Adhyaya 23
Aśauca-vidhi — Rules of Birth/Death Impurity, Sapinda Circles, and Śrāddha Sequence
उत्तरभागातील गृहस्थधर्मोपदेशात व्यास जन्मजन्य सूतक व मृत्युप्रयुक्त शावक आशौच यांचे नियम शिस्तबद्ध करतात. वर्ण, गुण/अधिकार आणि नातेसंबंधाची जवळीक—सपिंड, समानोदक/एकोदक व घरसमीपता—यांनुसार आशौचाचा कालभेद सांगितला आहे. आशौचकाळात कोणती नित्यकर्मे करावीत, काम्यकर्म टाळावीत, शुद्ध ब्राह्मणांचे मर्यादित आतिथ्य, स्पर्श व स्वीकाराचे नियम, अनेक जन्म-मृत्यू एकत्र येणे, दूरची वार्ता, तसेच आपत्ती, यज्ञ, रणमरण, बालमृत्यू व संन्याशांच्या बाबतीत सद्यःशौचाचे अपवाद दिले आहेत. सपिंडसीमा सातपर्यंत व स्त्रियांचे विवाहपूर्व/पश्चात् कुलसंबंध स्पष्ट केले आहेत. पुढे दाहसंस्कार (देह न मिळाल्यास प्रतिमादाह), दशाह विधी, रोज पिंडदान, अस्थिसंचयन, नवश्राद्ध, वर्षभर मासिक कर्मे, शेवटी सपिंडीकरण व वार्षिक श्राद्धाचा क्रम सांगितला आहे. उपसंहारात स्वधर्मपालन व ईश्वरशरणागती हेच या बाह्य कर्मांचे अंतरंग ध्येय असल्याचे प्रतिपादन आहे।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्वाविशो ऽध्यायः इन् रेए निछ्त् ज़ुल्äस्सिगे ज़ेइछेन्: व्यास उवाच दशाहं प्राहुराशौचं सपिण्डेषु विपश्चितः / मृतेषु वाथ जातेषु ब्राह्मणानां द्विजोत्तमाः
व्यास म्हणाले—सपिंडांमध्ये ब्राह्मणांसाठी, द्विजोत्तमांस, मृत्यू झाला तरी वा जन्म झाला तरी, ज्ञानी दहा दिवसांचे आशौच सांगतात।
Verse 2
नित्यानि चैव कर्माणि काम्यानि च विशेषतः / नकुर्याद् विहितं किञ्चित् स्वाध्यायं मनसापिच
नित्यकर्मे करावीत; आणि विशेषतः काम्यकर्म टाळावीत. विहित कर्तव्य काहीही सोडू नये, आणि मनानेही स्वाध्याय करावा।
Verse 3
शुचीनक्रोधनान् भूम्यान् शालाग्नौ भावयेद् द्विजान् / शुष्कान्नेन फलैर्वापि वैतानं जुहुयात् तथा
शुद्ध व अक्रोधी ब्राह्मणांना गृहाग्नीजवळ भूमीवर बसवून सन्मानाने आमंत्रित करावे; आणि त्याचप्रमाणे शुष्क अन्नाने किंवा फळांनी वैतान होमात आहुती द्यावी।
Verse 4
न स्पृशेयुरिमानन्ये न च तेभ्यः समाहरेत् / चतुर्थे पञ्चमे वाह्नि संस्पर्शः कथितो बुधैः
इतरांनी या (आशौचयुक्त) व्यक्तींना स्पर्श करू नये, आणि त्यांच्याकडून काहीही घेऊ नये. ज्ञानी सांगतात की चौथ्या व पाचव्या दिवशी अग्नीने संस्पर्श-शुद्धी होते।
Verse 5
सूतके तु सपिण्डानां संस्पर्शो न प्रदुष्यति / सूतकं सूतिकां चैव वर्जयित्वा नृणां पुनः
सूतककाळी सपिंडांचे परस्पर स्पर्शाने दोष लागत नाही. मनुष्यांनी फक्त सूतक व सूतिका (प्रसवजन्य अशौच) यांचेच वर्जन करावे.
Verse 6
अधीयानस्तथा यज्वा वेदविच्च पिता भवेत् / संस्पृश्याः सर्व एवैते स्नानान्माता दशाहतः
जो पिता वेदाध्ययनात रत, यज्ञकर्ता आणि वेदज्ञ आहे तो शुद्ध मानला जातो. हे सर्व स्पर्श्य आहेत; परंतु माता दहा रात्री गेल्यावर स्नानानेच शुद्ध होते.
Verse 7
दशाहं निर्गुणे प्रोक्तमशौचं चातिनिर्गुणे / एकद्वित्रिगुणैर्युक्तं चतुस्त्र्येकदिनैः शुचिः
निर्गुणासाठी अशौच दहा दिवस सांगितले आहे; अतिनिर्गुणासाठीही तसेच. पण एक, दोन किंवा तीन गुणयुक्त व्यक्ती अनुक्रमे चार, तीन व एक दिवसांत शुद्ध होतो.
Verse 8
दशाहात् तु परं सम्यगधीयीत जुहोति च / चतुर्थे तस्य संस्पर्शं मनुराह प्रजापतिः
दहा दिवसांनंतर तो विधिपूर्वक वेदाध्ययन करील आणि अग्नीत आहुती देईल. आणि चौथ्या दिवशी त्याचा स्पर्श मान्य आहे—असे प्रजापती मनूंनी सांगितले आहे.
Verse 9
क्रियाहीनस्य मूर्खस्य महारोगिण एव च / यथेष्टाचरणस्याहुर्मरणान्तमशौवकम्
जो विधिकर्महीन, जो मूर्ख, जो महारोगाने ग्रस्त आणि जो मनमानी आचरण करतो—अशांचा अशौच मरणापर्यंत असल्याचे सांगितले आहे.
