Adhyaya 22
Śrāddha-vidhi for Pitṛs: Invitations, Purity, Offerings, and Conduct
उत्तरभागातील धर्मोपदेशात व्यास श्राद्धाची संपूर्ण विधी सांगतात—पूर्वनिमंत्रण, ब्राह्मणांची पात्रता, स्थळनिवड, आसनांची दिशा, मंत्रोच्चाराने आवाहन, होम आणि पिंड-स्थापन. पितर ठरलेल्या वेळी येतात, ब्राह्मणांसह सूक्ष्मरूपाने अन्न ग्रहण करतात व तृप्त होऊन उच्च गतीला जातात, असे तत्त्व स्पष्ट केले आहे. पुढे आचारनीती कडक केली आहे—निमंत्रित पुरोहिताने विधी सोडणे, लैंगिक दुराचार, भांडण व शिस्तभंग यामुळे पितृतर्पण कमी होते. वैश्वदेवाची पूर्वता, पूर्व/दक्षिण आसन, दर्भा-कुश मांडणी, अर्घ्य व तीळ-यव संस्कार, देवकर्मात उपवीत व पितृकर्मात प्राचीनावीती, तसेच गुडघ्याच्या स्थितीतील भेद सांगितला आहे. भोजनक्रमानंतर स्वाध्यायपाठ, विसर्जनमंत्र, पिंडनिवृत्ती, घरात वितरण व नंतर ब्रह्मचर्य निर्देशित आहे. शेवटी अग्निविना आम-श्राद्ध, दारिद्र्यात पर्याय, बीजी/क्षेत्रिन् संबंधी पिंडनियम, एकोदिष्ट व पूर्वाह्नकालभेद, आणि श्राद्धापूर्वी मातृयाग आवश्यक—पुढील मातृपूजा व त्रिविध श्राद्धक्रमाची भूमिका—असे प्रतिपादन आहे।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकविशो ऽध्याय इन् रेए निछ्त् ज़ुल्äस्सिगे ज़ेइछेन्: व्यास उवाच गोमयेनोदकैर्भूमिं शोधयित्वा समाहितः / संनिपात्य द्विजान् सर्वान् साधुभिः संनिमन्त्रयेत्
अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणाच्या षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागातील एकविसावा अध्याय. व्यास म्हणाले—गोमय व जल यांनी भूमी शुद्ध करून, मन एकाग्र करून, सर्व द्विजांना एकत्र करावे आणि साधुजनांच्या साहाय्याने विधिपूर्वक निमंत्रण द्यावे।
Verse 2
श्वो भविष्यति मे श्राद्धं पूर्वेद्युरभिपूज्य च / असंभवे परेद्युर्वा यथोक्तैर्लक्षणैर्युतान्
“उद्या माझे श्राद्ध होईल”—म्हणून आदल्या दिवशीच (ब्राह्मणांचे) सन्मानपूर्वक निमंत्रण व पूजन करावे; ते शक्य नसेल तर दुसऱ्या दिवशीही, शास्त्रोक्त लक्षणांनी युक्त जनांची निवड करून (निमंत्रण करावे)।
Verse 3
तस्य ते पितरः श्रुत्वा श्राद्धकालमुपस्थितम् / अन्योन्यं मनसा ध्यात्वा संपतन्ति मनोजवाः
त्याच्या श्राद्धकाळाचा आगमन झाल्याचे ऐकून त्याचे पितर, मनाने परस्परांना ओळखून, मनोवेगाने त्वरेने तेथे येऊन पोहोचतात।
Verse 4
ब्राह्मणैस्ते सहाश्नन्ति पितरो ह्यन्तरिक्षगाः / वायुभूतास्तु तिष्ठन्ति भुक्त्वा यान्ति परां गतिम्
अंतरिक्षात संचार करणारे ते पितर ब्राह्मणांसह अर्पित अन्नाचा भोग करतात. ते वायुरूप होऊन तेथे उपस्थित राहतात; तृप्त होऊन भोगानंतर परम गतीस जातात।
Verse 5
आमन्त्रिताश्च ते विप्राः श्राद्धकाल उपस्थिते / वसेयुर्नियताः सर्वे ब्रह्मचर्यपरायणाः
श्राद्धकाळ आला असता आमंत्रित ब्राह्मणांनी सर्वांनी संयम पाळून, ब्रह्मचर्यपरायण होऊन, तेथेच निवास करावा।
Verse 6
अक्रोधनो ऽत्वरो ऽमत्तः सत्यवादी समाहितः / भारं मैथुनमध्वानं श्राद्धकृद् वर्जयेज्जपम्
जप करणारा क्रोधरहित, घाई न करणारा, अमत्त, सत्यवादी व समाहित असावा; जपकाळी जड ओझे, मैथुन व दूर प्रवास टाळावा, आणि श्राद्धकर्म करताना जप करू नये।
Verse 7
आमन्त्रितो ब्राह्मणो वा यो ऽन्यस्मै कुरुते क्षणम् / स याति नरकं घोरं सूकरत्वां प्रायाति च
विधिपूर्वक आमंत्रित ब्राह्मण जर क्षणभरही दुसऱ्याची सेवा करायला वळला, तर तो घोर नरकात जातो आणि नंतर सूकरयोनीही प्राप्त करतो।
Verse 8
आमन्त्रयित्वा यो मोहादन्यं चामन्त्रयेद् द्विजम् / स तस्मादधिकः पापी विष्ठाकीटो ऽभिजायते
जो मोहाने एकाला आमंत्रित करून पुन्हा दुसऱ्या द्विजाला (त्याच्या जागी) बोलावतो, तो त्याहून अधिक पापी ठरतो; तो विष्ठेतील कीटक म्हणून जन्मतो।
Verse 9
