्त्री-समागमके समान पुरुषकी आयुको नष्ट करनेवाला दूसरा कोई कार्य नहीं है
भीष्म म्हणाले— या लोकात परस्त्री-संगासारखे आयुष्य नष्ट करणारे दुसरे काही नाही. येथे पुरुषासाठी परदारोपसेवनाइतके निश्चितपणे आयु कमी करणारे अन्य कोणतेही कर्म नाही.
Verse 22
यावन्तो रोमकूपाः स्युः स्त्रीणां गात्रेषु निर्मिता: । तावद् वर्षसहस्राणि नरकं पर्युपासते,स्त्रियोंके शरीरमें जितने रोमकूप होते हैं, उतने ही हजार वर्षोंतक व्यभिचारी पुरुषोंको नरकमें रहना पड़ता है
भीष्म म्हणाले— स्त्रियांच्या अंगांवर जितके रोमकूप निर्माण झाले आहेत, तितकी हजारो वर्षे व्यभिचारी पुरुष नरकात वास करतात.
Verse 23
प्रसाधनं च केशानामज्जनं दन्तधावनम् | पूर्वाह्न एव कार्याणि देवतानां च पूजनम्,केशोंको सँवारना, आँखोंमें अंजन लगाना, दाँत-मुँह धोना और देवताओंकी पूजा करना--ये सब कार्य दिनके पहले प्रहरमें ही करने चाहिये
केसांची मांडणी, डोळ्यांत अंजन लावणे, दात-मुख स्वच्छ करणे आणि देवतांचे पूजन—ही सर्व कर्मे पूर्वाह्नातच करावीत.
Verse 24
पुरीषमूत्रे नोदीक्षेत्राधितिषछ्ठेत् कदाचन । नातिकल्यं नातिसायं न च मध्यन्दिने स्थिते
भीष्म म्हणाले— विष्ठा-मूत्राने मलिन झालेल्या ठिकाणी कधीही बसू नये, तिथे थांबूही नये. तसेच अयोग्य वेळीही नाही—अतिप्रातः, अतिसायंकाळी, किंवा मध्याह्नी उभे राहूनही नाही.
Verse 25
पन्था देयो ब्राह्म॒णाय गोभ्यो राजभ्य एव च
ब्राह्मणाला, गायींना आणि राजालाही मार्ग द्यावा.
Verse 26
प्रदक्षिणं च कुर्वीत परिज्ञातान् वनस्पतीन्
भीष्म म्हणाले—जे वृक्ष नीट परिचित व ओळखलेले आहेत, त्यांचीही श्रद्धेने प्रदक्षिणा करावी; परिचित वनस्पतींनाही आदर व सावधतेस पात्र मानावे.
Verse 27
चतुष्पथान् प्रकुर्वीत सवनिव प्रदक्षिणान् । मार्गमें चलते समय अश्वत्थ आदि परिचित वृक्षों तथा समस्त चौराहोंको दाहिने करके जाना चाहिये ।। मध्यन्दिने निशाकाले अर्धरात्रे च सर्वदा
भीष्म म्हणाले—चौक (चतुष्पथ) ओलांडताना त्यास उजवीकडे ठेवून, जणू प्रदक्षिणा करीत आहोत अशा भावाने जावे. प्रवासात अश्वत्थ इत्यादी परिचित वृक्ष व सर्व चौक उजवीकडे ठेवून जाणे योग्य आहे. हा नियम मध्यान्ही, रात्री, अर्धरात्री—सर्वदा पाळावा.
Verse 28
चतुष्पथ्थं न सेवेत उभे संध्ये तथैव च । दोपहरमें, रातमें, विशेषत:ः आधी रातके समय और दोनों संध्याओंके समय कभी चौराहोंपर न रहे ।। उपानहौ च वस्त्र च धृतमन्यैर्न धारयेत्,दूसरोंके पहने हुए वस्त्र और जूते न पहने। सदा ब्रह्मचर्यका पालन करे। पैरसे पैरको न दबावे। सभी पक्षोंकी अमावास्या, पौर्णमासी, चतुर्दशी और अष्टमी तिथिको सदा ब्रह्मचारी रहे--स्त्री-समागम न करे। किसीकी निंदा, बदनामी और चुगली न करे
भीष्म म्हणाले—दोन्ही संध्याकाळी/संध्याकाळ-प्रभात संध्याकाळी चतुष्पथावर थांबू नये किंवा वारंवार तेथे वावरू नये. तसेच इतरांनी घातलेले पादत्राणे व वस्त्रे धारण करू नयेत.
Verse 29
ब्रह्मचारी च नित्य॑ं स्यात् पादं पादेन नाक्रमेत् अमावास्यां पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां च सर्वश:,दूसरोंके पहने हुए वस्त्र और जूते न पहने। सदा ब्रह्मचर्यका पालन करे। पैरसे पैरको न दबावे। सभी पक्षोंकी अमावास्या, पौर्णमासी, चतुर्दशी और अष्टमी तिथिको सदा ब्रह्मचारी रहे--स्त्री-समागम न करे। किसीकी निंदा, बदनामी और चुगली न करे
भीष्म म्हणाले—मनुष्याने नित्य ब्रह्मचारी असावे; एका पायाने दुसरा पाय दाबू/तुडवू नये. अमावस्या, पौर्णिमा आणि प्रत्येक पक्षातील चतुर्दशीला सर्व प्रकारे संयम ठेवून ब्रह्मचर्य पाळावे.
Verse 30
अष्टम्यां सर्वपक्षाणां ब्रह्मचारी सदा भवेत् | आक्रोशं परिवादं च पैशुन्यं च विवर्जयेत्,दूसरोंके पहने हुए वस्त्र और जूते न पहने। सदा ब्रह्मचर्यका पालन करे। पैरसे पैरको न दबावे। सभी पक्षोंकी अमावास्या, पौर्णमासी, चतुर्दशी और अष्टमी तिथिको सदा ब्रह्मचारी रहे--स्त्री-समागम न करे। किसीकी निंदा, बदनामी और चुगली न करे
भीष्म म्हणाले—दोन्ही पक्षांच्या अष्टमीला नेहमी ब्रह्मचर्य पाळावे. तसेच आक्रोश, परिवाद (निंदा) आणि पैशुन्य (चुगली) यांचा त्याग करावा.
Verse 31
नारुन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनत: परमभ्याददीत । ययास्य वाचा पर उद्विजेत नतां वदेद् रुशतीं पापलोक्याम्,दूसरोंके मर्मपर आघात न करे। क्रूरतापूर्ण बात न बोले, औरोंको नीचा न दिखावे। जिसके कहनेसे दूसरोंको उद्वेग होता हो वह रुखाईसे भरी हुई बात पापियोंके लोकमें ले जानेवाली होती है। अत: वैसी बात कभी न बोले
भीष्म म्हणाले— दुसऱ्यांच्या मर्मावर घाव करणारा होऊ नये, क्रूर वचन बोलू नये. कोणाला नीच दाखवून त्याच्यावर मात करण्याचा प्रयत्न करू नये. ज्यामुळे इतरांना उद्वेग होतो अशी रूक्ष वाणी पापलोकाकडे नेते; म्हणून अशी वाणी कधीही बोलू नये.
Verse 32
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैराहत: शोचति रात्र्यहानि । परस्य वा मर्मसु ये पतन्ति तान् पण्डितो नावसूजेत् परेषु,वचनरूपी बाण मुँहसे निकलते हैं, जिनसे आहत होकर मनुष्य रात-दिन शोकमें पड़ा रहता है। अतः जो दूसरोंके मर्मस्थानोंपर चोट करते हैं, ऐसे वचन विद्वान् पुरुष दूसरोंके प्रति कभी न कहे
भीष्म म्हणाले— वचनरूपी बाण मुखातून बाहेर पडतात; त्याने आहत झालेला मनुष्य रात्रंदिवस शोक करीत राहतो. जे शब्द दुसऱ्याच्या मर्मस्थानी घुसतात, असे शब्द पंडित पुरुष कधीही परांवर सोडत नाही.
Verse 33
रोहते सायकैरिंद्ध वनं परशुना हतम् । वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम्,बाणोंसे बिंधा और फरसेसे कटा हुआ वन पुन: अंकुरित हो जाता है, किंतु दुर्वचनरूपी शस्त्रसे किया हुआ भयंकर घाव कभी नहीं भरता है
भीष्म म्हणाले— बाणांनी भेदलेले आणि परशूने तोडलेले वन पुन्हा उगवते; पण दुर्वचनरूपी शस्त्राने केलेली भयंकर वाक्-जखम कधीच भरून येत नाही.
Verse 34
कर्णिनालीकनाराचान् निर्हरन्ति शरीरत: । वाक्शल्यस्तु न निर्हर्तु शक्यो हृदिशयो हि सः,कर्णि, नालीक और नाराच--ये शरीरमें यदि गड़ जायेँ तो चिकित्सक मनुष्य इन्हें शरीरसे निकाल देते हैं, किंतु वचनरूपी बाणको निकालना असंभव होता है; क्योंकि वह हृदयके भीतर चुभा होता है
भीष्म म्हणाले— कर्णि, नालीक आणि नाराच असे बाण शरीरात रुतले तर वैद्य ते काढून टाकतात; पण वचनरूपी शल्य काढणे अशक्य असते, कारण ते हृदयातच रुतलेले असते.
Verse 35
हीनांगानतिरिक्तांगान् विद्याहीनान् विगर्हितान् | रूपद्रविणहीनांश्व सत्त्वहीनांश्व नाक्षिपेत्,हीनांग (अंधे-काने आदि), अधिकांग (छांगुर आदि), विद्याहीन, निन्दित, कुरूप, निर्धन और निर्बल मनुष्योंपर आक्षेप करना उचित नहीं है
भीष्म म्हणाले— हीनांग, अतिरिक्तांग, विद्याहीन, निंदित, रूप व धनहीन तसेच सत्त्वहीन (बल-धैर्यहीन) लोकांवर आक्षेप घेणे योग्य नाही.
Verse 36
नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्सनम् । देषस्तम्भो5भिमानं च तैक्ष्ण्यं च परिवर्जयेत्,नास्तिकता, वेदोंकी निंदा, देवताओंको कोसना, द्वेष, उद्ण्डता, अभिमान और कठोरता--इन दुर्गुणोंका त्याग कर देना चाहिये
भीष्म म्हणाले— नास्तिक्य, वेदनिंदा, देवतांची निंदा, द्वेष, हट्ट, अभिमान आणि कठोरपणा—हे सर्व दुर्गुण त्यागावेत; कारण ते धर्माचा क्षय करतात.