Verse 10
त्रिरात्रं दशरात्रं वा ब्राह्मणानामशौचकम् / प्राक्संस्कारात् त्रिरात्रं स्यात् तस्मादूर्ध्वं दशाहकम्
ब्राह्मणांचा अशौचकाल तीन रात्री किंवा दहा रात्री असा सांगितला आहे. संस्कार होण्यापूर्वी तीन रात्री, आणि त्यानंतर दहा दिवसांचा नियम होतो.
Verse 11
ऊनद्विवार्षिके प्रेते मातापित्रोस्तदिष्यते / त्रिरात्रेण शुचिस्त्वन्यो यदि ह्यत्यन्तनिर्गुणः
दोन वर्ष पूर्ण होण्यापूर्वी बालक मरण पावल्यास अशौच फक्त माता-पित्यांसाठी ठरते. इतर नातेवाईक तीन रात्रींत शुद्ध होतात, विशेषतः आसक्तिरहित असतील तर.
Verse 12
अदन्तजातमरणे पित्रोरेकाहमिष्यते / जातदन्ते त्रिरात्रं स्याद् यदि स्यातां तु निर्गुणौ
दात न येण्यापूर्वी बालक मरण पावल्यास माता-पित्यांचे अशौच एक दिवसाचे. दात आले असतील तर तीन रात्री—जर ते अन्यथा दोषरहित असतील तर.
Verse 13
आदन्तजननात् सद्य आचौलादेकरात्रकम् / त्रिरात्रमौपनयनात् सपिण्डानामुदाहृतम्
सपिंड नातेवाईकांसाठी पहिला दात येताच अशौच तत्काळ लागतो. पहिल्या चौळ्यावर एक रात्र, आणि उपनयनावेळी तीन रात्री असे सांगितले आहे.
Verse 14
जातमात्रस्य बालस्य यदि स्यान्मरणं पितुः / मातुश्च सूतकं तत् स्यात् पिता स्यात् स्पृश्य एव च
जर नवजात बालक असतानाच पित्याचा मृत्यू झाला, तर मातेला सूतक (जन्माशौच) लागते; आणि गृहाच्या दृष्टीने पिता स्पृश्य, म्हणजे स्पर्श-अशुद्ध मानला जातो.
Verse 15
सद्यः शौचं सपिण्डानां कर्तव्यं सोदरस्य च / ऊर्ध्वं दशाहादेकाहं सोदरो यदि निर्गुणः
सपिंड नातलगांस व सख्ख्या भावास त्वरित शौच-शुद्धी करावी. पण दहा दिवसांनंतर जर भाऊ ‘निर्गुण’ (अयोग्य) असेल, तर फक्त एक दिवसाचेच अशौच मानले जाते.
Verse 16
अथोर्ध्वं दन्तजननात् सपिण्डानामशौचकम् / एकरात्रं निर्गुणानां चैलादूर्ध्वं त्रिरात्रकम्
यानंतर—मुलाचे दात येऊ लागल्यावर—सपिंडांस अशौच पाळावे. ‘निर्गुण’ (अयोग्य) लोकांस एक रात्र; आणि वस्त्र-ग्रहण (चैल) झाल्यानंतर तीन रात्री असे मानले आहे.
Verse 17
अदन्तजातमरणं संभवेद् यदि सत्तमाः / एकरात्रं सपिण्डानां यदि ते ऽत्यन्तनिर्गुणाः
हे सत्पुरुषांनो! दात न आलेल्या बालकाचा मृत्यू झाला तर सपिंडांचे अशौच एक रात्र असते—जर ते अत्यंत ‘निर्गुण’ (अयोग्य) असतील तर.
Verse 18
व्रतादेशात् सपिण्डानामर्वाक् स्नानं विधीयते / सर्वेषामेव गुणिनामूर्ध्वं तु विषमं पुनः
व्रताच्या आदेशाने सपिंडांस एका मर्यादेपर्यंत स्नानाचे विधान आहे. पण सर्व गुणी व योग्य जनांस पुढे नियम पुन्हा एकसारखा नसून भिन्न-भिन्न आहे.
Verse 19
अर्वाक् षण्मासतः स्त्रीणां यदि स्याद् गर्भसंस्त्रवः / तदा माससमैस्तासामशौचं दिवसैः स्मृतम्
स्त्रियांचा सहा महिन्यांपूर्वी गर्भस्राव झाला तर त्यांचे अशौच गर्भाच्या महिन्यांइतक्या दिवसांचे मानले आहे, असे स्मृतित सांगितले आहे.
Verse 20
तत ऊर्ध्वं तु पतने स्त्रीणां द्वादशरात्रिकम् / सद्यः शौचं सपिण्डानां गर्भस्त्रावाच्च वा ततः
यानंतर स्त्रीच्या निधनास (पतना) बारा रात्रींचे आशौच सांगितले आहे. परंतु सपिंड नातलगांचे शौच तत्काळ होते; गर्भस्राव झाल्यासही हाच नियम.
Verse 21
गर्भच्युतावहोरात्रं सपिण्डे ऽत्यन्तनिर्गुणे / यथेष्टाचरणे ज्ञातौ त्रिरात्रमिति निश्चयः
गर्भच्युती (गर्भपात) झाल्यास एक अहोरात्र आशौच असते. तसेच अत्यंत निर्गुण असा सपिंड नातलग आणि स्वेच्छाचारी (अनुशासनहीन) ज्ञाती—यांच्यासाठी तीन रात्रींचे आशौच निश्चित आहे.