श्राद्धे निमन्त्रितो विप्रो मैथुनं यो ऽधिगच्छति / ब्रह्महत्यामवाप्नोति तिर्यग्योनौ च जायते
श्राद्धासाठी निमंत्रित ब्राह्मण जर मैथुन करतो, तर त्याला ब्रह्महत्येचे पाप लागते आणि नंतर तो तिर्यक्-योनीत जन्मतो।
Verse 10
निमन्त्रितस्तु यो विप्रो ह्यध्वानं याति दुर्मतिः / भवन्ति पितरस्तस्य तं मासं पांशुभोजनाः
जो ब्राह्मण विधिपूर्वक निमंत्रित असूनही दुर्मतीने प्रवासाला निघून जातो, त्याचे पितर त्या महिनाभर धूळच अन्न म्हणून भोगतात।
Verse 11
निमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे प्रकुर्यात् कलहं द्विजः / भवन्ति तस्य तन्मासं पितरो मलभोजनाः
श्राद्धाला निमंत्रित झालेला द्विज जर तेथे कलह करतो, तर त्याचे पितर त्या महिनाभर मलासारखे अशुद्ध अन्नच भोगतात।
Verse 12
तस्मान्निमन्त्रितः श्राद्धे नियतात्मा भवेद् द्विजः / अक्रोधनः शौचपरः कर्ता चैव जितेन्द्रियः
म्हणून श्राद्धाला निमंत्रित द्विजाने संयमित मनाने राहावे—क्रोधरहित, शुचिता-परायण, विधिकुशल आणि इंद्रियजयी।
Verse 13
श्वोभूते दक्षिणां गत्वा दिशं दर्भान् समाहितः / समूलानाहरेद् वारि दक्षिणाग्रान् सुनिर्मलान्
पहाटे एकाग्र मनाने दक्षिण दिशेला जाऊन, पाण्यासह मुळासकट, दक्षिणाग्र अतिशय निर्मळ दर्भ आणावेत।
Verse 14
दक्षिणाप्रवणं स्निग्धं विभक्तं शुभलक्षणम् / शुचिं देशं विविक्तं च गोमयेनोपलेपयेत्
दक्षिणेकडे किंचित उतार असलेले, गुळगुळीत, वेगळे केलेले, शुभलक्षणयुक्त, स्वच्छ व एकांत स्थान निवडून ते गोमयाने सारवावे।
Verse 15
नदीतीरेषु तीर्थेषु स्वभूमौ चैव सानुषु / विविक्तेषु च तुष्यन्ति दत्तेन पितरः सदा
नदीकाठी, तीर्थस्थानी, स्वभूमीवर, पर्वताच्या उतारांवर तसेच एकांत स्थळी दिलेल्या अर्पणाने पितर सदैव तृप्त होतात।
Verse 16
पारक्ये भूमिभागे तु पितॄणां नैव निर्वपेत् / स्वामिभिस्तद् विहन्येत मोहाद् यत् क्रियते नरैः
परक्या भूमिभागात पितरांसाठी श्राद्ध-निर्वापण कधीही करू नये; तेथे मोहाने मनुष्य जे करतात ते त्या जागेचे स्वामी निष्फळ करतात।
Verse 17
अटव्यः पर्वताः पुण्यास्तीर्थान्यायतनानि च / सर्वाण्यस्वामिकान्याहुर्न हि तेषु परिग्रहः
पवित्र अरण्ये, पुण्य पर्वत, तीर्थे व देवायतने—ही सर्व ‘अस्वामिक’ सांगितली आहेत; कारण अशा स्थळी कोणाचाही वैध परिग्रह नसतो।
Verse 18
तिलान् प्रविकिरेत् तत्र सर्वतो बन्धयेदजान् / असुरोपहतं सर्वं तिलैः शुद्ध्यत्यजेन वा
तेथे तिळ सर्वत्र विखुरावेत आणि सर्व दिशांनी बकरे बांधावेत; असुरप्रहाराने दूषित झालेले सर्व तिळांनी किंवा बकऱ्याने शुद्ध होते।
Verse 19
ततो ऽन्नं बहुसंस्कारं नैकव्यञ्जनमच्युतम् / चोष्यपेयसमृद्धं च यथाशक्त्या प्रकल्पयेत्
त्यानंतर यथाशक्ती अनेक संस्कारांनी सिद्ध केलेले, नानाविध व्यंजनांसह, चोष्य-भोज्य व पेयांनी समृद्ध असे अन्न अच्युत प्रभूस अर्पणार्थ तयार करावे।
Verse 20
ततो निवृत्ते मध्याह्ने लुप्तलोमनखान् द्विजान् / अभिगम्य यथामार्गं प्रयच्छेद् दन्तधावनम्
मग मध्यान्ह निघून गेल्यावर, केस-नख कापलेले द्विज यांच्याकडे जाऊन, विधिपूर्वक त्यांना दंतधावनाची काष्ठी द्यावी।
Verse 21
तैलमभ्यञ्जनं स्नानं स्नानीयं च पृथग्विधम् / पात्रैरौदुम्बरैर्दद्याद् वैश्वदैवत्यपूर्वकम्
तेल-अभ्यंग, स्नान आणि स्नानासाठीची विविध सामग्री वेगवेगळी द्यावी; आणि औदुंबराच्या पात्रांत, वैश्वदेवपूर्वक अर्पण करावी।
Verse 22
ततः स्नात्वा निवृत्तेभ्यः प्रत्युत्थायकृताञ्जलिः / पाद्यमाचमनीयं च संप्रयच्छेद् यथाक्रमम्
मग स्नान करून, परत आलेल्यांसाठी उभे राहून हात जोडावेत आणि क्रमाने पाद्य व आचमनीय जल द्यावे।
Verse 23
ये चात्र विश्वेदेवानां विप्राः पूर्वं निमन्त्रिताः / प्राङ्मुखान्यासनान्येषां त्रिदर्भोपहितानि च