Verse 37
परस्य दण्डं नोद्यच्छेत् क्रुद्धो नैन॑ निपातयेत् । अन्यत्र पुत्राच्छिष्याच्च शिक्षार्थ ताडनं स्मृतम्,क्रोधमें आकर पुत्र या शिष्यके सिवा दूसरे किसीको न तो डंडा मारे, न उसे पृथ्वीपर ही गिरावे। हाँ, शिक्षाके लिये पुत्र या शिष्यको ताड़ना देना उचित माना गया है
क्रोधाने दुसऱ्यावर दंड उगारू नये, त्याला जमिनीवर पाडू नये. केवळ पुत्र किंवा शिष्य यांना शिक्षेसाठी ताडन करणे शास्त्रमान्य आहे.
Verse 38
न ब्राह्मणान् परिवदेन्नक्षत्राणि न निर्दिशेत् । तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात् तथास्यायुर्न रिष्यते,ब्राह्मणोंकी निंदा न करे, घर-घर घूम-घूमकर नक्षत्र और किसी पक्षकी तिथि न बताया करे। ऐसा करनेसे मनुष्यकी आयु क्षीण नहीं होती है
ब्राह्मणांची निंदा करू नये; नक्षत्रे सांगत फिरू नये; तसेच पक्षाची तिथीही जाहीर करू नये. असे केल्याने मनुष्याचे आयुष्य क्षीण होत नाही.
Verse 39
(अमावास्यामृते नित्यं दंतधावनमाचरेत् । इतिहासपुराणानि दान वेदं च नित्यश: ।। गायत्रीमनन नित्य॑ कुर्यात् संध्यां समाहित: ।) अमावास्याके सिवा प्रतिदिन दन्तधावन करना चाहिये। इतिहास, पुराणोंका पाठ, वेदोंका स्वाध्याय, दान, एकाग्रचित्त होकर संध्योपासना और गायत्रीमंत्रका जप--ये सब कर्म नित्य करने चाहिये ।। कृत्वा मूत्रपुरीषे तु रथ्यामाक्रम्य वा पुन: । पादप्रक्षालनं कुर्यात् स्वाध्याये भोजने तथा,मल-मूत्र त्यागने और रास्ता चलनेके बाद तथा स्वाध्याय और भोजन करनेके पहले पैर धो लेने चाहिये
अमावास्या सोडून दररोज दंतधावन करावे. इतिहास-पुराणांचे पठण, वेदस्वाध्याय आणि दान—हे नित्य करावे. एकाग्रचित्ताने संध्योपासना करावी व दररोज गायत्रीचा जप-मनन करावे. मल-मूत्र त्यागल्यानंतर आणि रस्त्यावरून चालून आल्यावर, तसेच स्वाध्याय व भोजनापूर्वी पाय धुवावेत.
Verse 40
त्रीणि देवा: पवित्राणि ब्राह्णानामकल्पयन् । अदृष्टमद्धिर्निर्णिक्ते यच्च वाचा प्रशस्यते
भीष्म म्हणाले— देवांनी ब्राह्मणांसाठी तीन पवित्र करणारी साधने ठरविली आहेत: अदृष्ट (सत्कर्माचे पुण्य), धुऊन शुद्ध करणारे जल, आणि वाणीने प्रशंसित व पवित्र केलेले.
Verse 41
जिसपर किसीकी दूषित दृष्टि न पड़ी हो, जो जलसे धोया गया हो तथा जिसकी ब्राह्मणलोग वाणीद्वारा प्रशंसा करते हों--ये ही तीन वस्तुएँ देवताओं ने ब्राह्मणोंके उपयोगमें लाने योग्य और पवित्र बतायी हैं ।। संयावं कृसरं मांसं शष्कुलीं पायसं तथा । आत्मार्थ न प्रकर्तव्यं देवार्थ तु प्रकल्पयेत्,जौके आटेका हलवा, खिचड़ी, फलका गूदा, पूड़ी और खीर--ये सब वस्तुएँ अपने लिये नहीं बनानी चाहिये। देवताओंको अर्पण करनेके लिये ही इनको तैयार करना चाहिये
भीष्म म्हणाले—संयाव, कृसर (खिचडी), मांस, शष्कुली (पुरी/केक) आणि पायस—हे पदार्थ स्वतःच्या भोगासाठी करू नयेत; देवांना अर्पण करण्यासाठीच तयार करावेत।
Verse 42
नित्यमग्निं परिचरेद् भिक्षां दद्याच्च नित्यदा | वाग्यतो दन्तकाषछं च नित्यमेव समाचरेत्
नित्य अग्नीची सेवा करावी आणि दररोज भिक्षा/दान द्यावे। वाणी संयमित ठेवावी आणि दंतकाष्ठाने रोज दंतधावन करावे।
Verse 43
प्रतिदिन अग्निकी सेवा करे, नित्यप्रति भिक्षुको भिक्षा दे और मौन होकर प्रतिदिन दन्तथधावन किया करे ।। (न संध्यायां स्वपेन्नित्यं स््नायाच्छुद्ध: सदा भवेत् ।) न चाभ्युदितशायी स्यात् प्रायश्चित्ती तथा भवेत् । मातापितरमुत्थाय पूर्वमेवाभिवादयेत्
संध्याकाळी कधीही झोपू नये; स्नान करून सदैव शुद्ध राहावे. सूर्योदय झाल्यावर पडून झोपू नये; तसे झाले तर प्रायश्चित्त करावे. उठल्यावर सर्वप्रथम माता-पित्यांना प्रणाम करावा.
Verse 44
आचार्यमथवाप्यन्यं तथायुर्विन्दते महत् | सायंकालमें न सोये, नित्य स्नान करे और सदा पवित्रतापूर्वक रहे। सूर्योदय होनेतक कभी न सोये। यदि किसी दिन ऐसा हो जाय तो प्रायश्षित्त करे। प्रतिदिन प्रातःकाल सोकर उठनेके बाद पहले माता-पिताको प्रणाम करे। फिर आचार्य तथा अन्य गुरुजनोंका अभिवादन करे। इससे दीर्घायु प्राप्त होती है || ४३ $ ।। वर्जयेद् दन्तकाष्ठानि वर्जनीयानि नित्यश:
आचार्य किंवा अन्य गुरुजनांचे आदराने अभिवादन-सेवन केल्याने महान दीर्घायुष्य मिळते. आणि जे दंतकाष्ठ वर्ज्य आहेत, त्यांचा नित्य त्याग करावा.
Verse 45
उदड़्मुखश्नव सततं शौचं कुर्यात् समाहित:
उत्तराभिमुख होऊन नेहमी स्नान करावे आणि एकाग्र मनाने सतत शौच-शुद्धीचे पालन करावे.
Verse 46
अकृत्वा देवपूजां च नाभिगच्छेत् कदाचन । अन्यत्र तु गुरुं वृद्ध धार्मिक वा विचक्षणम्,देवपूजा किये बिना गुरु, वृद्ध, धार्मिक तथा विद्वान् पुरुषको छोड़कर दूसरे किसीके पास न जाय
भीष्म म्हणाले—देवपूजा न करता कधीही कोणाकडे जाऊ नये. मात्र गुरु, वृद्ध, धर्मनिष्ठ किंवा विवेकी पुरुष यांच्याकडे जाणे अपवाद आहे.
Verse 47
अवलोक्यो न चादर्शो मलिनो बुद्धिमत्तरै: । न चाज्ञातां स्त्रियं गच्छेद् गर्भिणीं वा कदाचन,अत्यन्त बुद्धिमान् पुरुषोंको मलिन दर्पणमें कभी अपना मुँह नहीं देखना चाहिये। अपरिचित तथा गर्भिणी स्त्रीके पास भी न जाय
भīष्मांनी सांगितले—अत्यंत बुद्धिमान पुरुषाने मळलेल्या आरशात आपला चेहरा पाहू नये. अपरिचित स्त्रीकडे किंवा गर्भवती स्त्रीकडेही कधी जाऊ नये.
Verse 48
(दारसंग्रहणात् पूर्व नाचरेन्मैथुनं बुध: । अन्यथा त्ववकीर्ण: स्यात् प्रायश्षित्तं समाचरेत् ।। नोदीक्षेत् परदारांश्व रहस्येकासनो भवेत् । इन्द्रियाणि सदा यच्छेत् स्वप्ने शुद्धमना भवेत् ।।) विद्वान् पुरुष विवाहसे पहले मैथुन न करे, अन्यथा वह ब्रह्मचर्य-व्रतको भंग करनेका अपराधी माना जाता है। ऐसी दशामें उसे प्रायश्चित्त करना चाहिये। वह परायी स्त्रीकी ओर न तो देखे और न एकान्तमें उसके साथ एक आसनपर बैठे ही। इन्द्रियोंको सदा अपने वशमें रखे। स्वप्रमें भी शुद्ध मनवाला होकर रहे ।। उदक्शिरा न स्वपेत तथा प्रत्यकुशिरा न च । प्राकृशिरास्तु स्वपेद् विद्वानथवा दक्षिणाशिरा:,उत्तर तथा पश्चिमकी ओर सिर करके न सोये। विद्वान् पुरुषको पूर्व अथवा दक्षिणकी ओर सिर करके ही सोना चाहिये
भीष्म म्हणाले—विवाहापूर्वी ज्ञानी पुरुषाने मैथुन करू नये; अन्यथा तो ब्रह्मचर्यभंग करणारा (अवकीर्ण) ठरतो आणि त्याने प्रायश्चित्त करावे. परस्त्रीकडे पाहू नये, एकांतात तिच्याबरोबर एकाच आसनावर बसू नये. इंद्रिये सदैव संयमात ठेवावीत आणि स्वप्नातही मन शुद्ध ठेवावे. उत्तर किंवा पश्चिमेकडे डोके करून झोपू नये; विद्वानाने पूर्व किंवा दक्षिणेकडे डोके करूनच झोपावे.
Verse 49
न भग्ने नावशीर्णे च शयने प्रस्वपीत च । नान्तर्थाने न संयुक्ते न च तिर्यक् कदाचन,टूटी और ढीली खाटपर नहीं सोना चाहिये। अँधेरेमें पड़ी हुई शय्यापर भी सहसा शयन करना उचित नहीं है (उजाला करके उसे अच्छी तरह देख लेना चाहिये)। किसी दूसरेके साथ एक खाटपर न सोये। इसी तरह पलंगपर कभी तिरछा होकर नहीं, सदा सीधे ही सोना चाहिये
भीष्म म्हणाले—तुटलेल्या किंवा सैल शय्येवर झोपू नये. अंधारात ठेवलेल्या शय्येवर न पाहता झोपू नये; दिवा लावून तपासावे. दुसऱ्याबरोबर एकाच खाटेवर झोपू नये. तसेच कधीही आडवे-तिरपे न झोपता नेहमी सरळ झोपावे.