Verse 22
यदि स्यात् सूतके सूतिर्मरणे वा मृतिर्भवेत् / शेषेणैव भवेच्छुद्धिरहः शेषे त्रिरात्रकम्
जर सूतक चालू असताना पुन्हा प्रसूती झाली, किंवा मरणाशौचात पुन्हा मृत्यू झाला, तर चालू आशौचाचा उरलेला भाग मोजूनच शुद्धी होते. पण दिवसाचा केवळ थोडा भाग उरला असेल, तर ते तीन रात्री मानावे.
Verse 23
मरणोत्पत्तियोगे तु मरणाच्छुद्धिरिष्यते / अघवृद्धिमदाशौचमूर्घ्वं चेत् तेन शुध्यति
मरण व उत्पत्ती एकत्र आल्यास शुद्धी केवळ मरणाशौचानेच मानली जाते. आणि जर अघवृद्धी इत्यादींमुळे आशौच वाढण्याची शक्यता असेल, तर त्या (मरण-संबंधी) कालावधीची पूर्तता केल्यानेच शुद्धी होते.
Verse 24
अथ चेत् पञ्चमीरात्रिमतीत्य परतो भवेत् / अघवृद्धिमदाशौचं तदा पूर्वेण शुध्यति
आणि जर पाचवी रात्र ओलांडल्यानंतर (मृत्यू) घडला, तर मरणजन्य आशौच वाढते; तेव्हा पूर्वी सांगितलेल्या नियमाप्रमाणेच शुद्धी होते.
Verse 25
देशान्तरगतं श्रुत्वा सूतकं शावमेव तु / तावदप्रयतो मर्त्यो यावच्छेषः समाप्यते
दूर देशी सूतक किंवा शाव-अशौच झाल्याचे ऐकून मनुष्य शेष काल संपेपर्यंतच अप्रयत (अशुद्ध) राहतो।
Verse 26
अतीते सूतके प्रोक्तं सपिण्डानां त्रिरात्रकम् / तथैव मरणे स्नानमूर्ध्वं संवत्सराद् यदि
सूतकाचा काळ संपल्यावर सपिंडांसाठी त्रिरात्र व्रत सांगितले आहे। तसेच मरणप्रसंगी वर्षाहून अधिक विलंब झाल्यास स्नानाने शुद्धी होते।
Verse 27
वेदान्तविच्चाधीयानो यो ऽग्निमान् वृत्तिकर्षितः / सद्यः शौचं भवेत् तस्य सर्वावस्थासु सर्वदा
जो वेदान्तज्ञ, नित्य अध्ययन करणारा, अग्निमान आणि उपजीविकेच्या बंधनाने कर्षित आहे—त्याच्यासाठी सर्व अवस्थांत सर्वदा तत्काळ शौच होते।
Verse 28
स्त्रीणामसंस्कृतानां तु प्रदानात् पूर्वतः सदा / सपिण्डानां त्रिरात्रं स्यात् संस्कारे भर्तुरेव हि
असंस्कृत स्त्रियांसाठी विधी नेहमी विवाहपूर्व कुलाप्रमाणे मानला आहे। सपिंडांसाठी त्रिरात्र अशौच, कारण संस्कारसंबंधी स्त्रीचा आश्रय पतीकडेच मानला जातो।
Verse 29
अहस्त्वदत्तकन्यानामशौचं मरणे स्मृतम् / ऊनद्विवर्षान्मरणे सद्यः शौचमुदाहृतम्
अदत्त (अविवाहित) कन्येच्या मरणी अशौच सांगितलेले नाही. तसेच दोन वर्षांखालील बालकाच्या मरणी तत्काळ शौच म्हटले आहे।
Verse 30
आदन्तात् सोदरे सद्य आचौलादेकरात्रकम् / आप्रदानात् त्रिरात्रं स्याद् दशरात्रमतः परम्
सहोदर (सख्खा भाऊ) याच्या बाबतीत अशौच तत्काळ होते. दात येण्यापूर्वीच्या अवस्थेपासून चूडाकर्मापर्यंत एक रात्र; प्रदान-संस्कारापर्यंत तीन रात्री; त्यानंतर दहा रात्री.
Verse 31
मातामहानां मरणे त्रिरात्रं स्यादशौचकम् / एकोदकानां मरणे सूतके चैतदेव हि
मातामह (नाना-नानी) यांच्या निधनाने तीन रात्रींचे अशौच होते. एकोदक (एकाच जल-तर्पण परंपरेतील) नातलगांच्या मृत्यूत तसेच सूतक (जन्माशौच) यांतही हाच नियम लागू होतो.
Verse 32
पक्षिणी योनिसम्बन्धे बान्धवेषु तथैव च / एकरात्रं समुद्दिष्टं गुरौ सब्रह्मचारिणि
पक्षिणी (पक्षीजन्य कारण) यांच्या प्रसंगी, योनि/जन्मसंबंधी व नातलगांमध्ये एक रात्र अशौच सांगितले आहे. गुरु व सहब्रह्मचारी यांच्याबाबतही एकच रात्र ठरविली आहे.
Verse 33
प्रेते राजनि सज्योतिर्यस्य स्याद् विषये स्थितिः / गृहे मृतासु दत्तासु कन्यकासु त्र्यहं पितुः
ज्या राजाचा मृत्यू होतो आणि ज्याच्या राज्यात सज्योति (प्रतिष्ठित) अग्निपरंपरा चालू असते, तेथे तीन दिवसांचे अशौच. पित्याला, घरात राहणाऱ्या किंवा विवाहाने दिलेल्या कन्यांचा मृत्यू झाल्यासही तीन दिवस अशौच.