आणि येथे विश्वेदेवकर्मासाठी पूर्वी निमंत्रित केलेले जे विप्र होते, त्यांच्यासाठी पूर्वाभिमुख आसने मांडावीत व त्यावर तीन दर्भ ठेवावेत।
Verse 24
दक्षिणामुखयुक्तानि पितॄणामासनानि च / दक्षिणाग्रैकदर्भाणि प्रोक्षितानि तिलोदकैः
पितरांसाठी दक्षिणाभिमुख आसने मांडावीत; आणि दक्षिणाग्र एकेक दर्भ ठेवून, तिळमिश्रित जलाने प्रोक्षण करावे।
Verse 25
तेषूपवेशयेदेतानासनं स्पृश्य स द्विजम् / आसध्वमिति संजल्पन् आसनास्ते पृथक् पृथक्
तेथे त्यांना बसवून यजमानाने आसन व ब्राह्मण यांना आदराने स्पर्श करावा; “आसध्वम्” असे म्हणत प्रत्येकासाठी वेगवेगळी आसने ठेवावीत।
Verse 26
द्वौ दैवे प्राङ्मुखौ पित्र्ये त्रयश्चोदङ्मुखास्तथा / एकैकं वा भवेत् तत्र देवमातामहेष्वपि
दैवकर्मात दोन ब्राह्मण पूर्वमुख बसवावेत; पितृकर्मात तीन उत्तरमुख. किंवा देव, माता व मातामह यांच्या कर्मातही तेथे एकेकच नेमावा।
Verse 27
सत्क्रियां देशकालौ च शौचं ब्राह्मणसंपदम् / पञ्चैतान् विस्तरो हन्ति तस्मान्नेहेत विस्तरम्
सत्क्रिया, देश-काल, शौच आणि ब्राह्मणसंपदा—ही पाचही गोष्टी अति विस्ताराने नष्ट होतात; म्हणून कर्मात निरर्थक प्रपंच करू नये।
Verse 28
अपि वा भोजयेदेकं ब्राह्मणं वेदपारगम् / श्रुतशीलादिसंपन्नमलक्षणविवर्जितम्
किंवा वेदपारंगत, श्रुती-ज्ञान व सदाचारादि गुणांनी युक्त आणि दोषलक्षणरहित अशा एका ब्राह्मणालाही भोजन घालावे।
Verse 29
उद्धृत्य पात्रे चान्नं तत् सर्वस्मात् प्रकृतात् पुनः / देवतायतने चास्मै निवेद्यान्यत्प्रवर्तयेत्
मग ते शिजवलेले अन्न सर्वसाधारण राशीतून पुन्हा काढून शुद्ध पात्रात ठेवावे; देवालयात त्यास नैवेद्य म्हणून अर्पण करून नंतर उरलेली कर्मे करावीत।
Verse 30
प्रास्येदग्नौ तदन्नं तु दद्याद् वा ब्रह्मचारिणे / तस्मादेकमपि श्रेष्ठं विद्वांसं भोजयेद् द्विजम्
ते अन्न पवित्र अग्नीत अर्पण करावे किंवा ब्रह्मचार्यास द्यावे। म्हणून एकालाच भोजन द्यायचे असेल तरी श्रेष्ठ विद्वान द्विजास भोजन घालावे।
Verse 31
भिक्षुको ब्रह्मचारी वा भोजनार्थमुपस्थितः / उपविष्टेषु यः श्राद्धे कामं तमपि भोजयेत्
भिक्षुक किंवा ब्रह्मचारी भोजनासाठी आला तर, श्राद्धात अतिथी बसले असले तरीही इच्छेने त्यालाही भोजन घालावे।
Verse 32
अतिथिर्यस्य नाश्नाति न तच्छ्राद्धं प्रशस्यते / तस्मात् प्रयत्नाच्छ्राद्धेषु पूज्या ह्यतिथयो द्विजैः
ज्या श्राद्धात अतिथी भोजन करत नाही, ते श्राद्ध प्रशंसनीय नाही. म्हणून श्राद्धकर्मात द्विजांनी प्रयत्नपूर्वक अतिथींचा नक्कीच सत्कार करावा.
Verse 33
आतिथ्यरहिते श्राद्धे भुञ्जते ये द्विजातयः / काकयोनिं व्रजन्त्येते दाता चैव न संशयः
आतिथ्यरहित श्राद्धात जे द्विज भोजन करतात, ते काकयोनीस जातात; आणि दाताही—यात संशय नाही.
Verse 34
हीनाङ्गः पतितः कुष्ठी व्रणी पुक्कसनास्तिकौ / कुक्कुटाः शूकराः श्वानो वर्ज्याः श्राद्धेषु दूरतः
श्राद्धकर्मात हीनाङ्ग, पतित, कुष्ठी, व्रणी, पुक्कस व नास्तिक—तसेच कोंबडे, डुकरे व कुत्रे—यांना दूर ठेवून वर्ज्य करावे.
Verse 35
बीभत्सुमशुचिं नग्नं मत्तं धूर्तं रजस्वलाम् / नीलकाषायवसनं पाषण्डांश्च विवर्जयेत्
किळसवाणे, अपवित्र, नग्न, उन्मत्त, लबाड, रजस्वला स्त्री, निळे किंवा भगवे वस्त्र परिधान करणारे आणि पाखंडी (धर्मविरोधी) यांना टाळावे.
Verse 36
यत् तत्र क्रियते कर्म पैतृकं ब्राह्मणान् प्रति / तत्सर्वमेव कर्तव्यं वैश्वदैवत्यपूर्वकम्
तेथे ब्राह्मणांसाठी जे काही पितृकर्म केले जाते, ते सर्व वैश्वदेव (विश्वेदेवांची पूजा) केल्यानंतरच करावे.
Verse 37
यथोपविष्टान् सर्वांस्तानलङ्कुर्याद् विभूषणः / स्त्रग्दामभिः शिरोवेष्टैर्धूपवासो ऽनुलेपनैः
यथायोग्य बसलेल्या त्या सर्व ब्राह्मणांना हार, फुलांच्या माळा, पगडी, धूप, वस्त्र आणि सुगंधी लेप इत्यादींनी अलंकृत करावे.