Verse 50
न चापि गच्छेत् कार्येण समयाद् वापि नास्तिकै: । आसन तु पदा55कृष्य न प्रसज्जेत् तथा नर:,नास्तिकोंके साथ काम पड़नेपर भी न जाय। उनके शपथ खाने या प्रतिज्ञा करनेपर भी उनके साथ यात्रा न करे। आसनको पैरसे खींचकर मनुष्य उसपर न बैठे
भीष्म म्हणाले—कार्य पडले तरी नास्तिकांच्या संगतीने जाऊ नये; त्यांनी करार केला किंवा शपथ घेतली तरी त्यांच्या बरोबर प्रवास करू नये. तसेच पायाने ओढून आणलेल्या आसनावर बसण्याची सवय लावू नये.
Verse 51
न नग्न: कर्तहिचित् स्नायान्न निशायां कदाचन । स्नात्वा च नावमृज्येत गात्राणि सुविचक्षण:,विद्वान पुरुष कभी नग्न होकर स्नान न करे। रातमें भी कभी न नहाय। स्नानके पश्चात् अपने अंगोंमें तैल आदिकी मालिश न करावे
भीष्म म्हणाले— ज्ञानी पुरुष कधीही नग्न होऊन स्नान करू नये, तसेच कधीही रात्री स्नान करू नये. आणि स्नान झाल्यावर विवेकी मनुष्याने तेल इत्यादी लावून अंग चोळू/मर्दन करू नये.
Verse 52
न चानुलिम्पेदस्नात्वा स्नात्वा वासो न निर्धुनेत् । न चैवार्द्राणि वासांसि नित्यं सेवेत मानव:,स्नान किये बिना अपने अंगोंमें चन्दन या अंगराग न लगावे। स्नान कर लेनेपर गीले वस्त्र न झटकारे। मनुष्य भीगे वस्त्र कभी न पहने
भीष्म म्हणाले— स्नान न करता चंदन किंवा अंगराग इत्यादी अंगाला लावू नये. स्नानानंतर ओले वस्त्र झटकू नये. तसेच मनुष्याने नेहमी ओले कपडे परिधान करू नयेत.
Verse 53
स्रजश्न नावकृष्येत न बहिर्धारयीत च । उदक्यया च सम्भाषां न कुर्वीत कदाचन,गलेमें पड़ी हुई मालाको कभी न खींचे। उसे कपड़ेके ऊपर न धारण करे। रजस्वला सत्रीके साथ कभी बातचीत न करे
भीष्म म्हणाले— गळ्यातील माळ कधी ओढू नये; आणि ती वस्त्रांच्या वर बाहेरून धारण करू नये. तसेच रजस्वला स्त्रीशी कधीही संभाषण करू नये.
Verse 54
नोत्सूजेत पुरीषं च क्षेत्रे ग्रामस्य चान्तिके । उभे मूत्रपुरीषे तु नाप्सु कुर्यात् कदाचन,बोये हुए खेतमें, गाँवके आस-पास तथा पानीमें कभी मल-मूत्रका त्याग न करे
भीष्म म्हणाले— पेरलेल्या शेतात व गावाच्या जवळ मलत्याग करू नये. तसेच मूत्र व मल—दोन्हीही कधीही पाण्यात करू नयेत.
Verse 55
(देवालये5थ गोवन्दे चैत्ये सस्येषु विश्रमे । भक्ष्यान् भूक्त्वा क्षुतेअध्वानं गत्वा मूत्रपुरीषयो: ।। द्विराचामेद् यथान्यायं हृदगतं तु पिबन्नपः ।) देवमन्दिर, गौओंके समुदाय, देवसम्बन्धी वृक्ष और विश्रामस्थानके निकट तथा बढ़ी हुई खेतीमें भी मल-मूत्रका त्याग नहीं करना चाहिये। भोजन कर लेनेपर, छींक आनेपर, रास्ता चलनेपर तथा मल-मूत्रका त्याग करनेपर यथोचित शुद्धि करके दो बार आचमन करे। आचमनमें इतना जल पीये कि वह हृदयतक पहुँच जाय ।। अन्न बुभुक्षमाणस्तु त्रिर्मुखेन स्पशेदप: । भुक््त्वा चान्न॑ तथैव त्रिर्द्धि: पुनः परिमार्जयेत्,भोजन करनेकी इच्छावाला पुरुष पहले तीन बार मुखसे झलका स्पर्श (आचमन) करे। फिर भोजनके पश्चात् भी तीन आचमन करे। फिर अंगुष्ठके मूलभागसे दो बार मुँहको पोंछे
भीष्म म्हणाले— देवालयाजवळ, गोवृंदात, चैत्य/तीर्थस्थानी, पूज्य वृक्षांच्या निकट, विश्रांतीस्थळाजवळ आणि डोलणाऱ्या पिकांतही मल-मूत्राचा त्याग करू नये. भोजन झाल्यावर, शिंक आल्यावर, मार्ग चालून आल्यावर आणि मल-मूत्र त्यागानंतर, विधिपूर्वक शुद्धी करून दोनदा आचमन करावे—इतके जल प्यावे की ते हृदयापर्यंत पोहोचल्यासारखे वाटावे. जेवण करण्यास उद्यत पुरुषाने प्रथम तीनदा मुखाने जल-स्पर्श (आचमन) करावा; भोजनानंतरही तसाच तीनदा आचमन करावा आणि मग दोनदा तोंड पुसावे.
Verse 56
प्राडमुखो नित्यमश्रीयाद् वाग्यतो5न्नमकुत्सयन् । प्रस्कन्दयेच्च मनसा भुक्त्वा चाग्निमुपस्पृशेत्,भोजन करनेवाला पुरुष प्रतिदिन पूर्वकी ओर मुँह करके मौन भावसे भोजन करे। भोजन करते समय परोसे हुए अन्नकी निन्दा न करे। किंचिन्मात्र अन्न थालीमें छोड़ दे और भोजन करके मन-ही-मन अग्निका स्मरण करे
भीष्म म्हणाले— भोजन करणारा पुरुष दररोज पूर्वाभिमुख होऊन मौन व संयमाने भोजन करावा. वाढलेल्या अन्नाची निंदा करू नये. थोडेसे अन्न शिल्लक ठेवावे आणि भोजनानंतर मनोमन पवित्र अग्नीचे स्मरण करावे.
Verse 57
आयुष्य॑ प्राड्मुखो भुड्क्ते यशस्यं दक्षिणामुख: । धन्य पश्चान्मुखो भुड्क्ते ऋतं भुड्क्ते उदडमुख:
भीष्म म्हणाले— पूर्वाभिमुख होऊन भोजन केल्यास आयुष्य वाढते; दक्षिणाभिमुख होऊन भोजन केल्यास यश मिळते; पश्चिमाभिमुख होऊन भोजन केल्यास धन-समृद्धी व सौभाग्य मिळते; आणि उत्तराभिमुख होऊन भोजन केल्यास सत्याची प्राप्ती होते.
Verse 58
जो मनुष्य पूर्व दिशाकी ओर मुँह करके भोजन करता है, उसे दीर्घायु, जो दक्षिणकी ओर मुँह करके भोजन करता है उसे यश, जो पश्चिमकी ओर मुख करके भोजन करता है उसे धन और जो उत्तराभिमुख होकर भोजन करता है उसे सत्यकी प्राप्ति होती है ।। अग्निमालभ्य तोयेन सर्वान् प्राणानुपस्पृशेत् । गात्राणि चैव सर्वाणि नाभिं पाणितले तथा,(मनसे) अग्निका स्पर्श करके जलसे सम्पूर्ण इन्द्रियोंका, सब अंगोंका, नाभिका और दोनों हथेलियोंका स्पर्श करे
भीष्म म्हणाले— जो पूर्वाभिमुख होऊन भोजन करतो त्याला दीर्घायुष्य, जो दक्षिणाभिमुख होऊन भोजन करतो त्याला यश, जो पश्चिमाभिमुख होऊन भोजन करतो त्याला धन, आणि जो उत्तराभिमुख होऊन भोजन करतो त्याला सत्याची प्राप्ती होते. नंतर अग्नीचा स्पर्श करून जलाने सर्व प्राण (इंद्रिये), सर्व अवयव, नाभी आणि दोन्ही तळहात स्पर्श करून शुद्धी करावी.
Verse 59
नाधितिषछेत् तुषं जातु केशभस्मकपालिका: । अन्यस्य चाप्यवस्नातं दूरत: परिवर्जयेत्,भूसी, भस्म, बाल और मुर्देकी खोपड़ी आदिपर कभी न बैठे। दूसरेके नहाये हुए जलका दूरसे ही त्याग कर दे
भीष्म म्हणाले— भूसी, केस, भस्म किंवा कवटी इत्यादींवर कधीही बसू नये. तसेच दुसऱ्याच्या स्नानाचे पाणी दूरूनच टाळावे—त्यापासून दूर राहावे.
Verse 60
शान्तिहोमांश्व॒ कुर्वीत सावित्राणि च धारयेत् । निषण्णश्नापि खादेत न तु गच्छन् कदाचन,शान्ति-होम करे, सावित्रसंज्ञक मन्त्रोंका जप और स्वाध्याय करे। बैठकर ही भोजन करे, चलते-फिरते कदापि भोजन नहीं करना चाहिये
भीष्म म्हणाले— शांती-होम करावा आणि सावित्री (गायत्री) इत्यादी मंत्रांचा जप-स्वाध्याय चालू ठेवावा. भोजन नेहमी बसूनच करावे; चालत-फिरत कधीही भोजन करू नये.