Verse 34
परपूर्वासु भार्यासु पुत्रेषु कृतकेषु च / त्रिरात्रं स्यात् तथाचार्ये स्वभार्यास्वन्यगासु च
पूर्वी दुसऱ्या पुरुषाची पत्नी असलेल्या स्त्रीच्या बाबतीत आणि कृतक (दत्तक) पुत्रांच्या बाबतीत तीन रात्रींचे अशौच होते. आचार्याबाबतही तीन रात्री; तसेच स्वतःची पत्नी दुसऱ्याकडे गेली असल्यासही तीन रात्रींचाच नियम आहे.
Verse 35
आचार्यपुत्रे पत्न्यां च अहोरात्रमुदाहृतम् / एकाहं स्यादुपाध्याये स्वग्रामे श्रोत्रिये ऽपि च
आचार्याचा पुत्र व आचार्यपत्नी यांच्यासाठी एक दिवस-एक रात्र इतके अशौच सांगितले आहे. आपल्या गावातील उपाध्याय व श्रोत्रिय यांच्यासाठीही एक दिवसच विधी आहे.
Verse 36
त्रिरात्रमसपिण्डेषु स्वगृहे संस्थितेषु च / एकाहं चास्ववर्ये स्यादेकरात्रं तदिष्यते
असपिंड नातेवाईकांसाठी तसेच आपल्या घरात राहणाऱ्यांच्या निधनात तीन रात्रींचे अशौच सांगितले आहे. परंतु आपल्या पेक्षा श्रेष्ठासाठी एक दिवस, आणि इतरांसाठी एक रात्र योग्य मानली आहे.
Verse 37
त्रिरात्रं श्वश्रूमरणे श्वशुरे वै तदेव हि / सद्यः शौचं समुद्दिष्टं सगोत्रे संस्थिते सति
सासूच्या निधनात तीन रात्रींचे अशौच, आणि सासऱ्यासाठीही तेच आहे. पण आपल्या गोत्रातील कोणी उपस्थित राहून कर्म करीत असल्यास तत्काळ शुद्धी सांगितली आहे.
Verse 38
शुद्ध्येद् विप्रो दशाहेन द्वादशाहेन भूमिपः / वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुद्यति
ब्राह्मण दहा दिवसांनी शुद्ध होतो, क्षत्रिय (राजा) बारा दिवसांनी. वैश्य पंधरा दिवसांनी, आणि शूद्र एक महिन्याने शुद्ध होतो.
Verse 39
क्षत्रविट्शूद्रदायादा ये स्युर्विप्रस्य बान्धवाः / तेषामशौचे विप्रस्य दशाहाच्छुद्धिरिष्यते
जर ब्राह्मणाचे बंधू क्षत्रिय, वैश्य किंवा शूद्र वर्गातील दायाद (वारस) असतील, तर त्यांच्या अशौचात ब्राह्मणाची शुद्धी दहा दिवसांनी मानली जाते.
Verse 40
राजन्यवैश्यावप्येवं हीनवर्णासु योनिषु / स्वमेव शौचं कुर्यातां विशुद्ध्यर्थमसंशयम्
हे राजन्, क्षत्रिय व वैश्यही जर हीनवर्णीय स्त्रीपासून जन्मले, तर निःसंशय शुद्धीसाठी त्यांनी स्वतःच विधिपूर्वक शौचकर्म करावे।
Verse 41
सर्वे तूत्तरवर्णानामशौचं कुर्युरादृताः / तद्वर्णविधिदृष्टेन स्वं तु शौचं स्वयोनिषु
सर्वांनी उत्तम वर्णांसाठी सांगितलेला अशौचकाल आदराने पाळावा; आणि आपल्या योनित जन्मलेल्यांनी आपल्या वर्णविधानानुसार स्वतःचे शौच करावे।
Verse 42
षड्रात्रं वा त्रिरात्रं स्यादेकरात्रं क्रमेण हि / वैश्यक्षत्रियविप्राणां शूद्रेष्वाशौचमेव तु
क्रमाने वैश्यासाठी सहा रात्री, क्षत्रियासाठी तीन रात्री आणि विप्रासाठी एक रात्र असा अशौचकाल सांगितला आहे; परंतु शूद्राच्या बाबतीत केवळ अशौचाचीच (अल्प/मर्यादित) मान्यता आहे।
Verse 43
अर्धमासो ऽथ षड्रात्रं त्रिरात्रं द्विजपुङ्गवाः / शूद्रक्षत्रियविप्राणां वैश्येष्वाशौचमिष्यते
हे द्विजश्रेष्ठांनो, शूद्रासाठी अर्धमास, क्षत्रियासाठी षड्रात्र आणि विप्रासाठी त्रिरात्र असा अशौच सांगितला आहे; वैश्यासाठी मध्यम नियम मानला जातो।
Verse 44
षड्रात्रं वै दशाहं च विप्राणां वैश्यशूद्रयोः / अशौचं क्षत्रिये प्रोक्तं क्रमेण द्विजपुङ्गवाः
हे द्विजश्रेष्ठांनो, क्रमाने क्षत्रियासाठी षड्रात्र आणि विप्रासाठी तसेच वैश्य-शूद्रांसाठी दशाह असा अशौचकाल सांगितला आहे।
Verse 45
शूद्रविट्क्षत्रियाणां तु ब्राह्मणे संस्थिते सति / दशरात्रेण शुद्धिः स्यादित्याह कमलोद्भवः
ब्राह्मणाचा देहान्त झाल्यास शूद्र, वैश्य व क्षत्रिय यांची शुद्धी दहा रात्रीनंतर होते—असे कमलोद्भव ब्रह्मा सांगतात।
Verse 46
असपिण्डं द्विजं प्रेतं विप्रो निर्हृत्य बन्धुवत् / अशित्वा च सहोषित्वा दशरात्रेण शुध्यति