Verse 38
ततस्त्वावाहयेद् देवान् ब्राह्मणानामनुज्ञया / उदङ्मुखो यथान्यायं विश्वे देवास इत्यृचा
त्यानंतर ब्राह्मणांच्या आज्ञेने उत्तरेकडे तोंड करून 'विश्वे देवासः' या ऋचेने विधीपूर्वक देवांचे आवाहन करावे.
Verse 39
द्वे पवित्रे गृहीत्वाथ भाजने क्षालिते पुनः / शं नो देव्या जलं क्षिप्त्वा यवो ऽसीति यवांस्तथा
त्यानंतर दोन दर्भाची पवित्रे घेऊन, पुन्हा धुतलेल्या पात्रात 'शं नो देवी' या मंत्राने पाणी सोडून आणि 'यवोऽसि' या मंत्राने जव (बार्ली) अभिमंत्रित करावेत.
Verse 40
या दिव्या इति मन्त्रण हस्ते त्वर्घं विनिक्षिपेत् / प्रदद्याद् गन्धमाल्यानि धूपादीनि च शक्तितः
“या दिव्या…” हा मंत्र जपत देवाच्या/पूज्याच्या हातात अर्घ्य ठेवावे. नंतर आपल्या शक्तीनुसार गंध, माळा, धूप इत्यादी उपचार अर्पण करावेत.
Verse 41
अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणां दक्षिणामुखः / आवाहनं ततः कुर्यादुशन्तस्त्वेत्यृचा बुधः
नंतर यज्ञोपवीत अपसव्य करून, पितरांसाठी दक्षिणमुख होऊन, “उशन्तस्त्वा…” अशी आरंभणारी ऋग्वैदिक ऋचा म्हणत ज्ञानी पुरुष आवाहन करील.
Verse 42
आवाह्य तदनुज्ञातो जपेदायन्तु नस्ततः / शं नो देव्योदकं पात्रे तिलो ऽसीति तिलांस्तथा
आवाहन करून व अनुमती मिळाल्यावर “आयन्तु नः” असा जप करावा. नंतर पात्रातील जलावर “शं नो देव्योदकं” आणि तिळांवर “तिलोऽसि” असा जप करावा.
Verse 43
क्षिप्त्वा चार्घं यथापूर्वं दत्त्वा हस्तेषु वै पुनः / संस्त्रवांश्च ततः सर्वान् पात्रे कुर्यात् समाहितः / पितृभ्यः स्थानमेतेन न्युब्जं पात्रं निधापयेत्
पूर्वीप्रमाणे अर्घ्य सोडून आणि पुन्हा हातांत जल देऊन, एकाग्र होऊन सर्व उरलेले थेंब पात्रात गोळा करावेत. याने पितरांचे स्थान स्थापन करून पात्र उलटे ठेवावे.
Verse 44
अग्नौ करिष्येत्यादाय पृच्छत्यन्नं घृतप्लुतम् / कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो जुहुयादुपवीतवान्
घृताने भिजवलेले अन्न घेऊन “हे अग्नीत करूं का?” असे विचारावे. “कर” अशी अनुमती मिळाल्यावर, उपवीत धारण केलेला कर्ता अग्नीत आहुती द्यावी.
Verse 45
यज्ञोपवीतिना होमः कर्तव्यः कुशपाणिना / प्राचीनावीतिना पित्र्यं वैश्वदेवं तु होमवत्
यज्ञोपवीत उपवीत-रीतीने धारण करून, हातात कुश घेऊन होम करावा. पितृकर्म प्राचीनावीताने करावे; आणि वैश्वदेवही होमविधीप्रमाणेच करावा.
Verse 46
दक्षिणं पातयेज्जानुं देवान् परिचरन् पुमान् / पितृणां परिचर्यासु पातयेदितरं तथा
देवांची परिचर्या करताना पुरुषाने उजवे गुडघे भूमीवर टेकवावे; आणि पितरांच्या परिचर्येत तसेच दुसरे, म्हणजे डावे गुडघे टेकवावे.
Verse 47
सोमाय वै पितृमते स्वधा नम इति ब्रुवन् / अग्नये कव्यवाहनाय स्वधेति जुहुयात् ततः
“पितृमते सोमाय—स्वधा; नमः” असे म्हणत, नंतर “स्वधा” असे उच्चारून कव्यवाहन अग्नीमध्ये आहुती द्यावी.
Verse 48
अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपपादयेत् / महादेवान्तिके वाथ गोष्ठे वा सुसमाहितः
ब्राह्मणाजवळ अग्नी नसेल तर त्याने आपल्या ओंजळीतच हवन करावे. किंवा मन एकाग्र करून महादेवाच्या सान्निध्यात, अथवा गोठ्यातही ते करावे.
Verse 49
ततस्तैरभ्यनुज्ञातो गत्वा वै दक्षिणां दिशम् / गोमयेनोपतिप्योर्वों स्थानं कृत्वा तु सैकतम्
मग त्यांची अनुमती घेऊन तो दक्षिण दिशेकडे गेला; आणि गोमयाने भूमी सारवून, तेथे वाळूचे योग्य स्थान विधिपूर्वक तयार केले.