Verse 61
मूत्रं नोत्तिषठतता कार्य न भस्मनि न गोव्रजे । आर्द्रपादस्तु भुंजीत नार्द्रपादस्तु संविशेत्,खड़ा होकर पेशाब न करे। राखमें और गोशालामें भी मूत्र त्याग न करे, भीगे पैर भोजन तो करे, परंतु शयन न करे
भीष्म म्हणाले— उभ्याने मूत्रत्याग करू नये; राखेवर किंवा गोठ्यातही मूत्रत्याग करू नये। पाय ओले असतील तर भोजन करावे, पण ओल्या पायांनी शयन करू नये।
Verse 62
आर्द्रपादस्तु भुंजानो वर्षाणां जीवते शतम् । त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट आलभेत कदाचन
भीष्म म्हणाले— ओल्या पायांनी भोजन करणारा शंभर वर्षे जगतो. पण अशुचि (उच्छिष्ट) अवस्थेत तीन तेज/अग्नी कधीही हाताळू किंवा वापरू नये।
Verse 63
त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट उदीक्षेत्र कदाचन
भीष्म म्हणाले— हे अनउच्छिष्टा! तीन प्रकारच्या तेजाकडे कधीही तुच्छतेने पाहू नकोस।
Verse 64
ऊर्ध्व प्राणा ह्ुत्क्रामन्ति यून: स्थविर आयति
भीष्म म्हणाले— तरुणाचे प्राण वरच्या दिशेने उठून लवकर निघून जाण्यास प्रवृत्त होतात; वृद्धाचे प्राण मंदगतीने चालतात व कष्टाने ये-जा करतात।
Verse 65
प्रत्युत्थानाभिवादा भ्यां पुनस्तान् प्रतिपद्यते । वृद्ध पुरुषके आनेपर तरुण पुरुषके प्राण ऊपरकी ओर उठने लगते हैं। ऐसी दशामें जब वह खड़ा होकर वृद्ध पुरुषोंका स्वागत और उन्हें प्रणाम करता है, तब वे प्राण पुनः पूर्वावस्थामें आ जाते हैं |। ६४ ई ।। अभिवादयीत वृद्धांश्व॒ दद्याच्चैवासनं स्वयम्
भीष्म म्हणाले— उठून स्वागत करणे व नमस्कार करणे यामुळे ते प्राण पुन्हा पूर्ववत् होतात. म्हणून वृद्धांना नमस्कार करावा आणि स्वतः त्यांना आसन द्यावे।
Verse 66
कृतांजलिरुपासीत गच्छन्तं पृष्ठतो5न्वियात् । इसलिये जब कोई वृद्ध पुरुष अपने पास आवे, तब उसे प्रणाम करके बैठनेकी आसन दे और स्वयं हाथ जोड़कर उसकी सेवामें उपस्थित रहे। फिर जब वह जाने लगे, तब उसके पीछे-पीछे कुछ दूरतक जाय ।। न चासीतासने भिन्ने भिन्नकांस्यं च वर्जयेत्
भीष्म म्हणाले—वृद्धाजवळ हात जोडून नम्रतेने सेवेत उभे राहावे; आणि तो निघू लागला की काही अंतरापर्यंत त्याच्या मागोमाग जावे. त्याच्यापासून वेगळ्या आसनावर बसू नये आणि वेगळी भांडीही वापरू नयेत—हीच ज्येष्ठांप्रती विनय व सेवा-भावना होय.
Verse 67
स्वप्तव्यं नैव नग्नेन न चोच्छिष्टोडपि संविशेत्
भीष्म म्हणाले—नग्न होऊन झोपू नये; आणि उच्छिष्ट (अशुद्ध) अवस्थेतही पडून विश्रांती घेऊ नये. हा नियम देहसंयम व नित्यशौच शिकवितो.
Verse 68
उच्छिष्टो न स्पृशेच्छीर्ष सर्वे प्राणास्तदा श्रया: । नंगे होकर न सोये। उच्छिष्ट अवस्थामें भी शयन न करे। जूठे हाथसे मस्तकका स्पर्श न करे; क्योंकि समस्त प्राण मस्तकके ही आश्रित हैं ।। ६७ $ ।। केशग्रहं प्रहारांश्न शिरस्येतान् विवर्जयेत्,सिरके बाल पकड़कर खींचना और मस्तकपर प्रहार करना वर्जित है। दोनों हाथ सटाकर उनसे अपना सिर न खुजलावे। बारंबार मस्तकपर पानी न डाले। इन सब बातोंके पालनसे मनुष्यकी आयु क्षीण नहीं होती है
भीष्म म्हणाले—उच्छिष्ट हातांनी मस्तकाला स्पर्श करू नये; कारण सर्व प्राणांचा आश्रय मस्तकातच आहे असे सांगितले आहे. म्हणून केस पकडून ओढणे आणि डोक्यावर प्रहार करणे—हे सर्व वर्ज्य करावे.
Verse 69
न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मन: शिर: । न चाभीक्ष्णं शिर: स्नायात् तथास्यायुर्न रिष्यते,सिरके बाल पकड़कर खींचना और मस्तकपर प्रहार करना वर्जित है। दोनों हाथ सटाकर उनसे अपना सिर न खुजलावे। बारंबार मस्तकपर पानी न डाले। इन सब बातोंके पालनसे मनुष्यकी आयु क्षीण नहीं होती है
भीष्म म्हणाले—दोन्ही हात एकत्र करून डोके खाजवू नये; आणि वारंवार मस्तक स्नान करून भिजवू नये. हा संयम पाळल्यास आयुष्य क्षीण होत नाही.
Verse 70
शिर:स्नातस्तु तैलैश्व नांगं किंचिदपि स्पृशेत् । तिलसृष्टं न चाश्नीयात् तथास्यायुर्न रिष्यते,सिरपर तेल लगानेके बाद उसी हाथसे दूसरे अंगोंका स्पर्श नहीं करना चाहिये और तिलके बने हुए पदार्थ नहीं खाने चाहिये। ऐसा करनेसे मनुष्यकी आयु क्षीण नहीं होती है
भीष्म म्हणाले—मस्तक स्नान करून तेल लावल्यानंतर त्याच हाताने शरीराच्या इतर अवयवांना स्पर्श करू नये; आणि तिळापासून बनलेले पदार्थही खाऊ नयेत. हा संयम पाळल्यास आयुष्य क्षीण होत नाही.
Verse 71
नाध्यापयेत् तथोच्छिष्टो नाधीयीत कदाचन । वाते च पूतिगन्धे च मनसापि न चिन्तयेत्,जूठे मुँह न पढ़ाये तथा उच्छिष्ट अवस्थामें स्वयं भी कभी स्वाध्याय न करे। यदि दुर्गन्धयुक्त वायु चले, तब तो मनसे स्वाध्यायका चिन्तन भी नहीं करना चाहिये
जो उच्छिष्ट (जूठ्या मुखाने) असेल त्याने वेदपाठ शिकवू नये आणि कधीही स्वाध्याय करू नये. दुर्गंधीयुक्त वारा वाहत असेल तर मनानेही पाठाचा विचार करू नये.
Verse 72
अत्र गाथा यमोदगीता: कीर्तयन्ति पुराविद: । आयुरस्य निकृन्तामि प्रजास्तस्थाददे तथा,प्राचीन इतिहासके जानकार लोग इस विषयमें यमराजकी गायी हुई गाथा सुनाया करते हैं। (यमराज कहते हैं--) “जो मनुष्य जूठे मुँह उठकर दौड़ता और स्वाध्याय करता है, मैं उसकी आयु नष्ट कर देता हूँ और उसकी संतानोंको भी उससे छीन लेता हूँ। जो द्विज मोहवश अनध्यायके समय भी अध्ययन करता है, उसके वैदिक ज्ञान और आयुका भी नाश हो जाता है।' अतः सावधान पुरुषको निषिद्ध समयमें कभी वेदोंका अध्ययन नहीं करना चाहिये
या विषयात पुरातन इतिहास जाणणारे यमराजांनी गायिलेली गाथा सांगतात—“मी त्याची आयु छाटून टाकतो आणि त्याची संततीही हिरावून घेतो.”
Verse 73
उच्छिष्टो यः प्राद्रवति स्वाध्यायं चाधिगच्छति । यश्चानध्यायकाले5पि मोहादभ्यस्यति द्विज:,प्राचीन इतिहासके जानकार लोग इस विषयमें यमराजकी गायी हुई गाथा सुनाया करते हैं। (यमराज कहते हैं--) “जो मनुष्य जूठे मुँह उठकर दौड़ता और स्वाध्याय करता है, मैं उसकी आयु नष्ट कर देता हूँ और उसकी संतानोंको भी उससे छीन लेता हूँ। जो द्विज मोहवश अनध्यायके समय भी अध्ययन करता है, उसके वैदिक ज्ञान और आयुका भी नाश हो जाता है।' अतः सावधान पुरुषको निषिद्ध समयमें कभी वेदोंका अध्ययन नहीं करना चाहिये
जो उच्छिष्ट अवस्थेत धावपळ करून स्वाध्याय करतो, आणि जो द्विज मोहाने अनध्याय-काळातही अध्ययन करतो—
Verse 74
तस्य वेद: प्रणश्येत आयुश्च परिहीयते । तस्माद् युक्तो हानध्याये नाधीयीत कदाचन,प्राचीन इतिहासके जानकार लोग इस विषयमें यमराजकी गायी हुई गाथा सुनाया करते हैं। (यमराज कहते हैं--) “जो मनुष्य जूठे मुँह उठकर दौड़ता और स्वाध्याय करता है, मैं उसकी आयु नष्ट कर देता हूँ और उसकी संतानोंको भी उससे छीन लेता हूँ। जो द्विज मोहवश अनध्यायके समय भी अध्ययन करता है, उसके वैदिक ज्ञान और आयुका भी नाश हो जाता है।' अतः सावधान पुरुषको निषिद्ध समयमें कभी वेदोंका अध्ययन नहीं करना चाहिये
त्याचा वेद (ज्ञान-फल) नष्ट होतो आणि आयुष्यही कमी होते. म्हणून संयमी पुरुषाने अनध्याय-काळात कधीही अध्ययन करू नये.
Verse 75
प्रत्यादित्य॑ प्रत्यनलं प्रति गां च प्रति द्विजान् ये मेहन्ति च पन्थानं ते भवन्ति गतायुष:,जो सूर्य, अग्नि, गौ तथा ब्राह्मणोंकी ओर मुँह करके पेशाब करते हैं और जो बीच रास्तेमें मूतते हैं, वे सब गतायु हो जाते हैं
जे सूर्याच्या, अग्नीच्या, गायीच्या तसेच ब्राह्मणांच्या दिशेने तोंड करून लघवी करतात, आणि जे रस्त्याच्या मधोमध मूत्र करतात—ते सर्व अल्पायुषी होतात.