जर एखादा ब्राह्मण आपल्या सपिंड-परिघाबाहेरील द्विज प्रेताचे बंधूप्रमाणे अंत्येष्टीकार्य करील, आणि त्यांच्यासह भोजन करून एकत्र राहील, तर तो दहा रात्रींनी शुद्ध होतो।
Verse 47
यद्यन्नमत्ति तेषां तु त्रिरात्रेण ततः शुचिः / अनदन्नन्नमह्नैव न च तस्मिन् गृहे वसेत्
जर तो त्यांच्या घरचे अन्न खाईल, तर तीन रात्रीनंतर शुद्ध होतो. पण जर अन्न न खाल्ले, तर त्याच दिवशी शुद्ध होतो—आणि त्या घरात राहू नये।
Verse 48
सोदकेष्वेतदेव स्यान्मातुराप्तेषु बन्धुषु / दशाहेन शवस्पर्शे सपिण्डश्चैव शुध्यति
समान उदक-तर्पण असणारे (सोदक), म्हणजे मातृपक्षीय नातेवाईक व इतर बंधू यांच्याबाबतीतही हाच नियम आहे: शवस्पर्श झाल्यास सपिंडही दहा दिवसांनी शुद्ध होतो।
Verse 49
यदि निर्हरति प्रेतं प्रोलभाक्रान्तमानसः / दशाहेन द्विजः शुध्येद् द्वादशाहेन भूमिपः
जर भय व व्याकुळतेने ग्रस्त मन असलेला कोणी शव उचलून बाहेर नेईल, तर द्विज दहा दिवसांनी शुद्ध होतो, आणि राजा बारा दिवसांनी शुद्ध होतो।
Verse 50
अर्धमासेन वैश्यस्तु शूद्रो मासेन शुध्यति / षड्रात्रेणाथवा सर्वे त्रिरात्रेणाथवा पुनः
वैश्य अर्धमासात शुद्ध होतो आणि शूद्र मासाभरात शुद्ध होतो. अथवा विधिपूर्वक आचरण केल्यास सर्वजण सहा रात्रींनी, किंवा पुन्हा तीन रात्रींनीही शुद्ध होतात.
Verse 51
अनाथं चैव निर्हृत्य ब्राह्मणं धनवर्जितम् / स्नात्वा संप्राश्य तु घृतं शुध्यन्ति ब्राह्मणादयः
धनवर्जित व अनाथ ब्राह्मणास उचलून (साहाय्य करून) स्नान करून, नंतर तूप प्राशन केल्याने ब्राह्मणादी द्विज शुद्ध होतात.
Verse 52
अवरश्चेद् वरं वर्णमवरं वा वरो यदि / अशौचे संस्पृशेत् स्नेहात् तदाशौचेन शुध्यति
जर कनिष्ठ वर्णाचा मनुष्य स्नेहाने अशौचावस्थेत श्रेष्ठ वर्णाला स्पर्श करील, किंवा श्रेष्ठ वर्णाचा तसाच कनिष्ठाला स्पर्श करील, तर जो स्पर्श करतो तो त्या अशौचाचे विधिपूर्वक पालन करून शुद्ध होतो.
Verse 53
प्रेतीभूतं द्विजं विप्रो यो ऽनुगच्छत कामतः / स्नात्वा सचैलं स्पृष्ट्वाग्निं घृतं प्राश्य विशुध्यति
जो ब्राह्मण कामवश (जाणून) प्रेतीभूत द्विजाच्या मागे जातो, तो वस्त्रांसह स्नान करून, अग्नीला स्पर्श करून आणि तूप प्राशन करून विशुद्ध होतो.
Verse 54
एकाहात् क्षत्रिये शुद्धिर्वैश्ये स्याच्च द्व्यहेन तु / शूद्रे दिनत्रयं प्रोक्तं प्राणायामशतं पुनः
क्षत्रियाची शुद्धी एक दिवसात होते, आणि वैश्याची शुद्धी दोन दिवसांत सांगितली आहे. शूद्रासाठी तीन दिवस ठरविले आहेत; तसेच (अधिक शोधनासाठी) प्राणायामाचे शंभर आवर्तनही कथिले आहे.
Verse 55
अनस्थिसंचिते शूद्रे रौति चेद् ब्राह्मणः स्वकैः / त्रिरात्रं स्यात् तथाशौचमेकाहं त्वन्यथा स्मृतम्
अस्थिसंचयन न झालेल्या शूद्रासाठी ब्राह्मणाने आपल्या स्वजनांसह रडारड व विलाप केला तर त्याचे आशौच तीन रात्री राहते; अन्यथा एक दिवसच मानले आहे।
Verse 56
अस्थिसंचयनादर्वागेकाहं क्षत्रवैश्ययोः / अन्यथा चैव सज्योतिर्ब्राह्मणे स्नानमेव तु
अस्थिसंचयनापूर्वी क्षत्रिय व वैश्य यांचे आशौच एक दिवस असते; अन्यथा ब्राह्मणाची शुद्धी स्नानमात्रानेच तत्क्षणी होते।
Verse 57
अनस्थिसंचित् विप्रे ब्राह्मणो रौति चेत् तदा / स्नानेनैव भवेच्छुद्धिः सचैलेन न संशयः
हे ब्राह्मण! ब्राह्मण जर अस्थिसंचयाच्या संसर्गाविना रडला, तर वस्त्रांसह स्नानमात्रानेच शुद्धी होते—यात संशय नाही।
Verse 58
यस्तैः सहाशनं कुर्याच्छयनादीनि चैव हि / बान्धवो वापरो वापि स दशाहेन शुध्यति
जो त्यांच्या सोबत भोजन करतो किंवा शयनादी व्यवहार सामायिक करतो—तो नातेवाईक असो वा अनोळखी—तो दहा दिवसांनी शुद्ध होतो।
Verse 59
यस्तेषामन्नमश्नाति सकृदेवापि कामतः / तदाशौचे निवृत्ते ऽसौ स्नानं कृत्वा विशुध्यति