Verse 50
मण्डलं चतुरस्त्रं वा दक्षिणावनतं शुभम् / त्रिरुल्लिखेत् तस्य मध्यं दर्भेणैकेन चैव हि
शुभ व दक्षिणेकडे किंचित उतार असलेले वर्तुळाकार किंवा चतुरस्र मांडळ करून, एकाच दर्भाने त्याच्या मध्यभागी तीनदा रेषा काढावी।
Verse 51
ततः संस्तीर्य तत्स्थाने दर्भान् वैदक्षिणाग्रकान् / त्रीन् पिण्डान् निर्वपेत् तत्र हविः शेषात्समाहितः
मग त्या ठिकाणी दर्भ दक्षिणाग्र करून पसरावेत; आणि एकाग्र होऊन हविषाच्या शेषातून तेथे तीन पिंड ठेवावेत।
Verse 52
न्युप्य पिण्डांस्तु तं हस्तं निमृज्याल्लेपभागिनाम् / तेषु दर्भेष्वथाचम्य त्रिरायम्य शनैरसून् / तदन्नं तु नमस्कुर्यात् पितॄनेव च मन्त्रवित्
पिंड ठेवून, लेपभागिनांसाठी लागलेला हात पुसावा. मग दर्भावर आचमन करून, तीनदा हळूहळू प्राणायाम करावा. त्यानंतर मंत्रज्ञाने त्या अन्न-नैवेद्याला पितरांप्रमाणे नमस्कार करावा.
Verse 53
उदकं निनयेच्छेषं शनैः पिण्डान्तिके पुनः / अवजिघ्रेच्च तान् पिण्डान् यथान्युप्तान् समाहितः
मग उरलेले पाणी हळूहळू पुन्हा पिंडांच्या जवळ आणावे; आणि एकाग्र होऊन, जसे ठेवले आहेत तसेच ते पिंड सौम्यपणे वास घ्यावेत.
Verse 54
अथ पिण्डावशिष्टान्नं विधिना भोजयेद् द्विजान् / मांसान्यपूपान् विविधान् दद्यात् कृसरपायसम्
नंतर पिंड-शेष अन्न विधिपूर्वक द्विजांना भोजन घालावे; तसेच विविध मांस, अपूप, कृसर आणि पायसही द्यावे.
Verse 55
सूपशाकफलानीक्षून् पयो दधि घृतं मधु / अन्नं चैव यथाकामं विविधं भक्ष्यपेयकम्
त्याने सूप, शिजवलेल्या भाज्या, फळे व ऊस; तसेच दूध, दही, तूप व मध—आणि इच्छेनुसार नानाविध अन्न, भक्ष्य व पेय अर्पण करावे।
Verse 56
यद् यदिष्टं द्विजेन्द्राणां तत्सर्वं विनिवेदयेत् / धान्यांस्तिलांश्च विविधान् शर्करा विविधास्तथा
द्विजेंद्रांना जे जे प्रिय असेल ते सर्व अर्पण करावे—विविध धान्ये, नानाप्रकारचे तीळ, तसेच विविध प्रकारची साखर/शर्करा।
Verse 57
उष्णमन्नं द्विजातिभ्यो दातव्यं श्रेय इच्छता / अन्यत्र फलमूलेभ्यः पानकेभ्यस्तथैव च
जो श्रेय (आध्यात्मिक कल्याण) इच्छितो त्याने द्विजातींना गरम, ताजे शिजवलेले अन्न द्यावे; मात्र फळ‑मुळे आणि पानक (पेय) यांबाबत अपवाद आहे—ती अन्यथा देऊ शकतात।
Verse 58
नाश्रूणि पातयेज्जातु न कुप्येन्नानृतं वदेत् / न पादेन स्पृशेदन्नं न चैतदवधूनयेत्
कधीही अश्रू पाडू नये, क्रोध करू नये आणि असत्य बोलू नये। अन्नाला पायाने स्पर्श करू नये, तसेच ते झटकून टाकणे किंवा तुच्छ मानणेही करू नये।
Verse 59
क्रोधेन चैव यत् दत्तं यद् भुक्तं त्वरया पुनः / यातुधाना विलुम्पन्ति जल्पता चोपपादितम्
क्रोधाने जे दान दिले जाते, घाईघाईने जे पुन्हा खाल्ले जाते, आणि बोलत‑बोलत कारणे सांगून जे अर्पण केले जाते—ते यातुधान लुटतात; त्याचे पुण्य नष्ट होते।
Verse 60
स्विन्नगात्रो न तिष्ठेत सन्निधौ तु द्विजन्मनाम् / न चात्र श्येनकाकादीन् पक्षिणः प्रतिषेधयेत् / तद्रूपाः पितरस्तत्र समायान्ति बुभुक्षवः
घामाने ओथंबलेले शरीर घेऊन द्विजांच्या सन्निधीत उभे राहू नये. या विधीत श्येन, कावळा इत्यादी पक्ष्यांना हाकलू नये; कारण पितर त्या रूपाने भक्षणेच्छेने तेथे येतात।
Verse 61
न दद्यात् तत्र हस्तेन प्रत्यक्षलवणं तथा / न चायसेन पात्रेण न चैवाश्रद्धया पुनः
त्या दानकर्मात मीठ हाताने थेट देऊ नये. लोखंडी पात्रातूनही देऊ नये, आणि श्रद्धेविना पुन्हा कधीही दान करू नये।
Verse 62
काञ्चनेन तु पात्रेण राजतौदुम्बरेण वा / दत्तमक्षयतां याति खड्गेन च विशेषतः
सोन्याच्या पात्रात, किंवा चांदीच्या अथवा उदुंबर-काष्ठाच्या पात्रात दिलेले दान अक्षय फल देते; आणि खड्गदानासह तर विशेषतः अधिक अक्षय होते।
Verse 63
पात्रे तु मृण्मये यो वै श्राद्धे भोजयते पितन् / स याति नरकं घोरं भोक्ता चैव पुरोधसः
जो श्राद्धात मातीच्या पात्रात पितरांना भोजन घालतो, तो घोर नरकास जातो; आणि त्या कर्माचा भोग घेणारा पुरोहितही तसाच जातो।
Verse 64
न पङ्क्त्यां विषमं दद्यान्न याचेन्न च दापयेत् / याचिता दापिता दाता नरकान् यान्ति दारुणान्
पंक्तीत बसलेल्यांत विषम रीतीने दान वाटू नये. स्वतः मागू नये, आणि दुसऱ्याला दान देण्यासाठी दबावही टाकू नये. मागणारा, दबावाने देणारा, आणि मागणीवर देणारा—हे तिघेही दारुण नरकांना जातात।
Verse 65
भुञ्जीरन् वाग्यताः शिष्टा न ब्रूयुः प्राकृतान् गुणान् / तावद्धि पितरो ऽश्नन्ति यावन्नोक्ता हविर्गुणाः
शिष्ट लोकांनी वाणीसंयम ठेवून शांतपणे भोजन करावे; लौकिक व असभ्य विषय बोलू नयेत. कारण हविर्द्रव्याचे पुण्यगुण ज्या वेळेपर्यंत उच्चारले जातात, त्या वेळेपर्यंतच पितर ते अर्पण ग्रहण करतात.
