Shloka 78
आचारप्रशंसा
Praise of Ācāra as the Basis of Longevity, Fame, and Prosperity
जिसे दीर्घ कालतक जीवित रहनेकी इच्छा हो, वह ब्राह्मण, क्षत्रिय और सर्प--इन तीनोंके दुर्बल होनेपर भी इनको न छेड़े; क्योंकि ये सभी बड़े जहरीले होते हैं ।।
bhīṣma uvāca |
yaḥ dīrgha-kālaṁ jīvitum icchet sa brāhmaṇa-kṣatriya-sarpa—etān trīn api durbalān na hiṁsyāt/na spṛśet | te hi sarve mahā-viṣāḥ | sarpaḥ kruddho yāvat cakṣuṣā paśyati tāvat dhāvati daśati ca | kṣatriyo ’pi kruddho yāvat tejasā spṛśati tāvat śatruṁ bhasmīkartum īhate | brāhmaṇas tu kruddho dṛṣṭyā saṅkalpena ca avamāninam puruṣaṁ tasya kulaṁ samantāt dagdhum arhati | tasmāt budhaḥ puruṣaḥ etān trīn yathāvat yatnena seveta ||
भीष्म म्हणाले—दीर्घायुष्य इच्छिणाऱ्याने ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि सर्प—हे तिघे दुर्बल दिसले तरी त्यांना चिथावू नये; कारण हे तिघेही आपल्या-आपल्या प्रकारे अत्यंत घातक आहेत। क्रुद्ध सर्प जिथवर डोळ्यांनी पाहतो तिथवर झडप घालून दंश करतो; क्रुद्ध क्षत्रिय आपल्या तेजोबलाने शत्रूला भस्म करण्याचा प्रयत्न करतो; आणि ब्राह्मण कुपित झाला तर दृष्टी व संकल्पाच्या बळावर अपमान करणाऱ्याच्या संपूर्ण कुलालाच दग्ध करू शकतो। म्हणून शहाण्याने यत्नपूर्वक या तिघांचा मान-सन्मान व सेवा करावी।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Do not underestimate or provoke sources of concentrated power—spiritual (Brahmin), political-military (Kshatriya), or natural (serpent). Even when they appear weak, their retaliatory capacity can be devastating; therefore, prudent respect and careful conduct are advised.
In Bhishma’s instruction on conduct and prudence, he uses a graded comparison: a snake harms within its sight, a Kshatriya within the reach of his prowess, and a Brahmin—through ascetic-spiritual potency—can ruin an offender’s lineage by resolve. The point is to counsel restraint and respectful behavior toward these potent beings.