ब्रह्मदेव in the Ramcharitmanas

मी वाणी आणि विनायक यांना वंदन करतो, जे वर्णांचे, अर्थसमूहांचे, रसांचे, छंदांचे आणि सर्व मंगलांचे निर्माते आहेत। मी भवानी आणि शंकर यांना वंदन करतो, जे श्रद्धा आणि विश्वास यांचे स्वरूप आहेत, ज्यांच्याविना सिद्धजनसुद्धा आपल्या अंतर्यामीतील…

इथे स्नान केल्याचे फळ त्याच क्षणी दिसते: कावळे कोकिळा होतात आणि बक हंस होतात. हे ऐकून कोणी आश्चर्य मानू नये, कारण सज्जनांच्या संगतीची महिमा लपलेली नाही. वाल्मीकि, नारद आणि कलशातून जन्मलेले अगस्त्य यांनी प्रत्येकी स्वतःच्या तोंडाने…

दुष्टांची पापे व दोष आणि साधूंचे गुण, दोन्ही समुद्रासारखे अपार व अथांग आहेत. त्याकरिता काही गुण व दोषांचे वर्णन केले आहे, कारण ओळखल्याशिवाय त्यांचे ग्रहण किंवा त्याग करता येत नाही. ब्रह्मदेवाने चांगले व वाईट सर्व निर्माण केले, आणि वेदांनी…

मणी, माणिक आणि मुक्ताफळ यांची जी शोभा तशी ती सर्पाच्या डोक्यावर, पर्वतावर किंवा हत्तीच्या डोक्यावर शोभत नाही। पण राजाच्या मुकुटात किंवा तरुणीच्या शरीरावर स्थान मिळाल्यास त्यांना सर्व शोभा अधिक प्रमाणात मिळते। त्याचप्रमाणे सुकवींच्या…

सरस्वती, शेष, महेश आणि ब्रह्मा—तसेच आगम, निगम (वेद) आणि पुराणे—अखंड त्यांच्या गुणांचे गान करीत राहतात; तरीही ‘नेति, नेति’ (हे नाही, हे नाही) असे म्हणत, ते त्यांना सदैव पूर्ण वर्णनापलीकडचे मान्य करतात।

मी अयोध्या पुरीला नमस्कार करतो, जी अत्यंत पावन आहे, आणि सरयू नदीला, जी कलियुगाचे कलुष नष्ट करते। नंतर मी त्या नगराच्या स्त्री-पुरुषांना प्रणाम करतो, ज्यांच्यावर प्रभूची ममता थोडी नव्हती, म्हणजेच अत्यधिक होती। सीतेच्या निंदकांच्या पापांचा…

मी रघुकुळातील श्रेष्ठ रामाच्या नावाला वंदन करतो, जे अग्नी, सूर्य आणि चंद्राचे कारण आहे. ते ब्रह्मा, विष्णु आणि शिव यांचे स्वरूप आहे, वेदांचा प्राण आहे; ते निर्गुण व अनुपम आहे, सर्व गुणांचे भांडार आहे. तेच महामंत्र आहे जे महेश स्वतः जपतात…

सुजाण लोक त्या सरळ कवितेचा आणि निर्मळ कीर्तीचा आदर करतात, जी ऐकून शत्रूही आपली स्वाभाविक शत्रुता विसरून तिचे वर्णन करतो. ते निर्मळ बुद्धिशिवाय होत नाही, आणि माझी बुद्धि व बल अत्यंत थोडे आहे. हरीचे यश सांगू शकावे म्हणून मी वारंवार विनवणी…

दोन्ही अक्षरे गोड आणि मनोहर आहेत; ती अक्षरांची दोन डोळे आणि भक्ताच्या आत्म्याचे प्राण आहेत. ती स्मरण करण्यास सोपी आणि सर्वांना सुख देणारी आहेत; या लोकात लाभ आणि परलोकात आधार आहेत. तीं बोलणे, ऐकणे आणि स्मरण करणे अत्यंत उत्तम आहे…