Verse 66
नाग्रासनोपविष्टस्तु भुञ्जोत प्रथमं द्विजः / बहूनां पश्यतां सो ऽज्ञः पङ्क्त्या हरति किल्बिषम्
द्विजाने उंबरठ्यावर बसून भोजन करू नये; विधीनुसार योग्य क्रमाने प्रथम भोजन करावे. अनेकांच्या समोर अज्ञानाने पंक्तीत अनुचित रीतीने खाल्ल्यास तो त्या पंक्तीवर पाप आणतो.
Verse 67
न किञ्चिद् वर्जयेच्छ्राद्धे नियुक्तस्तु द्विजोत्तमः / न मांसं प्रतिषेधेत न चान्यस्यान्नमीक्षयेत्
श्राद्धकर्मात नियुक्त श्रेष्ठ द्विजाने विधिपूर्वक अर्पिलेल्या कोणत्याही पदार्थाचा त्याग करू नये; नियमाने दिलेले सर्व स्वीकारावे. मांसाचा निषेध करू नये आणि दुसऱ्याच्या अन्नाकडेही दृष्टि टाकू नये.
Verse 68
यो नाश्नाति द्विजो मांसं नियुक्तः पितृकर्मणि / स प्रेत्य पशुतां याति संभवानेकविंशतिम्
जो द्विज पितृकर्मात विधिपूर्वक नियुक्त असूनही नियत मांस भक्षण करत नाही, तो मरणोत्तर पशुयोनीस जातो आणि एकवीस जन्मांची परंपरा भोगतो.
Verse 69
स्वाध्यायं श्रावयेदेषां धर्मशास्त्राणि चैव हि / इतिहासपुराणानि श्राद्धकल्पांश्च शोभनान्
यांच्यासाठी स्वाध्यायाचे श्रवण करावे; धर्मशास्त्रे, तसेच इतिहास-पुराणे आणि श्राद्धविधीचे शोभन कल्पही वाचून दाखवावेत.
Verse 70
ततो ऽन्नमुत्सृजेद् भुक्ते अग्रतो विकिरन् भुवि / पृष्ट्वा तृप्ताः स्थ इत्येवं तृप्तानाचामयेत् ततः
त्यानंतर भोजन झाल्यावर पुढे भूमीवर अन्नाचा अंश ठेवून विखुरावा. ‘आपण तृप्त आहात ना? संतुष्ट रहा’ असे विचारून तृप्त अतिथींना मग आचमन करावे।
Verse 71
आचान्ताननुजानीयादभितो रम्यतामिति / स्वधास्त्विति च तं ब्रूयुर्ब्राह्मणास्तदनन्तरम्
आचमन झाल्यावर त्यांना सन्मानाने निरोप देऊन म्हणावे, ‘सर्व बाजूंनी तुम्ही प्रसन्न राहा।’ त्यानंतर ब्राह्मण लगेच म्हणतील, ‘स्वधा असो।’
Verse 72
ततो भुक्तवतां तेषामन्नशेषं निवेदयेत् / यथा ब्रूयुस्तथा कुर्यादनुज्ञातस्तु वै द्विजैः
त्यानंतर त्यांनी भोजन केल्यावर उरलेले अन्न त्यांना श्रद्धेने निवेदावे. आणि द्विजांची आज्ञा मिळाल्यावर ते जसे सांगतील तसेच करावे।
Verse 73
पित्र्ये स्वदित इत्येव वाक्यं गोष्ठेषु सूनृतम् / संपन्नमित्यभ्युदये दैवे रोचत इत्यपि
पितृकर्मात ‘स्वदितम्’—म्हणजे ‘छान रुचून खाल्ले’—असे गोड व सत्य वचन बोलावे; गोष्टी-सभा यांतही सूनृत वाणीच योग्य. अभ्युदयकाळी ‘संपन्नम्’ आणि दैवकर्मात ‘रोचते’ असे म्हणावे।
Verse 74
विसृज्य ब्राह्मणांस्तान् वै दैवपूर्वं तु वाग्यतः / दक्षिणां दिशमाकाङ् क्षन्याचेतेमान् वरान् पितॄन्
त्या ब्राह्मणांना विधिपूर्वक निरोप देऊन, वाणीने प्रथम देवतांचा स्मरण करीत, नंतर दक्षिण दिशेकडे आकांक्षा ठेवून या श्रेष्ठ पितरांची याचना करावी।
Verse 75
दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः संततिरेव च / श्रद्धा च नो मा व्यगमद् बहुदेयं च नोस्त्त्विति
आमचे दाते वाढोत व फुलोत; वेद आणि आमची संततीही टिकून राहो. आमची श्रद्धा कधीही ढळू नये, आणि आम्हांस सदैव विपुल दान देण्याचे सामर्थ्य लाभो—तथास्तु।
Verse 76
पिण्डांस्तु गो ऽजविप्रेभ्यो दद्यादग्नौ जले ऽपि वा / मध्यमं तु ततः पिण्डमद्यात् पत्नी सुतार्थिनी
पिंड गो, अज (बकरी) व ब्राह्मणांना द्यावेत; किंवा अग्नीत अथवा जलातही अर्पण करावेत. त्यानंतर पुत्रार्थिनी पत्नी मधला पिंड भक्षण करावा.