Verse 76
उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्यादुदड्मुख: । दक्षिणाभिमुखो रात्रौ तथा ह्ायुर्न रिष्यते,मल और मूत्र दोनोंका त्याग दिनमें उत्तराभिमुख होकर करे और रातमें दक्षिणाभिमुख। ऐसा करनेसे आयुका नाश नहीं होता
भीष्म म्हणाले—दिवसा उत्तराभिमुख होऊन आणि रात्री दक्षिणाभिमुख होऊन मूत्र व विष्ठेचा त्याग करावा; असा सदाचार पाळल्यास आयुष्याचा क्षय होत नाही।
Verse 77
त्रीन् कृशान् नावजानीयाद् दीर्घमायुर्जिजीविषु: । ब्राह्मण क्षत्रियं सर्प सर्वे ह्याशीविषास्त्रय:
भीष्म म्हणाले—दीर्घायुष्याची इच्छा असणाऱ्याने तीन ‘कृश’ समजल्या जाणाऱ्यांचा कधीही अवमान करू नये—ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि सर्प; कारण हे तिघेही खरे तर विषधरच आहेत।
Verse 78
जिसे दीर्घ कालतक जीवित रहनेकी इच्छा हो, वह ब्राह्मण, क्षत्रिय और सर्प--इन तीनोंके दुर्बल होनेपर भी इनको न छेड़े; क्योंकि ये सभी बड़े जहरीले होते हैं ।। दहत्याशीविष: क्रुद्धो यावत् पश्यति चक्षुषा | क्षत्रियोडपि दहेत् क्रुद्धो यावत् स्पृशति तेजसा,क्रोधमें भरा हुआ साँप जहाँतक आँखोंसे देख पाता है, वहाँतक धावा करके काटता है। क्षत्रिय भी कुपित होनेपर अपनी शक्तिभर शत्रुको भस्म करनेकी चेष्टा करता है; परंतु ब्राह्मण जब कुपित होता है, तब वह अपनी दृष्टि और संकल्पसे अपमान करनेवाले पुरुषके सम्पूर्ण कुलको दग्ध कर डालता है; इसलिये समझदार मनुष्यको यत्नपूर्वक इन तीनोंकी सेवा करनी चाहिये
भीष्म म्हणाले—दीर्घायुष्य इच्छिणाऱ्याने ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि सर्प—हे तिघे दुर्बल दिसले तरी त्यांना चिथावू नये; कारण हे तिघेही आपल्या-आपल्या प्रकारे अत्यंत घातक आहेत। क्रुद्ध सर्प जिथवर डोळ्यांनी पाहतो तिथवर झडप घालून दंश करतो; क्रुद्ध क्षत्रिय आपल्या तेजोबलाने शत्रूला भस्म करण्याचा प्रयत्न करतो; आणि ब्राह्मण कुपित झाला तर दृष्टी व संकल्पाच्या बळावर अपमान करणाऱ्याच्या संपूर्ण कुलालाच दग्ध करू शकतो। म्हणून शहाण्याने यत्नपूर्वक या तिघांचा मान-सन्मान व सेवा करावी।
Verse 79
ब्राह्मणस्तु कुलं हन्याद् ध्यानेनावेक्षितेन च । तस्मादेतत् त्रयं यत्नादुपसेवेत पण्डित:,क्रोधमें भरा हुआ साँप जहाँतक आँखोंसे देख पाता है, वहाँतक धावा करके काटता है। क्षत्रिय भी कुपित होनेपर अपनी शक्तिभर शत्रुको भस्म करनेकी चेष्टा करता है; परंतु ब्राह्मण जब कुपित होता है, तब वह अपनी दृष्टि और संकल्पसे अपमान करनेवाले पुरुषके सम्पूर्ण कुलको दग्ध कर डालता है; इसलिये समझदार मनुष्यको यत्नपूर्वक इन तीनोंकी सेवा करनी चाहिये
भीष्म म्हणाले—ब्राह्मण तर ध्यान आणि स्थिर दृष्टीनेही एखाद्याचे कुल नष्ट करू शकतो; म्हणून पंडिताने यत्नपूर्वक त्या तिघांबद्दल योग्य मान व सावधपणा ठेवावा।
Verse 80
गुरुणा चैव निर्बन्धो न कर्तव्य: कदाचन । अनुमान्य: प्रसाद्यश्न गुरु: क्रुद्धो युधिष्ठिर
भीष्म म्हणाले—हे युधिष्ठिर, गुरूशी कधीही हट्ट किंवा वाद घालू नये; गुरू रागावले तरी त्यांचा मान राखून, त्यांना प्रसन्न करून, समेटाचाच मार्ग धरावा।
Verse 81
गुरुके साथ कभी हठ नहीं ठानना चाहिये। युधिष्ठिर! यदि गुरु अप्रसन्न हों तो उन्हें हर तरहसे मान देकर मनाकर प्रसन्न करनेकी चेष्टा करनी चाहिये ।। सम्यड्मिथ्याप्रवृत्तेडपि वर्तितव्यं गुराविह । गुरुनिन्दा दहत्यायुर्मनुष्याणां न संशय:,गुरु प्रतिकूल बर्ताव करते हों तो भी उनके प्रति अच्छा ही बर्ताव करना उचित है; क्योंकि गुरुनिन्दा मनुष्योंकी आयुको दग्ध कर देती है, इसमें संशय नहीं है
गुरूंसोबत कधीही हट्ट धरून विरोध करू नये। युधिष्ठिरा! गुरु अप्रसन्न झाले तर सर्व प्रकारे यथोचित मान-सन्मान करून त्यांना समजावून प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न करावा। गुरुंचे आचरण योग्य असो वा अयोग्य भासो, तरीही या लोकात त्यांच्या प्रति योग्यच वर्तन करावे; कारण गुरुनिंदा मनुष्यांचे आयुष्य जाळून टाकते—यात संशय नाही।
Verse 82
दूरादावसथान्मूत्रं दूरात् पादावसेचनम् | उच्छिष्टोत्सर्जनं चैव दूरे कार्य हितैषिणा,अपना हित चाहनेवाला मनुष्य घरसे दूर जाकर पेशाब करे, दूर ही पैर धोवे और दूरपर ही जूठे फेंके
जो आपले हित इच्छितो, त्याने घरापासून दूर जाऊन मूत्रत्याग करावा, दूरच पाय धुवावेत आणि उच्छिष्ट/अशुद्ध अवशेषही दूरच टाकावेत।
Verse 83
रक्तमाल्यं न धार्य स्याच्छुक्लं धार्य तु पण्डितै: । वर्जयित्वा तु कमलं तथा कुवलयं प्रभो,प्रभो! विद्वान् पुरुषको लाल फूलोंकी नहीं, श्वेत पुष्पोंकी माला धारण करनी चाहिये; परंतु कमल और कुवलयको छोड़कर ही यह नियम लागू होता है। अर्थात् कमल और कुवलय लाल हों तो भी उन्हें धारण करनेमें कोई हर्ज नहीं है
प्रभो! पंडित पुरुषाने लाल फुलांची माळ न घालता श्वेत पुष्पांची माळ धारण करावी; परंतु कमळ आणि कुवलय यांना अपवाद आहे—ती लालसर असली तरी धारण करण्यात दोष नाही।
Verse 84
रक्त शिरसि धार्य तु तथा वानेयमित्यपि । कांचनीयापि माला या न सा दुष्यति कहिचित्,लाल रंगके फूल तथा वन्य पुष्पको मस्तकपर धारण करना चाहिये। सोनेकी माला पहननेसे कभी अशुद्ध नहीं होती
लाल रंगाची फुले तसेच वन्य पुष्पही मस्तकावर धारण करता येतात. आणि सोन्याची माळ कधीही अशुद्ध ठरत नाही।
Verse 85
स्नातस्य वर्णकं नित्यमार्द्र दद्याद् विशाम्पते | विपर्ययं न कुर्वीत वाससो बुद्धिमान् नर:,प्रजानाथ! स्नानके पश्चात् मनुष्यको अपने ललाटपर गीला चन्दन लगाना चाहिये। बुद्धिमान् पुरुषको कपड़ोंमें कभी उलट-फेर नहीं करना चाहिये अर्थात् उत्तरीय वस्त्रको अधोवस्त्रके स्थानमें और अधोवस्त्रको उत्तरीयके स्थानमें न पहने
प्रजानाथ! स्नानानंतर मनुष्याने नित्य ललाटावर ओले चंदनादी सुगंधी लेप लावावा. बुद्धिमान पुरुषाने वस्त्रांची उलटापालट करू नये—म्हणजे उत्तरीय वस्त्र अधोवस्त्राच्या जागी आणि अधोवस्त्र उत्तरीयाच्या जागी घालू नये।
Verse 86
तथा नान्यधूृतं धार्य न चापदशमेव च । अन्यदेव भवेद् वास: शयनीये नरोत्तम
भीष्म म्हणाले—दुसऱ्याने परिधान केलेले वस्त्र धारण करू नये; आपत्तीच्या काळातही नाही. नरोत्तमासाठी शयनवस्त्र वेगळेच असावे.
Verse 87
प्रियंगुचन्दना भ्यां च बिल्वेन तगरेण च
भीष्म म्हणाले—(पूजा) प्रियंगु व चंदनाने, तसेच बिल्व व तगरानेही करावी.
Verse 88
पृथगेवानुलिम्पेत केसरेण च बुद्धिमान् । बुद्धिमान् पुरुष राई, चन्दन, बिल्व, तगर तथा केसरके द्वारा पृथक्ू-पृथक् अपने शरीरमें उबटन लगावे ।। उपवासं च कुर्वीत स्नात: शुचिरलंकृत:
भीष्म म्हणाले—बुद्धिमान पुरुषाने केशर इत्यादी सुगंधी द्रव्यांनी वेगवेगळ्या प्रकारे शरीराला लेप लावावा. स्नान करून शुद्ध व अलंकृत होऊन उपवासही करावा.
Verse 89
पर्वकालेषु सर्वेषु ब्रहद्मयचारी सदा भवेत् | मनुष्य सभी पर्वोके समय स्नान करके पवित्र हो वस्त्र एवं आभूषणोंसे विभूषित होकर उपवास करे तथा पर्वकालमें सदा ही ब्रह्मचर्यका पालन करे ।। समानमेकपात्रे तु भुउ्जेन्नान्नं जनेश्वर,जनेश्वर! किसीके साथ एक पात्रमें भोजन न करे। जिसे रजस्वला स्त्रीने अपने स्पर्शसे दूषित कर दिया हो, ऐसे अन्नका भोजन न करे एवं जिसमेंसे सार निकाल लिया गया हो ऐसे पदार्थको कदापि भक्षण न करे तथा जो तरसती हुई दृष्टिसे अन्नकी ओर देख रहा हो, उसे दिये बिना भोजन न करे
भीष्म म्हणाले—हे जनेश्वर! सर्व पर्वकाळी स्नान करून शुद्ध होऊन स्वच्छ वस्त्रे व आभूषणे धारण करून उपवास करावा आणि त्या काळात सदैव ब्रह्मचर्य पाळावे. एकाच पात्रातून कोणासोबत भोजन करू नये. रजस्वला स्त्रीच्या स्पर्शाने दूषित झालेले अन्न कधीही खाऊ नये; ज्याचा सार काढून घेतला आहे तेही खाऊ नये; आणि जो कोणी अन्नाकडे आसुसलेल्या नजरेने पाहत असेल, त्याला दिल्यावाचून भोजन करू नये.