जो कोणी त्यांच्या (आशौचग्रस्तांच्या) अन्नाचे इच्छेने एकदाही सेवन करतो, आशौच संपल्यावर तो स्नान करून शुद्ध होतो।
Verse 60
यावत्तदन्नमश्नाति दुर्भिक्षोपहतो नरः / तावन्त्यहान्यशौचं स्यात् प्रायश्चित्तं ततश्चरेत्
दुर्भिक्षाने पीडित मनुष्य जितके दिवस ते (अनुचित) अन्न खातो, तितकेच दिवस त्याचे अशौच राहते; त्यानंतर विधिपूर्वक प्रायश्चित्त करावे।
Verse 61
दाहाद्यशौचं कर्तव्यं द्विजानामग्निहोत्रिणाम् / सपिण्डानां तु मरणे मरणादितरेषु च
अग्निहोत्र करणाऱ्या द्विज गृहस्थांनी दाहकर्म इत्यादीपासून आरंभ होणारे अशौच पाळावे; सपिंड नातलगांच्या मरणी तसेच इतर मरणसंबंधी प्रसंगीही तेच लागू आहे।
Verse 62
सपिण्डता च पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते / समानोदकभावस्तु जन्मनाम्नोरवेदने
सपिंडता सातव्या पुरुषापर्यंतच असते; परंतु जन्म व नाव अज्ञात असल्यास समानोदकभाव मानला जातो।
Verse 63
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः / लेपभाजस्त्रयश्चात्मा सापिण्ड्यं साप्तपौरुषण्
पिता, पितामह आणि प्रपितामह—हे तिघे पिंड-लेपाचे भागीदार आहेत; आणि सापिंड्य संबंध सात पिढ्यांपर्यंत पसरतो।
Verse 64
अप्रत्तानां तथा स्त्रीणां सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम् / ऊढानां भर्तुसापिण्ड्यं प्राह देवः पितामहः
अविवाहित स्त्रियांचे सापिंड्य सात पिढ्यांपर्यंत असते; परंतु विवाहित स्त्रियांचे सापिंड्य पतीच्या कुळात मानावे—असे देव पितामह म्हणाले।
Verse 65
ये चैकजाता बहवो भिन्नयोनय एव च / भिन्नवर्णास्तु सापिण्ड्यं भवेत् तेषां त्रिपूरुषम्
जे अनेक असूनही एकाच मूळापासून उत्पन्न झालेले, पण भिन्न-भिन्न योनींतून जन्मलेले, तसेच भिन्न वर्णांचे असतील—त्यांच्यात सापिण्ड्य (पिंड-संबंध) केवळ त्रिपुरुष, म्हणजे तीन पिढ्यांपर्यंतच मानले जाते।
Verse 66
कारवः शिल्पिनो वैद्या दासीदासास्तथैव च / दातारो नियमी चैव ब्रह्मविद्ब्रह्मचारिणौ
कारागीर, शिल्पी, वैद्य, दासी व दास—तसेच दान करणारे, नियमपालक, ब्रह्मज्ञ आणि ब्रह्मचारी (वेदाध्ययन करणारा) हेही येथे समाविष्ट आहेत।
Verse 67
सत्रिणो व्रतिनस्तावत् सद्यः शौचा उदाहृताः / राजा चैवाभिषिक्तश्च प्राणसत्रिण एव च
सत्रयज्ञात प्रवृत्त सत्रिण व व्रतधारी—यांना ‘सद्यः-शौच’ (तत्काळ शुद्धी) म्हटले आहे। तसेच अभिषिक्त राजा आणि प्राण-सत्र करणारा हाही तत्काळ शुद्ध मानला जातो।
Verse 68
यज्ञे विवाहकाले च देवयागे तथैव च / सद्यः शौचं समाख्यातं दुर्भिक्षे चाप्युपद्रवे
यज्ञकाळी, विवाहसमयी आणि देवयागात (देवपूजेत) ‘सद्यः-शौच’ सांगितले आहे; तसेच दुर्भिक्ष (दुष्काळ) व उपद्रव (आपत्ती) काळातही तीच तत्काळ शुद्धी मानली जाते।
Verse 69
डिम्बाहवहतानां च विद्युता पार्थिवैर्द्विजैः / सद्यः शौचं समाख्यातं सर्पादिमरणे तथा
युद्धात मारले गेलेले, अल्पवयीन शिशु (डिंब), विजेने मृत, तसेच राजाकडून मारले गेलेले द्विज—यांच्यासाठी ‘सद्यः-शौच’ सांगितले आहे; तसेच सर्प इत्यादींमुळे झालेल्या मृत्यूतही तीच तत्काळ शुद्धी मानली आहे।
Verse 70
अग्नौ मरुप्रपतने वीराध्वन्यप्यनाशके / ब्राह्मणार्थे च संन्यस्ते सद्यः शौचं विधीयते
अग्नीत मरण झाले, मरुभूमीत पडून प्राण गेले, किंवा वीराध्वनीत देह न मिळालाही; तसेच ब्राह्मणाच्या हितार्थ कोणास मृत मानून विधिवत् संन्यस्त केले असता—तत्काळ शौच (शुद्धी) करावी, असे विधान आहे।
Verse 71
नैष्ठिकानां वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् / नाशौचं कीर्त्यते सद्भिः पतिते च तथा मृते
नैष्ठिक संन्यासी, वनस्थ, यती व ब्रह्मचारी—यांच्याबाबत सज्जन म्हणतात की आशौच नसते; पतिताच्या प्रसंगीही आणि मृत्यू झाल्यावरही।