Verse 77
प्रक्षाल्य हस्तावाचम्य ज्ञातीन् शेषेण तोषयेत् / ज्ञातिष्वपि चतुष्टेषु स्वान् भृत्यान् भोजयोत् ततः / पश्चात् स्वयं च पत्नीभिः शेषमन्नं समाचरेत्
हात धुऊन व आचमन करून उरलेल्या अन्नाने ज्ञातिजनांना तृप्त करावे. चारही प्रकारच्या नातलगांचे सत्कार झाल्यावर, मग आपल्या आश्रितांना व सेवकांना भोजन द्यावे. शेवटी पत्नींसह स्वतःही क्रमाने उरलेले अन्न ग्रहण करावे.
Verse 78
नोद्वासयेत् तदुच्छिष्टं यावन्नास्तङ्गतो रविः / ब्रह्मचारी भवेतां तु दम्पती रजनीं तु ताम्
सूर्यास्त होईपर्यंत ते उच्छिष्ट बाहेर टाकू नये. आणि त्या रात्री दांपत्याने ब्रह्मचर्य पाळावे.
Verse 79
दत्त्वा श्राद्धं तथा भुक्त्वा सेवते यस्तु मैथुनम् / महारौरवमासाद्य कीटयोनिं व्रजेत् पुनः
जो श्राद्ध देऊन व भोजन करून मैथुन करतो, तो ‘महारौरव’ नरकास जाऊन पुन्हा कीट-योनीत जन्म घेतो.
Verse 80
शुचिरक्रोधनः शान्तः सत्यवादी समाहितः / स्वाध्यायं च तथाध्वानं कर्ता भोक्ता च वर्जयेत्
मनुष्य शुचिर्भूत, अक्रोधी, शांत, सत्यवादी व अंतर्मुख समाहित असावा। स्वाध्याय व ध्यान करावे आणि ‘मी कर्ता’ ‘मी भोक्ता’ हा भाव त्यागावा।
Verse 81
श्राद्धं भुक्त्वा परश्राद्धं भुञ्जते ये द्विजातयः / महापातिकिभिस्तुल्या यान्ति ते नरकान् बहून्
जे द्विज एक श्राद्धाचे भोजन करून पुन्हा दुसऱ्याच्या श्राद्धात भोजन करतात, ते महापातकींसमान मानले जातात व अनेक नरकांना जातात।
Verse 82
एष वो विहितः सम्यक् श्राद्धकल्पः सनातनः / आमेन वर्तयेन्नित्यमुदासीनो ऽथ तत्त्ववित्
हा सनातन व सम्यक् श्राद्धविधी तुम्हाला नीट सांगितला आहे। म्हणून तत्त्वज्ञ पुरुष उदासीन व समचित्त राहून नित्य यथाविधी त्याचे पालन करावा।
Verse 83
अनग्निरध्वगो वापि तथैव व्यसनान्वितः / आमश्राद्धं द्विजः कुर्याद् विधिज्ञः श्रद्धयान्वितः / तेनाग्नौ करणं कुर्यात् पिण्डांस्तेनैव निर्वपेत्
द्विजाकडे अग्नि नसली, तो प्रवासात असला, किंवा संकटग्रस्त असला तरी—विधिज्ञ व श्रद्धावान होऊन ‘आम-श्राद्ध’ करावे। त्याच विधीने अग्नीत आहुती द्यावी आणि त्याचप्रमाणे पिंड अर्पण करावेत।
Verse 84
यो ऽनेन विधिना श्राद्धं कुर्यात् संयतमानसः / व्यपेतकल्पषो नित्यं योगिनां वर्तते पदम्
जो संयत मनाने या विधीप्रमाणे श्राद्ध करतो, तो नित्य कल्मषरहित होऊन योगींच्या पदात सतत स्थित राहतो।
Verse 85
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं कुर्याद् द्विजोत्तमः / आराधितो भवेदीशस्तेन सम्यक् सनातनः
म्हणून द्विजोत्तमाने सर्व प्रयत्नाने श्राद्ध करावे; त्याने सनातन ईश्वराचे यथाविधि आराधन होते आणि ते पूर्णपणे प्रसन्न होतात।
Verse 86
अपि मूलैर्फलैर्वापि प्रकुर्यान्निर्धनो द्विजः / तिलोदकैस्तर्पयेद् वा पितॄन् स्नात्वा समाहितः
निर्धन द्विजानेही मुळे किंवा फळे यांद्वारे श्राद्ध करावे; किंवा स्नान करून मन एकाग्र करून तिळमिश्रित जलाने पितरांचे तर्पण करावे।
Verse 87
न जीवत्पितृको दद्याद्धोमान्तं चाभिधीयते / येषां वापि पिता दद्यात् तेषां चैके प्रचक्षते
ज्याचा पिता जिवंत आहे त्याने (असे) दान करू नये—हा नियम होमाच्या समाप्तीपर्यंतही सांगितला आहे; परंतु ज्यांच्या बाबतीत पिता स्वतः देतो किंवा अनुमती देतो, त्यांना काही आचार्य मान्यता देतात।
Verse 88
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः / यो यस्य म्रियते तस्मै देयं नान्यस्य तेन तु
पिता, पितामह आणि प्रपितामह—ज्याचा जो मृत झाला असेल त्यालाच (श्राद्ध-दान/पिंड) द्यावे; दुसऱ्याच्या निमित्ताने देऊ नये।
Verse 89
भोजयेद् वापि जीवन्तं यथाकामं तु भक्तितः / न जीवन्तमतिक्रम्य ददाति श्रूयते श्रुतिः
जिवंत व्यक्तीस त्याच्या इच्छेनुसार भक्तीने भोजन घालावे; श्रुती सांगते की जिवंताला वगळून दुसरीकडे दान/अर्पण करू नये।
Verse 90
द्व्यामुष्यायणिको दद्याद् बीजिक्षेत्रिकयोः समम् / ऋक्यादर्धं समादद्यान्नियोगोत्पादितो यदि
द्व्यामुष्यायणिक पुत्राने बीजी (जनक) व क्षेत्रिक (वैध पती) यांच्यात दाय समान वाटावा. परंतु तो नियोगोत्पन्न असल्यास मुख्य वारसाच्या भागाच्या केवळ अर्धाच घ्यावा.