Verse 90
नालीढया परिहतं भक्षयीत कदाचन । तथा नोद्धृतसाराणि प्रेक्ष्यते नाप्रदाय च,जनेश्वर! किसीके साथ एक पात्रमें भोजन न करे। जिसे रजस्वला स्त्रीने अपने स्पर्शसे दूषित कर दिया हो, ऐसे अन्नका भोजन न करे एवं जिसमेंसे सार निकाल लिया गया हो ऐसे पदार्थको कदापि भक्षण न करे तथा जो तरसती हुई दृष्टिसे अन्नकी ओर देख रहा हो, उसे दिये बिना भोजन न करे
भीष्म म्हणाले—हे जनेश्वर! रजस्वला स्त्रीच्या स्पर्शाने दूषित झालेले अन्न कधीही खाऊ नये. ज्याचा सार काढून घेतला आहे तेही खाऊ नये. आणि जो कोणी अन्नाकडे आसुसलेल्या नजरेने पाहत असेल, त्याला दिल्यावाचून भोजन करू नये.
Verse 91
न संनिकृष्टे मेधावी नाशुचेर्न च सत्सु च | प्रतिषिद्धान् नधर्मेषु भक्ष्यान् भुज्जीत पृष्ठत:,बुद्धिमान् पुरुषको चाहिये कि वह किसी अपवित्र मनुष्यके निकट अथवा सत्पुरुषोंके सामने बैठकर भोजन न करे। धर्मशास्त्रोंमें जिनका निषेध किया गया हो, ऐसे भोजनको पीठ पीछे छिपाकर भी न खाय
बुद्धिमान पुरुषाने अपवित्र माणसाच्या अगदी जवळ बसून किंवा सत्पुरुषांच्या समोर बसून भोजन करू नये. तसेच धर्मशास्त्रांनी निषिद्ध ठरविलेले, अधर्माशी संबंधित अन्न पाठीमागे लपवून गुप्तपणेही खाऊ नये.
Verse 92
पिप्पलं च वर्ट चैव शणशाकं तथैव च । उदुम्बरं न खादेच्च भवार्थी पुरुषोत्तम:,अपना कल्याण चाहनेवाले श्रेष्ठ पुरुषको पीपल, बड़ और गूलरके फलका तथा सनके सागका सेवन नहीं करना चाहिये
हे पुरुषोत्तम! जो आपले कल्याण इच्छितो, त्याने पिंपळ, वड आणि गूलर यांची फळे तसेच शणशाक यांचे सेवन करू नये.
Verse 93
न पाणौ लवणं दिद्वान् प्राश्नीयान्न च रात्रिषु दधिसक्तून् न भुज्जीत वृथा मांसं च वर्जयेत्,विद्वान् पुरुष हाथमें नमक लेकर न चाटे। रातमें दही और सत्तू न खाय। मांस अखाद्य वस्तु है, उसका सर्वथा त्याग कर दे
विद्वान पुरुषाने हातात मीठ ठेवून चाटू नये. रात्री दही व सत्तू खाऊ नये. आणि मांस हे अनुचित आहार मानून त्याचा पूर्ण त्याग करावा.
Verse 94
प्रतिदिन सबेरे और शामको ही एकाग्रचित्त होकर भोजन करे। बीचमें कुछ भी खाना उचित नहीं है। जिस भोजनमें बाल पड़ गया हो, उसे न खाय तथा शत्रुके श्राद्धमें कभी अन्न न ग्रहण करे
दररोज सकाळी व संध्याकाळीच एकाग्रचित्ताने भोजन करावे; मध्ये काहीही खाणे योग्य नाही. ज्यात केस पडला असेल ते अन्न खाऊ नये; आणि शत्रूच्या श्राद्धात कधीही अन्न स्वीकारू नये.
Verse 95
वाग्यतो नैकवस्त्रश्ष नासंविष्ट: कदाचन । भूमौ सदैव नाश्नीयान्नानासीनो न शब्दवत्,भोजनके समय मौन रहना चाहिये। एक ही वस्त्र धारण करके अथवा सोये-सोये कदापि भोजन न करे। भोजनके पदार्थको भूमिपर रखकर कदापि न खाय। खड़ा होकर या बातचीत करते हुए कभी भोजन नहीं करना चाहिये
भोजनाच्या वेळी वाणीसंयम ठेवून मौन पाळावे. एकाच वस्त्रावर किंवा झोपून कधीही भोजन करू नये. अन्न भूमीवर ठेवून कधीही खाऊ नये. उभे राहून, अयोग्य आसनात बसून किंवा बोलत-गोंगाट करत कधीही भोजन करू नये.
Verse 96
तोयपूर्व प्रदायान्नमतिथि भ्यो विशाम्पते । पश्चाद् भुञज्जीत मेधावी न चाप्यन्यमना नर:
भीष्म म्हणाले—हे प्रजापते! प्रथम अतिथींना जल अर्पण करून मग अन्न द्यावे. त्यानंतरच बुद्धिमान पुरुषाने स्वतः भोजन करावे, आणि भोजन करताना मन विचलित होऊ देऊ नये.
Verse 97
प्रजानाथ! बुद्धिमान् पुरुष पहले अतिथिको अन्न और जल देकर पीछे स्वयं एकाग्रचित्त हो भोजन करे ।। समानमेकपड्क्त्यां तु भोज्यमन्नं नरेश्वर । विष हालाहलं भुड्क्ते यो5प्रदाय सुहृज्जने,नरेश्वर! एक पंक्तिमें बैठनेपर सबको एक समान भोजन करना चाहिये। जो अपने सुहृदजनोंको न देकर अकेला ही भोजन करता है, वह हालाहल विष ही खाता है
भीष्म म्हणाले—हे प्रजानाथ! बुद्धिमान पुरुषाने प्रथम अतिथीस अन्न व जल देऊन, मग एकाग्रचित्त होऊन स्वतः भोजन करावे. आणि हे नरेश्वर! एकाच पंक्तीत बसून भोजन होत असेल तर सर्वांना समान अन्न वाढावे. जो आपल्या सुहृदांना न देता एकटाच खातो, तो जणू घातक हालाहल विषच प्राशन करतो.
Verse 98
पानीयं पायसं सक्तून् दथिसर्पिमि धून्यपि । निरस्य शेषमन्येषां न प्रदेयं तु कस्यचित्,पानी, खीर, सत्तू, दही, घी और मधु--इन सबको छोड़कर अन्य भक्ष्य पदार्थोंका अवशिष्ट भाग दूसरे किसीको नहीं देना चाहिये
भीष्म म्हणाले—पाणी, खीर, सत्तू, दही, तूप आणि मध—हे वेगळे काढून देऊ शकतात; पण इतर भक्ष्य पदार्थांचा उष्टा किंवा उरलेला भाग कोणालाही देऊ नये.
Verse 99
भुज्जानो मनुजव्याप्र नैव शंकां समाचरेत् । दधि चाप्यनुपान वै न कर्तव्यं भवार्थिना,पुरुषसिंह! भोजन करते समय भोजनके विषयमें शंका नहीं करनी चाहिये तथा अपना भला चाहनेवाले पुरुषको भोजनके अन्तमें दही नहीं पीना चाहिये
भीष्म म्हणाले—हे मनुजव्याघ्र! भोजन करताना अन्नाविषयी शंका करू नये. आणि जो आपले कल्याण इच्छितो, त्याने भोजनाच्या शेवटी दही अनुपान म्हणून पिऊ नये.
Verse 100
आचम्य चैकहस्तेन परिप्लाव्यं तथोदकम् । अंगुष्ठं चरणस्याथ दक्षिणस्यावसेचयेत्
भीष्म म्हणाले—एकाच हाताने आचमन करून, त्याचप्रमाणे पाणी तोंडात फिरवून स्वच्छ करावे. नंतर उजव्या पायाच्या अंगठ्यावर पाणी सोडावे.
Verse 101
भोजन करनेके पश्चात् कुल्ला करके मुँह धो ले और एक हाथसे दाहिने पैरके अँगूठेपर पानी डाले ।। पार्णिं मूर्ध्नि समाधाय स्पृष्टवा चाग्निं समाहित: । ज्ञातिश्रैष्ठयमवाप्रोति प्रयोगकुशलो नर:,फिर प्रयोगकुशल मनुष्य एकाग्रचित्त हो अपने हाथको सिरपर रखे। उसके बाद अग्निका मनसे स्पर्श करे। ऐसा करनेसे वह कुटुम्बीजनोंमें श्रेष्ठता प्राप्त कर लेता है
भीष्म म्हणाले—भोजन झाल्यावर कुल्ला करून मुख धुवावे; मग एका हाताने उजव्या पायाच्या अंगठ्यावर पाणी घालावे. त्यानंतर एकाग्र मनाने तळहात मस्तकावर ठेवून मनानेच पवित्र अग्नीचा स्पर्श (श्रद्धापूर्वक स्मरण) करावा. अशी विधी जाणणारा पुरुष आपल्या नातलगांत श्रेष्ठत्व प्राप्त करतो.
Verse 102
अद्विः प्राणान् समालभ्य नाभिं पाणितले तथा | स्पृशंश्वैव प्रतिछ्ेत न चाप्याद्रेण पाणिना,इसके बाद जलसे आँख, नाक आदि इन्द्रियों और नाभिका स्पर्श करके दोनों हाथोंकी हथेलियोंको धो डाले। धोनेके पश्चात् गीले हाथ लेकर ही न बैठ जाय (उन्हें कपड़ोंसे पोंछकर सुखा दे)
यानंतर पाण्याने डोळे, नाक इत्यादी इंद्रिये व नाभी स्पर्श करावी आणि दोन्ही तळहात धुवावेत. धुतल्यानंतर ओल्या हातांनी बसू नये; वस्त्राने पुसून हात कोरडे करावेत.
Verse 103
इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अंतर्गत दानधर्मपर्वमें ब्रह्मा और भगीरथका संवादविषयक एक सौ तीनवाँ अध्याय पूरा हुआ,अंगुष्टस्थान्तराले च ब्राद्मं तीर्थमुदाह्नतम् । कनिष्िकाया: पश्चात् तु देवतीर्थमिहोच्यते अँगूठेका अन्तराल (मूलस्थान) ब्राह्मतीर्थ कहलाता है, कनिष्ठा आदि अँगुलियोंका पश्चादभाग (अग्रभाग) देवतीर्थ कहा जाता है
अंगठ्याच्या मूळभागातील अंतराला ‘ब्राह्मतीर्थ’ म्हणतात. आणि कनिष्ठा (लहान बोट) याच्या मागील/वरच्या मागील भागाला येथे ‘देवतीर्थ’ असे म्हणतात.