योगी नाव जीभेने जपून जागृत होतात; वैराग्याने ब्रह्मदेवाच्या प्रपंचातून मुक्त होतात. ते ब्रह्माच्या अनुपम सुखाचा अनुभव करतात, जे अकथ आणि निरामय आहे, ज्याला न नाव आहे न रूप. जे गूढ गती जाणू इच्छितात, तेही नाव जीभेने जपून ते जाणतात. साधक…

निर्गुणापेक्षा या प्रकारे नावाचा प्रभाव अपार आहे। स्वतःच्या विचारानुसार मी नावाला रामापेक्षाही मोठे म्हणतो।

ब्रह्म आणि राम या दोघांपेक्षाही नाव श्रेष्ठ आहे, ते मोठ्या वरदान देणाऱ्यांनाही वरदान देणारे आहे। हे हृदयात जाणून महेशाने शंभर कोटी रामचरिताच्या श्लोकांमधून ते निवडले।

नामाच्या कृपेने शंभु अविनाशी आहेत; त्यांचे साज-सामान अमंगल असूनही ते मंगळाचे खाण आहेत. शुक, सनकादि, सिद्ध, मुनि आणि योगी, नामाच्या कृपेने ब्रह्मसुखाचे भोगी आहेत. नारदांनी नामाचा प्रताप ओळखला; जगाला हरी प्रिय आहेत, आणि ते स्वतः हरी आणि हर…

ते ब्रह्माचे स्वरूप, धर्माचे नियम आणि तत्त्वांचे वर्गीकरण वर्णन करतात, आणि ज्ञान व वैराग्य यांच्यासह भगवंताची भक्ती सांगतात।

रावणाने मागणी केली होती की त्याचा मृत्यू मनुष्याच्या हातून व्हावा, आणि प्रभूने ब्रह्मदेवाचे वचन सत्य करण्याची इच्छा केली। जर मी गेलो नाही तर पश्चात्ताप राहील; विचार करता शिवाला कोणताही उपाय सापडत नव्हता। अशाप्रकारे ईश्वर चिंतेत बुडाले…

ब्रह्म जे सर्वव्यापी, विरक्त, अजन्म, निष्कल, निःस्पृह आणि अभेद आहे, ज्याला वेदही ओळखत नाहीत, ते देह धारण करून मनुष्य होऊ शकते का?

सतीने असंख्य अनोख्या शक्ती पाहिल्या, ज्यांच्यात सरस्वती, लक्ष्मी आणि इतर होत्या। ब्रह्मा आदि देव ज्या-ज्या रूपात प्रकट झाले, त्या-त्या रूपानुरूप त्या शक्तींचे शरीर होते।

याप्रकारे प्रजापतींची कन्या सती दुःखी राहिली, जिला सांगण्यात न येण्याजोगे भयंकर भारी दुःख सहावे लागले. जेव्हा शंभासी हजार वर्षे उलटली, तेव्हा अविनाशी शंभूने समाधी सोडली. शिव रामनामाचे स्मरण करू लागले, आणि सतीला कळले की जगताचा स्वामी जागा…

किन्नर, नाग, सिद्ध आणि गंधर्व, आणि स्त्रियांसहित सर्व देव निघाले. विष्णू, ब्रह्मा आणि महेश यांना सोडून सर्व देव आपापली विमाने तयार करून निघाले. सतीने आकाशात नानाविध सुंदर विमाने जाताना पाहिली. देवांगना मधुर गीते गाऊ लागल्या, ऐकून मुनींचे…

शिव म्हणाले- तू चांगले बोललास, माझ्या मनालाही हे आवडते, पण हे अनुचित आहे, कारण निमंत्रण पाठवले नाही. दक्षाने आपल्या सर्व कन्या बोलावल्या आहेत, पण माझ्या वैरामुळे तुलाही विसरला आहे. ब्रह्माच्या सभेत त्याने माझ्याशी दुःख मानले, त्यामुळे आजही…