Verse 91
अनियुक्तः सुतो यश्च शुल्कतो जायते त्विह / प्रदद्याद् बीजिने पिण्डं क्षेत्रिणे तु ततो ऽन्यथा
नियोगाची नियुक्ती नसताना जन्मलेला पुत्र आणि शुल्क (वधूमूल्य) पद्धतीने जन्मलेला पुत्र—यांनी येथे पिंडदान बीजी (जनक) यालाच करावे. पण क्षेत्रिज पुत्राच्या बाबतीत उलट—पिंड क्षेत्रिन् (पती) याला द्यावा.
Verse 92
द्वौ पिण्डौ निर्वपेत् ताभ्यां क्षेत्रिणे बीजिने तथा / कीर्तयेदथ चैकस्मिन् बीजिनं क्षेत्रिणं ततः
त्या दोघांसाठी दोन पिंड अर्पण करावेत—एक क्षेत्रिन् (वैध पती) याला आणि एक बीजिन् (जनक) याला. नंतर एका पिंडात दोघांचेही कीर्तन करावे—प्रथम बीजिन्, मग क्षेत्रिन् असे नाव घ्यावे.
Verse 93
मृताहनि तु कर्तव्यमेकोदिष्टं विधानतः / अशौचे स्वे परिक्षीणे काम्यं वै कामतः पुनः
मृत्यूच्या त्याच दिवशी विधिपूर्वक एकोदिष्ट श्राद्ध करणे आवश्यक आहे. स्वतःचे अशौच संपल्यावर, इच्छेनुसार काम्य कर्मे पुन्हा करता येतात.
Verse 94
पूर्वाह्ने चैव कर्तव्यं श्राद्धमभ्युदयार्थिना / देववत्सर्वमेव स्याद् यवैः कार्या तिलक्रिया
जो अभ्युदय (समृद्धी) इच्छितो त्याने पूर्वाह्नी श्राद्ध करावे. त्यात सर्व विधी देवकर्माप्रमाणे असावी; आणि तिळक्रिया जौ (यव) यांनी करावी.
Verse 95
दर्भाश्च ऋजवः कार्या युग्मान् वै भोजयेद् द्विजान् / नान्दीमुखास्तु पितरः प्रीयन्तामिति वाचयेत्
सरळ दर्भा नीट मांडून द्विजांना जोडीनं भोजन घालावे. तसे करताना म्हणावे—“नांदीमुख पितर प्रसन्न होवोत.”
Verse 96
मातृश्राद्धं तु पूर्वं स्यात् पितॄणां स्यादनन्तरम् / ततो मातामहानां तु वृद्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतम्
प्रथम मातृश्राद्ध करावे, नंतर पितृश्राद्ध करावे. त्यानंतर मातामहांचेही—वृद्धावस्थेत—श्राद्धत्रयाची परंपरा सांगितली आहे.
Verse 97
दवपूर्वं प्रदद्याद् वै न कुर्यादप्रदक्षिणम् / प्राङ्मुखो निर्वपेत् पिण्डानुपवीती समाहितः
प्रथम दर्भासहित अर्पण करावे; अप्रदक्षिण रीतीने कर्म करू नये. पूर्वाभिमुख होऊन, उपवीत धारण करून, मन एकाग्र ठेवून पिंडांचे निर्वपन करावे.
Verse 98
पूर्वं तु मातरः पूज्या भक्त्या वै सगणेश्वराः / स्थण्डिलेषु विचित्रेषु प्रतिमासु द्विजातिषु
प्रथम मातृगणाची पूजा भक्तीने—गणेश्वरासह—करावी. अलंकृत स्थंडिलांवर, प्रतिमांमध्ये आणि द्विजांद्वारे त्यांचा सन्मान करावा.
Verse 99
पुष्पेर्धूपैश्च नैवेद्यैर्गन्धाद्यैर्भूषणैरपि / पूजयित्वा मातृगणं कूर्याच्छ्राद्धत्रयं बुधः
पुष्प, धूप, नैवेद्य, गंधादी व आभूषणांनी मातृगणाची पूजा करून, बुद्धिमानाने नंतर श्राद्धत्रय करावे.
Verse 100
अकृत्वा मातृयागं तु यः श्राद्धं परिवेषयेत् / तस्य क्रोधसमाविष्टा हिंसामिच्छन्ति मातरः
जो मातृयाग न करता श्राद्ध परोसेल, त्याच्यावर क्रोधाने आविष्ट मातृगण अनिष्ट व हिंसा इच्छितात।
Frequently Asked Questions
It states that when the śrāddha time arrives the Pitṛs descend swiftly, partake along with the brāhmaṇas while remaining in subtle form (likened to wind), and after satisfaction depart toward the highest state.
A śrāddha is criticized when hospitality fails—especially if the guest does not partake of food; it also warns that improper invitee conduct (turning away, quarrels, sexual activity, journeys) and impure participants can ruin the rite’s fruit for both donor and officiants.
The chapter repeatedly places Vaiśvadeva first: ancestral acts connected to brāhmaṇas should be done only after performing Vaiśvadeva, and the rite’s vessels, bathing gifts, and worship sequence are framed as preceded by Vaiśvadeva.
It authorizes āma-śrāddha: the performer, with faith and knowledge of procedure, may make offerings in cupped hands, or in the presence of Mahādeva or a cowshed, and still present piṇḍas through the adapted method.
It claims that one who performs śrāddha with disciplined mind becomes free from taint and abides in a yogin-like state, and that the rite properly pleases the Eternal Lord (Īśa), making ritual duty an Īśvara-centered soteriological act.