Verse 72
पतितानां न दाहः स्यान्नान्त्येष्टिर्नास्थिसंचयः / न चाश्रुपातपिण्डौ वा कार्यं श्राद्धादि कङ्क्वचित्
पतितांसाठी दाहसंस्कार नाही, अंत्येष्टी नाही, अस्थिसंचयही नाही। अश्रुपात-तर्पण वा पिंडदान करू नये; आणि कोणत्याही प्रकारे श्राद्धादी कर्मही करू नये।
Verse 73
व्यापादयेत् तथात्मानं स्वयं यो ऽग्निविषादिभिः / विहितं तस्य नाशौचं नाग्निर्नाप्युदकादिकम्
जो अग्नी, विष इत्यादींनी स्वतःच आपला प्राणनाश करतो, त्याच्यासाठी आशौचाचे विधान नाही; तसेच अग्नी, उदक इत्यादींशी संबंधित अंत्यकर्मही करू नये।
Verse 74
अथ कश्चित् प्रमादेन म्रियते ऽग्निविषादिभिः / तस्याशौचं विधातव्यं कार्यं चैवोदकादिकम्
परंतु जर कोणी प्रमादाने अग्नी, विष इत्यादींमुळे मरण पावला, तर त्याच्यासाठी आशौच पाळावे; आणि उदकदान इत्यादी रूढ कर्मही अवश्य करावे।
Verse 75
जाते कुमारे तदहः कामं कुर्यात् प्रतिग्रहम् / हिरण्यधान्यगोवासस्तिलान्नगुडसर्पिषाम्
पुत्र जन्मलेल्या त्याच दिवशी, इच्छेनुसार व धर्मविधीप्रमाणे, सुवर्ण, धान्य, गाई, वस्त्रे, तीळ, शिजवलेले अन्न, गूळ आणि तूप यांचे दान-ग्रहण करता येते।
Verse 76
फलानि पुष्पं शाकं च लवणं काष्ठमेव च / तोयं दधि घृतं तैलमौषधं क्षीरमेव च / आशौचिनां गृहाद् ग्राह्यं शुष्कान्नं चैव नित्यशः
फळे, फुले, भाजी, मीठ आणि लाकूड; पाणी, दही, तूप, तेल, औषध आणि दूधही—हे आशौच असलेल्या घरातून घेता येते. तसेच सुकं अन्नही त्यांच्याकडून नेहमी घेण्यास योग्य आहे।
Verse 77
आहिताग्निर्यथान्यायं दग्धव्यस्त्रिभिरग्निभिः / अनाहिताग्निर्गृह्येण लौकिकेनेतरो जनः
ज्याने आहिताग्नि स्थापिल्या आहेत, त्याचा दाह नियमाप्रमाणे तीन अग्नींनी करावा. ज्याने अग्नि-स्थापन केलेले नाही, त्याचा दाह गृह्य किंवा लौकिक अग्नीने करतात—इतर जनांची हीच प्रथा आहे।
Verse 78
देहाभावात् पलाशैस्तु कृत्वा प्रतिकृतिं पुनः / दाहः कार्यो यथान्यायं सपिण्डैः श्रद्धयान्वितैः
देह उपलब्ध नसल्यास, पलाशाच्या लाकडाने प्रतिकृती करून, नियमाप्रमाणे, श्रद्धायुक्त सपिंड नातलगांनी पुन्हा दाहसंस्कार करावा।
Verse 79
सकृत्प्रसिञ्चन्त्युदकं नामगोत्रेण वाग्यताः / दशाहं बान्धवैः सार्धं सर्वे चैवार्द्रवाससः
वाणी संयमित ठेवून, नाव व गोत्र उच्चारत ते एकदाच उदक शिंपडतात; आणि दहा दिवस नातलगांसह सर्वजण ओलसर वस्त्रे धारण करतात।
Verse 80
पिण्डं प्रतिदिनं दद्युः सायं प्रातर्यथाविधि / प्रेताय च गृहद्वारि चतुर्थे भोजयेद् द्विजान्
दररोज विधीनुसार सायंकाळी व सकाळी पिंडदान करावे; घराच्या दाराशी प्रेतासाठीही अर्पण करावे. चौथ्या दिवशी द्विज (ब्राह्मण)ांना भोजन घालावे.
Verse 81
द्वितीये ऽहनि कर्तव्यं क्षुरकर्म सबान्धवैः / चतुर्थे बान्धवैः सर्वैरस्थनां संचयनं भवेत् / पूर्वं तु भोजयेद् विप्रानयुग्मान् श्रद्धया शुचीन्
दुसऱ्या दिवशी नातेवाईकांसह क्षौरकर्म (मुंडन) करावे. चौथ्या दिवशी सर्व नातेवाईकांनी मिळून अस्थिसंचयन करावे. पण आधी श्रद्धा व शुचिता ठेवून विषम संख्येने शुद्ध ब्राह्मणांना भोजन घालावे.
Verse 82
पञ्चमे नवमे चैव तथैवैकादशे ऽहनि / अयुग्मान् भोजयेद् विप्रान् नवश्राद्धं तु तद्विदुः
पाचव्या, नवव्या तसेच अकराव्या दिवशी विषम संख्येने ब्राह्मणांना भोजन घालावे; यालाच विद्वान नव-श्राद्ध म्हणतात.
Verse 83
एकादशे ऽह्नि कुर्वोत प्रेतमुद्दिश्य भावतः / द्वादशे वाथ कर्तव्यमनिन्द्ये त्वथवाहनि / एकं पवित्रमेकोर्ऽघः पिण्डपात्रं तथैव च
अकराव्या दिवशी प्रेताला उद्देशून भावपूर्वक कर्म करावे. बाराव्या दिवशीही—निर्दोष शुभ दिवशी किंवा त्याच दिवशी—ते करावे. एकच पवित्र (कुशवलय), एकच अर्घ्य आणि एकच पिंडपात्र ठेवावे.
