Brahman in the Ramcharitmanas

गुरुच्या चरणांची धूळ ही कोमल व सुंदर अंजन आहे, डोळ्यांसाठी अमृत आहे, आणि दृष्टीचा प्रत्येक दोष नष्ट करणारी आहे. त्याने विवेकाचे डोळे निर्मळ करून, मी रामाचे चरित्र वर्णन करतो, जे जन्ममृत्यूच्या फेर्यातून मुक्त करते. आदीपासून मी…

निर्गुण आणि सगुण, ही ब्रह्माची दोन स्वरूपे. दोन्ही अकथ्य, अगाध, अनादि आणि अनुपम आहेत. माझ्या मते नाम दोन्हीपेक्षा श्रेष्ठ आहे, कारण नामाने स्वतःच्या सामर्थ्याने दोन्ही स्वरूपे आपल्या ताब्यात घेतली आहेत. सुजनांनो, हे दासाचे गर्व मानू नका…

नामाच्या कृपेने शंभु अविनाशी आहेत; त्यांचे साज-सामान अमंगल असूनही ते मंगळाचे खाण आहेत. शुक, सनकादि, सिद्ध, मुनि आणि योगी, नामाच्या कृपेने ब्रह्मसुखाचे भोगी आहेत. नारदांनी नामाचा प्रताप ओळखला; जगाला हरी प्रिय आहेत, आणि ते स्वतः हरी आणि हर…

धीर मुनी, योगी आणि सिद्ध निर्मळ मनाने ज्यांचे ध्यान करतात, आणि वेद, पुराण आणि आगम 'नेति नेति' म्हणून ज्यांची कीर्ती गातात. तोच राम, सर्वव्यापी ब्रह्म, सर्व भुवनांचा स्वामी आणि मायेचा धनी, रघुकुलाचा मणी, जो नित्य स्वतंत्र आहे, तो आपल्या…

हे सुखराशी, जर तू माझ्यावर प्रसन्न आहेस आणि खरोखर मला आपली दासी मानतेस, तर हे प्रभो, अनेक प्रकारे रघुनाथाची कथा सांगून माझे अज्ञान दूर कर. ज्याचे घर सुरतरूच्या खाली आहे, तो दारिद्र्यातून उत्पन्न झालेले दुःख कसे सहन करू शकेल? हे शशिभूषण…

हे पर्वतकन्ये, दुसरे कारण ऐक; मी विचित्र कथा विस्ताराने सांगेन। ज्या कारणासाठी अज, गुणरहित आणि निराकार ब्रह्म कोसलपुराचे राजे झाले। ज्या प्रभूला तू भाऊसह वनात मुनिवेष धारण करून फिरताना पाहिले। ज्यांचे चरित्र पाहून हे भवानी, तू सतीच्या…

तपस्वी राजाला म्हणाला - हे राजा, तसेच होवो. एक कठीण कारण ऐक. हे राजा, काळही तुझ्या चरणांना शिर नमवेल, फक्त ब्राह्मण कुळ सोडून. तपाच्या बळाने ब्राह्मण नेहमी बलवान असतात, त्यांच्या रागापुढे कोणी रक्षक नाही. हे राजा, जर तू सर्व ब्राह्मणांना…

म्हणून, हे राजा, मी तुला थांबवतो; ही कथा सांगितल्यास तुझे अत्यंत अनिष्ट होईल. ही कथा जर सहाव्या कानापर्यंत पोहोचली, तर तुझा नाश निश्चित; माझे बोलणे सत्य आहे. ऐक, प्रतापभानु: हे जर प्रकट झाले, किंवा ब्राह्मणाचा शाप लागला, तर तुझा नाश होईल.…

हे क्षत्रिया, तू ब्राह्मणांना बोलावून समूहासह त्यांचा नाश करण्यासाठी इथे आणले. ईश्वराने आमचा धर्म रक्षिला आहे, तू सपरिवार नष्ट हशील. एका वर्षाच्या आत तुझा नाश होईल आणि तुझ्या कुळात जल देणारा कोणी उरणार नाही. राजाने श्राप ऐकून अतिशय भयभीत…

हे राजा, नियतीने ठरलेले मिटत नाही, जरी त्यात तुझा दोष नाही. ब्राह्मणाचा शाप अत्यंत भयंकर असतो, आणि काही केल्याने त्याचे अन्यथा होत नाही.

