Adhyaya 24

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रयोविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच अग्निहोत्रं तु जुहुयादाद्यन्ते ऽहर्निशोः सदा / दर्शेन चैव पक्षान्ते पौर्णमासेन चैव हि

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागातील तेवीसावा अध्याय समाप्त झाला. व्यास म्हणाले—दिवस-रात्र यांच्या आरंभी व शेवटी नेहमी अग्निहोत्राची आहुती द्यावी; आणि प्रत्येक पक्षाच्या शेवटी दर्श व पौर्णमास यज्ञही करावा.

Verse 2

शस्यान्ते नवशस्येष्ट्या तथर्त्वन्ते द्विजो ऽध्वरैः / पशुना त्वयनस्यान्ते समान्ते सौमिकैर्मखैः

शस्याच्या शेवटी नवशस्येष्टि करावी; ऋतूच्या शेवटी द्विजांनी वैदिक अध्वरयज्ञ करावेत। अयनाच्या शेवटी पशुयाग अर्पावा, आणि वर्षाच्या शेवटी सोमसंबंधी सौमिक मख विधिपूर्वक करावेत।

Verse 3

नानिष्ट्वा नवशस्येष्ट्या पशुना वाग्निमान् द्विजः / नवान्नमद्यान्मांसं वा दीर्घमायुर्जिजीविषुः

अग्नि पाळणारा द्विज गृहस्थ दीर्घायुष्याची इच्छा ठेवून, आधी नवशस्येष्टि व जिथे विधान असेल तिथे पशु-आहुती न करता नवे धान्य किंवा मांस खाऊ नये।

Verse 4

नवेनान्नेन चानिष्ट्वा पशुहव्येन चागन्यः / प्राणानेवात्तुमिच्छन्ति नवान्नामिषगृद्धिनः

नव्या अन्नाने यज्ञ न करता आणि (त्याऐवजी) पशु-मांसाचे हव्य घेऊन अग्निकडे जाणारे, जे नवे धान्य व मांस यांचे लोभी आहेत, ते जणू प्राणच गिळू इच्छितात।

Verse 5

सावित्रान् शान्तिहोमांश्च कुर्यात् पर्वसु नित्यशः / पितॄंश्चैवाष्टकास्वर्चन् नित्यमन्वष्टकासु च

पर्वकाळी नित्य सावित्री-जप व शांतीहोम करावेत; तसेच अष्टका तिथीं पितरांचे पूजन करावे, आणि अन्वष्टकांतही नेहमी तसेच करावे।

Verse 6

एष धर्मः परो नित्यमपधर्मो ऽन्य उच्यते / त्रयाणामिह वर्णानां गृहस्थाश्रमवासिनाम्

हाच परम धर्म आहे, जो नेहमी आचरावा; याच्या विरुद्ध जे काही ते अधर्म म्हणतात। हा उपदेश येथे गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या तीन वर्णांसाठी आहे।

Verse 7

नास्तिक्यादथवालस्याद् यो ऽग्नीन् नाधातुमिच्छति / यजेत वा न यज्ञेन स याति नरकान् बहून्

जो वेदावरील अविश्वासाने किंवा आळशीपणामुळे पवित्र अग्नींची स्थापना करू इच्छित नाही, किंवा स्थापूनही यज्ञाने पूजन करत नाही, तो अनेक नरकांना जातो.

Verse 8

तामिस्त्रमन्धतामिस्त्रं महारौरवरौरवौ / कुम्भीपाकं वैतरणीमसिपत्रवनं तथा

तामिस्र, अंधतामिस्र, महारौरव व रौरव; तसेच कुंभिपाक, वैतरणी आणि असिपत्रवन—हे (नरक) आहेत.

Verse 9

अन्यांश्च नरकान् घोरान् संप्राप्यान्ते सुदुर्मतिः / अन्त्यजानां कुले विप्राः शूद्रयोनौ च जायते

इतरही घोर नरक भोगून शेवटी तो दुष्टबुद्धी पुरुष—हे विप्रांनो—अंत्यजांच्या कुळात आणि शूद्रयोनीत जन्म घेतो.

Verse 10

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणो हि विशेषतः / आधायाग्निं विशुद्धात्मा यजेत परमेश्वरम्

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी—विशेषतः ब्राह्मणाने—अग्नीची स्थापना करून, अंतःकरण शुद्ध करून, यज्ञाने परमेश्वराची उपासना करावी.

Verse 11

अग्निहोत्रात् परो धर्मो द्विजानां नेह विद्यते / तस्मादाराधयेन्नित्यमग्निहोत्रेण शाश्वतम्

द्विजांसाठी या लोकी अग्निहोत्रापेक्षा श्रेष्ठ असा कोणताही धर्म नाही. म्हणून अग्निहोत्राने नित्य शाश्वत (प्रभू)ची आराधना करावी.