Verse 84
एवं मृताह्नि कर्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सरम् / सपिण्डीकरणं प्रोक्तं पूर्णे संवत्सरे पुनः
अशा प्रकारे मृताह्नी (मृत्यूतिथी) दर महिन्याला वर्षभर हे कर्म करावे. वर्ष पूर्ण झाल्यावर पुन्हा सपिंडीकरण करण्याचे विधान सांगितले आहे.
Verse 85
कुर्याच्चत्वारि पात्राणि प्रेतादीनां द्विजोत्तमाः / प्रेतार्थं पितृपात्रेषु पात्रमासेचयेत् ततः
हे द्विजोत्तमांनो, प्रेतादि कर्मासाठी चार पात्रे सिद्ध करावीत. नंतर प्रेताच्या निमित्ताने ते अर्पण पितृपात्रांत ओतावे.
Verse 86
ये समाना इति द्वाभ्यां पिण्डानप्येवमेव हि / सपिण्डीकरणं श्राद्धं देवपूर्वं विधीयते
“ये समाना…” या आरंभाच्या दोन मंत्रांचे पठण करून त्याच विधीने पिंड अर्पण करावेत. अशा रीतीने देवपूजन प्रथम करून सपिंडीकरण श्राद्ध करावे.
Verse 87
पितॄनावाहयेत् तत्र पुनः प्रेतं च निर्दिशेत् / ये सपिण्डीकृताः प्रेतान तेषां स्यात् पृथक्क्रियाः / यस्तु कुर्यात् पृथक् पिण्डं पितृहा सो ऽभिजायते
तेथे पुन्हा पितरांचे आवाहन करावे आणि प्रेतासाठीही निर्देश करावा. जे प्रेत सपिंडीकृत झाले आहेत, त्यांची स्वतंत्र क्रिया करू नये. जो त्यांच्यासाठी वेगळा पिंड देतो तो पितृहंता ठरतो.
Verse 88
मृते पितरि वै पुत्रः पिण्डमब्दं समाचरेत् / दद्याच्चान्नं सोदकुम्भं प्रत्यहं प्रेतधर्मतः
पिता मरण पावल्यावर पुत्राने एक वर्ष पिंडदान करावे. तसेच प्रेतधर्माप्रमाणे दररोज जलकुंभासह अन्नदान करावे.
Verse 89
पार्वणेन विधानेन संवत्सरिकमिष्यते / प्रतिसंवत्सरं कार्यं विधिरेष सनातनः
संवत्सरिक श्राद्ध पार्वणविधानाने करावे. ते दरवर्षी करणे आवश्यक आहे; ही विधी सनातन आहे.
Verse 90
मातापित्रोः सुतैः कार्यं पिण्डदानादिकं च यत् / पत्नी कुर्यात् सुताभावे पत्न्य भावे सहोदहः
माता-पित्यांसाठी पिंडदानादी जे पितृकार्य आहे ते पुत्रांनीच करावे. पुत्र नसतील तर पत्नी करील; आणि पत्नी नसेल तर सख्खा भाऊ ते कर्म करील.
Verse 91
अनेनैव विधाने जीवन् वा श्राद्धमाचरेत् / कृत्वा दानादिकं सर्वं श्रद्धायुक्तः समाहितः
याच विधीप्रमाणे जिवंत असतानाही श्राद्ध करावे. दानादी सर्व कर्मे करून श्रद्धायुक्त व एकाग्र, स्थिरचित्त राहावे.
Verse 92
एष वः कथितः सम्यग् गृहस्थानां क्रियाविधिः / स्त्रीणां तु भर्तृशुश्रूषा धर्मो नान्य इहेष्यते
गृहस्थांच्या कर्तव्यांची क्रियाविधी तुम्हाला यथार्थ सांगितली आहे. स्त्रियांसाठी येथे पतीची शुश्रूषाच धर्म आहे; याखेरीज अन्य काही मान्य नाही.
Verse 93
स्वधर्मपरमो नित्यमीश्विरार्पितमानसः / प्राप्नोति तत् परं स्थानं यदुक्तं वेदवादिभिः
जो नित्य स्वधर्मात परायण असून ज्याचे मन ईश्वराला अर्पित आहे, तो वेदवाद्यांनी सांगितलेले ते परम स्थान प्राप्त करतो.
Frequently Asked Questions
One continues obligatory daily duties while avoiding kāmya (desire-motivated) rites, maintains restraint in social exchange (no accepting/taking and restricted touch), and sustains svādhyāya even mentally; limited offerings and carefully regulated brāhmaṇa hospitality are permitted under purity constraints.
Sapinda status is said to end with the seventh person (seven-generation scope), while water-libation relations (samānodaka/ekodaka) apply beyond or where lineage identifiers are uncertain; these categories determine whether impurity is immediate, one night, three nights, ten nights, or otherwise.
It is granted in contexts where dharma’s public or sacrificial demands override extended impurity—e.g., during sacrifices, marriages, deity worship, famine/calamity, certain violent or extraordinary deaths (battle, lightning, snakes), and for renunciant/ascetic life-stages where āśauca is not observed.
It prescribes ten-day observances with daily piṇḍa offerings (including a doorway offering for the preta), shaving and bone-collection on specified days, brāhmaṇa feedings (nava-śrāddha pattern), monthly rites for a year, and then the sapiṇḍīkaraṇa that ritually joins the preta to the pitṛ line, followed by the annual śrāddha.
The chapter frames gṛhastha rites as svadharma offered to Īśvara: faithful performance, inner steadiness, and surrender transform social-ritual obligations into a path aligned with the Veda’s declared supreme abode.