असे म्हणून सर्व ब्राह्मण निघून गेले, आणि नगराच्या लोकांना वार्ता मिळाली. ते शोक करू लागले आणि दैवाला दोष देऊ लागले, जे हंस बनवण्यासाठी गेले पण कावळा बनवले. राक्षसाने पुरोहिताला त्याच्या घरी पोहोचवले, आणि तपस्वी राजाला सर्व वार्ता कळवली.…

नगर ध्वज, पताका आणि तोरणांनी झाकलेले होते, ज्या प्रकारे ते सजविले होते ते सांगता येत नाही. आकाशातून पुष्पवृष्टी होऊ लागली आणि सर्व लोक ब्रह्मानंदात मग्न झाले. स्त्रिया गट-गटाने मिळून चालल्या, सहज सजून उठून धावल्या. सुवर्ण कलश आणि मंगल…

सांगा, स्वामी, हे दोन्ही सुंदर बालक कोण आहेत. हे ऋषिवंशाचे तिलक आहेत, की राजवंशाचे रक्षक? की तेच परब्रह्म, ज्याचे वेद 'नेति नेति' म्हणून गातात, दोन रूप धारण करून इथे आले आहेत? माझे मन स्वभावतच वैराग्यमय आहे, तरीही ते चंद्राकडे चकोराप्रमाणे…

काही जणांनी सृष्टिकर्ता ब्रह्मदेवाला दोष दिला, ज्यांनी अमृत दाखवून विष दिले। नगरात खळबळ माजली, सर्वांच्या मनात चिंता होती; सहन करणे कठीण अशी जळती वेदना हृदयात बसली आणि सर्व आनंद नाहीसा झाला। ब्राह्मणांच्या स्त्रिया, कुलाने सन्मानित वृद्ध…

असे विचारून संताप करू नये आणि कोणालाही व्यर्थ दोष देऊ नये। सर्व मोहाच्या रात्रीत झोपणारे आहेत आणि अनेक प्रकारचे स्वप्न पाहतात। या जगाच्या रात्रीत फक्त योगी जागतात, जे परमार्थाचे शोधक आहेत आणि प्रपंचातून वियोगी झाले आहेत. जीव तेव्हाच जगात…

ज्यांचे नाक नित्य आदराने प्रभूच्या प्रसादाचा निर्मळ व सुंदर सुगंध घेते. जे फक्त तुम्हाला अर्पण केलेले अन्न खातात, आणि प्रभूच्या प्रसादरूप वस्त्रे व अलंकार धारण करतात. जे देव, गुरू किंवा ब्राह्मण पाहून मस्तक नमवितात, आणि प्रेमाने विशेष विनय…

याप्रमाणे मार्गात पश्चात्ताप करत रथ लवकरच तमसा नदीच्या तीरावर आला। त्याने विनयाने निषादांना निरोप दिला, जे त्याच्या पायांवर पडून शोकाने व्याकुल होत निघून गेले। नगरात प्रवेश करताना सचिव लाजेने सिकुटला, जणू त्याने गुरु, ब्राह्मण किंवा गाई…

त्या वेळी भरताचे जे प्रेम होते, ते शेषही यथावत सांगू शकत नाही. कवींना ते अगम्य आहे, जसे 'मी' आणि 'माझे' या मळाने मळलेल्या माझ्यासारख्या मनुष्यांना ब्रह्मानंद अगम्य आहे.

त्यावेळी रघुवीरांनी मुनींना म्हटले: प्रभू, तुमच्यापासून मला काही लपवणे नाही. तुम्हाला माहीत आहे ज्या कारणासाठी मी आलो आहे, म्हणून तात, मी तुम्हाला समजावून सांगितले नाही. आता प्रभू, मला असा मंत्र द्या ज्याने मी मुनींच्या शत्रूंचा वध करू.…

इथे वानरांनी आपल्या मनात विचार केला: 'निर्धारित वेळ संपली, आणि काहीही काम झालेले नाही.' सगळे एकत्र जमून एकमेकांना म्हणाले, 'बंधो, वार्ता न घेता आपण काय करू?' अंगदाने डोळे अश्रूंनी भरून म्हणाला, 'दोन्ही प्रकारे आमचा मृत्यू निश्चित झाला…