Verse 104
अड््गुष्ठस्य च यन्मध्यं प्रदेशिन्याश्व॒ भारत । तेन पित्र्याणि कुर्वीत स्पृष्टवापो न्न्यायत: सदा,भारत! अंगुष्ठ और तर्जनीके मध्यभागको पितृतीर्थ कहते हैं। उसके द्वारा शास्त्रविधिसे जल लेकर सदा पितृकार्य करना चाहिये
भीष्म म्हणाले—हे भारत! अंगठा आणि तर्जनी यांच्या मधला भाग ‘पितृतीर्थ’ म्हणून ओळखला जातो. त्याच्याद्वारे शास्त्रविधीने पाणी घेऊन सदैव पितृकार्य करावे.
Verse 105
परापवाद न ब्रूयान्नाप्रियं च कदाचन । न मन्यु: कश्रिदुत्पाद्य: पुरुषेण भवार्थिना,अपनी भलाई चाहनेवाले पुरुषको दूसरोंकी निनन््दा तथा अप्रिय वचन मुँहसे नहीं निकालने चाहिये और किसीको क्रोध भी नहीं दिलाना चाहिये
भीष्म म्हणाले—जो पुरुष आपले खरे कल्याण इच्छितो, त्याने कधीही परनिंदा करू नये आणि अप्रिय व कठोर वचन बोलू नये. तसेच आपल्या वर्तनाने कोणाचाही क्रोध उत्पन्न होईल असेही करू नये.
Verse 106
पतितैस्तु कथां नेच्छेद् दर्शनं च विवर्जयेत् । संसर्ग च न गच्छेत तथा<<युर्विन्दते महत्,पतित मनुष्योंके साथ वार्तालापकी इच्छा न करे। उनका दर्शन भी त्याग दे और उनके सम्पर्कमें कभी न जाय। ऐसा करनेसे मनुष्य बड़ी आयु पाता है
भीष्म म्हणाले—पतित (नीतिभ्रष्ट) लोकांशी संवाद करण्याची इच्छा करू नये, त्यांचे दर्शनही टाळावे आणि त्यांच्या संगतीत कधीही जाऊ नये. असा संयम पाळल्याने मनुष्य दीर्घायुष्य प्राप्त करतो.
Verse 107
न दिवा मैथुन गच्छेन्न कन्यां न च बन्धकीम् | न चास्नातां स्त्रियं गच्छेत् तथायुर्विन्दते महत्
भीष्म म्हणाले—दिवसा मैथुन करू नये; कुमारी कन्येकडे जाऊ नये, तसेच बंधकी (पराधीन) स्त्रीकडेही जाऊ नये. स्नान न केलेल्या स्त्रीकडेही जाऊ नये. असे आचरण केल्याने मनुष्य दीर्घायुष्य प्राप्त करतो.
Verse 108
दिनमें कभी मैथुन न करे। कुमारी कन्या और कुलटाके साथ कभी समागम न करे। अपनी पत्नी भी जबतक ऋतुस्नाता न हो तबतक उसके साथ समागम न करे। इससे मनुष्यको बड़ी आयु प्राप्त होती है ।। स्वे स्वे तीर्थे समाचम्य कार्ये समुपकल्पिते । त्रिःपीत्वा5<पो द्वि: प्रमूज्य कृतशौचो भवेन्नर:,कार्य उपस्थित होनेपर अपने-अपने तीर्थमें आचमन करके तीन बार जल पीये और दो बार ओठोंको पोंछ ले--ऐसा करनेसे मनुष्य शुद्ध हो जाता है
भीष्म म्हणाले—दिवसा कधीही मैथुन करू नये. कुमारी कन्या व कुलटा स्त्री हिच्याशी कधीही समागम करू नये. स्वतःच्या पत्नीशीही ती ऋतुस्नाता होईपर्यंत समागम करू नये. यामुळे मनुष्य दीर्घायुष्य प्राप्त करतो. तसेच कार्य उपस्थित झाल्यावर आपल्या-आपल्या तीर्थस्थानी आचमन करून तीनदा जल पिऊन दोनदा ओठ पुसावेत; असे केल्याने मनुष्य शुद्ध होतो.
Verse 109
इन्द्रियाणि सकृत्स्पृश्य त्रिरभ्युक्ष्य च मानव: । कुर्वीत पित्र्यं दैवं च वेददृष्टेन कर्मणा,पहले नेत्र आदि इन्द्रियोंका एक बार स्पर्श करके तीन बार अपने ऊपर जल छिड़के इसके बाद वेदोक्त विधिके अनुसार देवयज्ञ और पितृयज्ञ करे
भीष्म म्हणाले—प्रथम नेत्र इत्यादी इंद्रियांना एकदा स्पर्श करून, नंतर तीनदा स्वतःवर जल शिंपडावे. त्यानंतर वेदोक्त विधीनुसार देवयज्ञ व पितृयज्ञ करावा.
Verse 110
कुरुनन्दन! अब ब्राह्मणके लिये भोजनके आदि और अन्तमें जो पवित्र एवं हितकारक शुद्धिका विधान है, उसे बता रहा हूँ, सुनो
भीष्म म्हणाले—कुरुनंदना, ऐक. आता ब्राह्मणासाठी भोजनाच्या आरंभी व शेवटी जे पवित्र व हितकारक शौचविधान आहे, ते मी सांगतो.
Verse 111
सर्वशौचेषु ब्राह्ेण तीर्थेन समुपस्पृशेत् । निष्ठीव्य तु तथा क्षुत्त्वा स्पृश्यापो हि शुचिर्भवेत्
भीष्म म्हणाले—सर्व शौचकार्यांत ब्राह्म-तीर्थाने आचमन करावे. तसेच थुंकल्यानंतर किंवा शिंक आल्यानंतर जलास स्पर्श करून (आचमन करून) मनुष्य पुन्हा शुद्ध होतो.
Verse 112
ब्राह्मणको प्रत्येक शुद्धिके कार्यमें ब्राह्मतीर्थसी आचमन करना चाहिये। थूकने और छींकनेके बाद झलका स्पर्श (आचमन) करनेसे वह शुद्ध होता है ।। वृद्धो ज्ञातिस्तथा मित्र दरिद्रो यो भवेदपि । (कुलीन: पण्डित इति रक्ष्या निःस्वा: स्वशक्तितः ।) गृहे वासयितव्यास्ते धन्यमायुष्यमेव च,बूढ़े कुटुम्बी, दरिद्र मित्र और कुलीन पण्डित यदि निर्धन हों तो उनकी यथाशक्ति रक्षा करनी चाहिये। उन्हें अपने घरपर ठहराना चाहिये। इससे धन और आयुकी वृद्धि होती है
भीष्म म्हणाले—प्रत्येक शुद्धिकर्मात ब्राह्मणाने ब्राह्म-तीर्थाने आचमन करावे. थुंकल्यानंतर किंवा शिंक आल्यानंतर केवळ जलस्पर्श—म्हणजे आचमन—केल्याने तो पुन्हा शुद्ध होतो. तसेच वृद्ध नातेवाईक, दरिद्री मित्र आणि कुलीन पंडित जर निर्धन झाला तरी त्याचे यथाशक्ती रक्षण करावे. त्यांना आपल्या घरी निवास द्यावा; असे केल्याने धन व आयुष्य वाढते.
Verse 113
गृहे पारावता धन्या: शुकाश्न सहसारिका: । गृहेष्वेते न पापाय तथा वै तैलपायिका:,(देवता प्रतिमा55दर्शाश्वन्दना: पुष्पवल्लिका: । शुद्ध जल॑ सुवर्ण च रजतं गृहमंगलम् ।।) परेवा, तोता और मैना आदि पक्षियोंका घरमें रहना अभ्युदयकारी एवं मंगलमय है। ये तैलपायिक पक्षियोंकी भाँति अमंगल करनेवाले नहीं होते। देवताकी प्रतिमा, दर्पण, चन्दन, फ़ूलकी लता, शुद्ध जल, सोना और चाँदी--इन सब वस्तुओंका घरमें रहना मंगल-कारक है
भीष्म म्हणाले—घरात पारवा, पोपट आणि मैना इत्यादी पक्षी शुभ मानले जातात. त्यांचे घरात असणे पाप किंवा अमंगल घडवीत नाही; ते ‘तैलपायिका’ नावाच्या अमंगल पक्ष्यांसारखे नाहीत. तसेच देवतेची प्रतिमा, आरसा, चंदन, फुलांची वेल, शुद्ध जल, सोने व चांदी—या सर्व गोष्टी घरासाठी मंगलकारक आहेत.
Verse 114
उद्दीपकाश्न गृध्राश्ष॒ कपोता भ्रमरास्तथा | निविशेयुर्यदा तत्र शान्तिमेव तदा55चरेत् । अमंगल्यानि चैतानि तथाक्रोशो महात्मनाम्,उद्दीपक, गीध, कपोत (जंगली कबूतर) और भ्रमर नामक पक्षी यदि कभी घरमें आ जायँ तो सदा उसकी शान्ति ही करानी चाहिये; क्योंकि ये अमंगलकारी होते हैं। महात्माओंकी निन््दा भी मनुष्यका अकल्याण करनेवाली है
भीष्म म्हणाले—उद्दीपक, गिधाड, जंगली कपोत आणि भ्रमर इत्यादी कधी घरात आले, तर तेव्हा केवळ शांतिकर्म करावे; कारण हे अमंगलसूचक मानले जातात. तसेच महात्म्यांची निंदा करणेही मनुष्याच्या अनिष्टास कारणीभूत ठरते.
Verse 115
महात्मनो5तिगुह्यानि न वक्तव्यानि कर्िचित् । अगम्याक्ष न गच्छेत राज्ञ: पत्नी सखीस्तथा,महात्मा पुरुषोंके गुप्त कर्म कहीं किसीपर प्रकट नहीं करने चाहिये। परायी स्त्रियाँ सदा अगम्य होती हैं, उनके साथ कभी समागम न करे। राजाकी पत्नी और सखियोंके पास भी कभी न जाय
भीष्म म्हणाले—महात्मा पुरुषांचे अत्यंत गुप्त विषय कधीही उघड करू नयेत. ज्या स्त्रिया ‘अगम्य’ आहेत, त्यांच्याकडे कधीही जाऊ नये आणि त्यांच्याशी संग करू नये. बुद्धिमान पुरुषाने राजाच्या पत्नी व त्याच्या सख्यांच्या जवळही जाऊ नये.
Verse 116
वैद्यानां बालवृद्धानां भृत्यानां च युधिष्ठिर । बन्धूनां ब्राह्मणानां च तथा शारणिकस्य च
भीष्म म्हणाले— हे युधिष्ठिर! वैद्य, बालक व वृद्ध, भृत्य-सेवक, आप्तबंधू, ब्राह्मण तसेच शरणागत यांना यथोचित काळजी व आधार द्यावा.