Verse 12

यश्चाधायाग्निमालस्यान्न यष्टुं देवमिच्छति / सो ऽसौ मूढो न संभाष्यः किं पुनर्नास्तिको जनः

जो अग्नींची स्थापना करूनही आळसामुळे यज्ञाने देवाची पूजा करीत नाही, तो मूढ मनुष्य बोलण्यासही योग्य नाही; मग नास्तिकाची तर गोष्टच काय।

Verse 13

यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये / अधिकं चापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति

ज्याच्याकडे तीन वर्षांचे धान्य-भोजन भृत्य-आश्रितांच्या निर्वाहास पुरेसे असून त्याहून अधिकही शिल्लक असेल, तो सोमपानास पात्र आहे।

Verse 14

एष वै सर्वयज्ञानां सोमः प्रथम इष्यते / सोमेनाराधयेद् देवं सोमलोकमहेश्वरम्

खरोखर सर्व यज्ञांमध्ये सोमयज्ञ प्रथम मानला जातो. सोमाने सोमलोकाधिप महेश्वर देवाची आराधना करावी।

Verse 15

न सोमयागादधिको महेशाराधने क्रतुः / समो वा विद्यते तस्मात् सोमेनाभ्यर्चयेत् परम्

महेशाच्या आराधनेत सोमयज्ञापेक्षा श्रेष्ठ असा कोणताही क्रतू नाही, त्यासमानही नाही. म्हणून सोमार्पणाने परम देवाची पूजा करावी।

Verse 16

पितामहेन विप्राणामादावभिहितः शुभः / धर्मो विमुक्तये साक्षाच्छ्रौतः स्मार्तो द्विधा पुनः

आदिमध्ये पितामह ब्रह्म्याने विप्रांसाठी शुभ असा धर्म सांगितला, जो साक्षात् मुक्तीचा हेतु आहे; आणि तो पुन्हा दोन प्रकारचा—श्रौत व स्मार्त।

Verse 17

श्रौतस्त्रेताग्निसंबन्धात् स्मार्तः पूर्वं मयोदितः / श्रेयस्करतमः श्रौतस्तस्माच्छ्रौतं समाचरेत्

श्रौतधर्म त्रेताग्नींशी संबंधित आहे; स्मार्तधर्म मी पूर्वी सांगितला. श्रौतमार्ग सर्वाधिक श्रेयस्कर आहे; म्हणून विधिपूर्वक श्रौतकर्मे आचरावीत.

Verse 18

उभावभिहितौ धर्मौ वेदादेव विनिः सृतौ / शिष्टाचारस्तृतीयः स्याच्छ्रतिस्मृत्योरलाभतः

हे दोन्ही धर्म खरोखर वेदातूनच उद्भवले आहेत. श्रुती-स्मृती उपलब्ध नसतील तर शिष्टांचा आचार तिसरे प्रमाण ठरते.

Verse 19

धर्मेणाभिगतो यैस्तु वेदः सपरिबृंहणः / ते शिष्टा ब्राह्मणाः प्रोक्ता नित्यमात्मगुणान्विताः

ज्यांनी धर्ममार्गाने, उपबृंहणासह वेदाचा आश्रय व अध्ययन केला आहे—ते आत्मगुणांनी नित्य युक्त असे शिष्ट ब्राह्मण म्हणून सांगितले आहेत.

Verse 20

तेषामभिमतो यः स्याच्चेतसा नित्यमेव हि / स धर्मः कथितः सद्भिर्नान्येषामिति धारणा

त्या सत्शिष्टांच्या मनाला जे नित्य स्वीकार्य वाटते—तेच सज्जनांनी ‘धर्म’ म्हणून सांगितले आहे; निश्चय असा की इतर (अस्थिर-चित्त) लोकांसाठी ते तसे नाही.

Verse 21

पुराणं धर्मशास्त्रं च वेदानामुपबृंहणम् / एकस्माद् ब्रह्मविज्ञानं धर्मज्ञानं तथैकतः

पुराण आणि धर्मशास्त्र हे वेदांचे उपबृंहण, म्हणजे अधिकृत विवेचन आहे. एकाच स्रोतापासून ब्रह्मज्ञान आणि धर्मज्ञान—दोन्ही एकत्र मिळते.

Verse 22

धर्मं जिज्ञासमानानां तत्प्रमाणतरं स्मृतम् / धर्मशास्त्रं पुराणं तद् ब्रह्मज्ञाने परा प्रमा

धर्म जाणू इच्छिणाऱ्यांसाठी धर्मशास्त्र व पुराण हे अधिक प्रमाण मानले गेले आहेत; ब्रह्मज्ञानात तेच परम प्रमाण आहे.

Verse 23

नान्यतो जायते धर्मो ब्रह्मविद्या च वैदिकी / तस्माद् धर्मं पुराणं च श्रद्धातव्यं द्विजातिभिः

धर्म आणि वैदिक ब्रह्मविद्या इतर कुठल्याही स्रोतापासून उत्पन्न होत नाहीत; म्हणून द्विजांनी धर्म व पुराण यांवर श्रद्धा ठेवावी.