Verse 117
सम्बन्धिनां च राजेन्द्र तथा<<युर्विन्दते महत् । राजेन्द्र युधिष्ठिर! वैद्यों, बालकों, वृद्धों, भृत्यों, बन्धुओं, ब्राह्मणों, शरणार्थियों तथा सम्बन्धियोंकी स्त्रियोंक पास कभी न जाय। ऐसा करनेसे दीर्घायु प्राप्त होती है ।। ११६३६ || ब्राह्मणस्थपतिभ्यां च निर्मितं यन्निवेशनम्
भीष्म म्हणाले— हे राजेंद्र! अशा संयमाने महान दीर्घायुष्य प्राप्त होते. हे राजेंद्र युधिष्ठिर! कामना किंवा अनुचित हेतूने वैद्य, बालक, वृद्ध, भृत्य, बंधू, ब्राह्मण, शरणागत तसेच आपल्या संबंध्यांच्या स्त्रिया यांच्याजवळ कधीही जाऊ नये. असे केल्याने दीर्घायुष्य मिळते.
Verse 118
संध्यायां न स्वपेद् राजन् विद्यां न च समाचरेत्
भीष्म म्हणाले— हे राजन्! संध्याकाळी झोपू नये आणि त्या वेळी विद्येचा अभ्यास-आचरणही करू नये.
Verse 183
तस्मात् तिछेत् सदा पूर्वा पश्चिमां चैव वाग्यतः । ग्रहण और मध्याह्नके समय भी सूर्यकी ओर दृष्टिपात न करे तथा जलनमें स्थित सूर्यके प्रतिबिम्बकी ओर भी न देखे। ऋषियोंने प्रतिदिन संध्योपासन करनेसे ही दीर्घ आयु प्राप्त की थी। इसलिये सदा मौन रहकर द्विजमात्रको प्रात:काल और सायंकालकी संध्या अवश्य करनी चाहिये
भीष्म म्हणाले— म्हणून वाणी व आचरणात संयम ठेवून सदा पूर्व-पश्चिमाची मर्यादा पाळावी. ग्रहणकाळी व मध्यान्ही सूर्याकडे पाहू नये; तसेच पाण्यात दिसणाऱ्या सूर्यप्रतिबिंबाकडेही नजर टाकू नये. ऋषींनी प्रतिदिन संध्योपासना केल्यानेच दीर्घायुष्य मिळविले. म्हणून मौन व आत्मसंयम धारण करून प्रत्येक द्विजाने प्रातः व सायंकाळची संध्या अवश्य करावी.
Verse 196
सर्वास्तान् धार्मिको राजा शूद्रकर्माणि कारयेत् | जो द्विज न तो प्रातःकालकी संध्या करते हैं और न सायंकालकी ही, उन सबसे धार्मिक राजा शूद्रोचित कर्म करावे
भीष्म म्हणाले— जे द्विज ना प्रातःसंध्या करतात ना सायंसंध्या, त्या सर्वांकडून धर्मात्मा राजा शूद्रास योग्य अशी कामे करवून घ्यावी.
Verse 246
नाज्ञातैः सह गच्छेत नैको न वृषलै: सह । मल-मूत्रकी ओर न देखे, उसपर कभी पैर न रखे। अत्यन्त सबेरे, अधिक साँझ हो जानेपर और ठीक दोपहरके समय कहीं बाहर न जाय। न तो अपरिचित पुरुषोंके साथ यात्रा करे, न शूद्रोंके साथ और न अकेला ही
अपरिचितांसोबत जाऊ नये, एकट्यानेही जाऊ नये आणि नीच/अधर्मी लोकांची संगत करू नये. मल-मूत्राच्या अशुचि स्थळाकडे पाहू नये, त्यावर कधीही पाऊल ठेवू नये. अतिपहाटे, संध्याकाळ फार झाल्यावर आणि नेमक्या दुपारी बाहेर पडू नये. अपरिचित पुरुषांसोबत, शूद्रांसोबत किंवा एकट्याने—प्रवास करू नये।
Verse 256
वृद्धाय भारतप्ताय गर्भिण्यै दुर्बलाय च । ब्राह्मण, गाय, राजा, वृद्ध पुरुष, गर्भिणी स्त्री, दुर्बल और भारपीड़ित मनुष्य यदि सामनेसे आते हों तो स्वयं किनारे हटकर उन्हें जानेका मार्ग देना चाहिये
वृद्ध, भारपीडित/कष्टग्रस्त, गर्भवती, दुर्बल—आणि विशेष मान्य असे ब्राह्मण, गाय व राजा—समोरून येत असतील, तर स्वतः बाजूला होऊन त्यांना मार्ग द्यावा; हाच धर्मयुक्त शिष्टाचार आहे।
Verse 446
भक्षयेच्छास्त्रदृष्टानि पर्वस्वपि विवर्जयेत् । शास्त्रोंमें जिन काष्ठोंका दाँतन निषिद्ध माना गया है, उन्हें सदा ही त्याग दे--कभी काममें न ले। शास्त्रविहित काष्ठका ही दन््तधावन करे; परंतु पर्वके दिन उसका भी परित्याग कर दे
शास्त्रांनी ज्यांची दंतधावनासाठी मनाई केली आहे ती काष्ठे नेहमीच टाकून द्यावीत. शास्त्रविहित काष्ठानेच दंतधावन करावे; पण पर्व/व्रताच्या दिवशी तेही वर्ज्य करावे।
Verse 456
अकृत्वा देवपूजां च नाचरेद् दन्तधावनम् | सदा एकाग्रचित्त हो दिनमें उत्तरकी ओर मुँह करके ही मल-मूत्रका त्याग करे। दन्तधावन किये बिना देवताओंकी पूजा न करे
देवपूजा केल्याशिवाय दंतधावन करू नये; आणि दंतधावन केल्याशिवाय देवतांची पूजा देखील करू नये. सदा एकाग्रचित्त राहून, दिवसा उत्तराभिमुख होऊनच मल-मूत्राचा त्याग करावा।
Verse 626
आगननिं गां ब्राह्मणं चैव तथा हायुर्न रिष्यते । भीगे पैर भोजन करनेवाला मनुष्य सौ वर्षोतक जीवन धारण करता है। भोजन करके हाथ-मुँह धोये बिना मनुष्य उच्छिष्ट (अपवित्र) रहता है। ऐसी अवस्थामें उसे अग्नि, गौ तथा ब्राह्मग--इन तीन तेजस्वियोंका स्पर्श नहीं करना चाहिये। इस प्रकार आचरण करनेसे आयुका नाश नहीं होता
हा नियम पाळल्याने आयुष्याचा नाश होत नाही. भोजनानंतर हात-मुख धुतल्याशिवाय मनुष्य उच्छिष्ट (अपवित्र) राहतो; त्या अवस्थेत अग्नी, गाय आणि ब्राह्मण—या तीन तेजस्वींचा स्पर्श करू नये।
Verse 636
सूर्याचन्द्रमसौ चैव नक्षत्राणि च सर्वश: । उच्छिष्ट मनुष्यको सूर्य, चन्द्रमा और नक्षत्र--इन त्रिविध तेजोंकी ओर कभी दृष्टि नहीं डालनी चाहिये
उच्छिष्ट अवस्थेत मनुष्याने सूर्य, चंद्र आणि सर्व नक्षत्रांकडे कधीही दृष्टी टाकू नये; ही तिन्ही पवित्र तेजाची स्थाने आहेत, म्हणून शुद्धी व संयमानेच त्यांचा मान राखावा.
Verse 663
नैकवस्त्रेण भोक्तव्यं न नग्न: स्नातुमर्हति । फटे हुए आसनपर न बैठे। फूटी हुई काँसीकी थालीको काममें न ले। एक ही वस्त्र (केवल धोती) पहनकर भोजन न करे (साथमें गमछा भी लिये रहे)। नग्न होकर स्नान न करे
एकाच वस्त्रावर भोजन करू नये आणि नग्न होऊन स्नान करू नये. फाटलेल्या आसनावर बसू नये, तसेच फुटलेल्या कांस्यपात्राचा उपयोग करू नये—हे लज्जा, शुचिता व संयम राखणारे नियम आहेत.
Verse 863
अन्यद् रथ्यासु देवानामर्चायामन्यदेव हि । नरश्रेष्ठ) दूसरेके पहने हुए कपड़े नहीं पहनने चाहिये। जिसकी कोर फट गयी हो, उसको भी नहीं धारण करना चाहिये। सोनेके लिये दूसरा वस्त्र होना चाहिये। सड़कोंपर घूमनेके लिये दूसरा और देवताओंकी पूजाके लिये दूसरा ही वस्त्र रखना चाहिये
दुसऱ्याने घातलेले वस्त्र परिधान करू नये; ज्याची कड फाटली आहे तेही घालू नये. झोपण्यासाठी वेगळे वस्त्र ठेवावे; रस्त्यावर वावरण्यासाठी वेगळे, आणि देवपूजेसाठी तर स्वतंत्रच वस्त्र ठेवावे—हीच शुचिता व मर्यादा.
Verse 1176
तदावसेत् सदा प्राज्ञो भवार्थी मनुजेश्वर । मनुजेश्वर! अपनी उन्नति चाहनेवाले विद्वान् पुरुषको उचित है कि ब्राह्मणके द्वारा वास्तुपूजनपूर्वक आरम्भ कराये और अच्छे कारीगरके द्वारा बनाये हुए घरमें सदा निवास करे
मनुजेश्वर! जो प्राज्ञ पुरुष उन्नतीची इच्छा धरतो, त्याने ब्राह्मणाकडून वास्तुपूजन करून बांधकामाचा आरंभ करावा आणि कुशल कारागिरांनी बांधलेल्या सुबक घरात सदैव निवास करावा.
Verse 1310
ब्राह्म॒णार्थे च यच्छौचं तच्च मे शृूणु कौरव । पवित्र च हितं चैव भोजनाद्यन्तयोस्तथा
हे कौरव! ब्राह्मणांच्या निमित्त जे शौच-नियम आहेत ते माझ्याकडून ऐक. ते पवित्र करणारे आणि हितकारक आहेत—विशेषतः भोजनाच्या आरंभी व शेवटी.
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira seeks a causal account of unequal lifespans—why some die young despite Vedic ideals—and asks which factors (austerity, ritual, medicine, birth, or behavior) truly generate longevity, fame, and prosperity.
Bhīṣma’s core teaching is that ācāra is the decisive instrument: disciplined conduct—truthful, non-violent, restrained, and purity-oriented—produces āyus, śrī, and kīrti more reliably than status claims or isolated techniques.
Yes in functional form: the chapter repeatedly asserts benefit-statements (āyus/śrī/kīrti increase through ācāra; inauspiciousness is removed; misconduct shortens life), framing ethical practice as yielding both social and post-mortem outcomes.