Adhyaya 43
Dīkṣā-bhedaḥ (Types of Initiation) — Lalitopākhyāna: Hayagrīva–Agastya Dialogue
या अध्यायात ललितोपाख्यानातील गुरु-केंद्रित, तांत्रिक विवेचन येते. श्रीदेवी-दर्शनासाठी कोणती दीक्षा आवश्यक, असा अगस्त्यांचा प्रश्न; हयग्रीव दीक्षांचे भेद सांगून गुरुच्या कृपेने शुद्धी व त्वरित ज्ञान यावर भर देतात. स्पर्श-दीक्षा, दृग्-दीक्षा, शांभवी-दीक्षा (दृष्टी/वाणी/स्पर्शमात्रेने तत्काळ ज्ञान), तसेच दीर्घ सेवा झाल्यावर मौन संकल्पाने मानसी-दीक्षा वर्णिली आहे. पुढे क्रिया-दीक्षेची प्रक्रिया—शुक्लपक्ष व शुभदिन, देह-वाक्-शुद्धी, संध्या-पालन, एकांतवास, नियत आहार व मौन, आणि उपचारांसह पूजा—समजावली आहे. शेवटी सहस्राक्षरी-विद्येसह पुष्पांजली अनिवार्य; तिच्या अभावी पूजा निष्फळ ठरते असे प्रतिपादन आहे।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे ललितोपाख्याने हयग्रीवागस्त्यसम्वादे द्वाचत्वारिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच अश्वानन महाप्राज्ञ करुणामृतवारिधे / श्रीदेवीदर्शने दीक्षा यादृशी तां निवेदय
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्डमहापुराणाच्या उत्तरभागातील ललितोपाख्यानात हयग्रीव-अगस्त्य संवादाचा बेचाळीसावा अध्याय. अगस्त्य म्हणाले— हे अश्वानन, महाप्राज्ञ, करुणामृताचा सागर! श्रीदेवीच्या दर्शनासाठी जशी दीक्षा आहे, ती मला सांगावी.
Verse 2
हयग्रीव उवाच यदि ते देवताभावो यया कल्मषकर्दमाः / क्षाल्यन्ते च तथा पुसां दीक्षामाचक्ष्महे ऽत्र ताम्
हयग्रीव म्हणाला—जर तुला देवत्वभाव हवा असेल, ज्यायोगे मनुष्यांचे पापरूपी चिखल धुतले जातात, तर येथे आम्ही ती दीक्षा सांगत आहोत।
Verse 3
हस्ते शिवपुरन्ध्यात्वा जपेन्मूलाङ्गमालिनीम् / गुरुः स्पृशेच्छिष्यतनुं स्पर्शदीक्षेयमीरिता
हातात शिवपुरंध्रीचे ध्यान करून मूलाङ्गमालिनीचा जप करावा। गुरु शिष्याच्या देहाला स्पर्श करतो—ही ‘स्पर्शदीक्षा’ म्हणून सांगितली आहे।
Verse 4
निमील्य नयने ध्यात्वा श्रीकामाक्षीं प्रसन्नधीः / सम्यक्पश्येद्गुरुः शिष्यं दृग्दीक्षा सेयमुच्यते
डोळे मिटून श्रीकामाक्षीचे ध्यान करून प्रसन्नबुद्धीने गुरु शिष्याकडे सम्यक् दृष्टीने पाहतो—हिला ‘दृग्दीक्षा’ म्हणतात।
Verse 5
गुरोरालोकमात्रेण भाषणात्स्पर्शनादपि / सद्यः सञ्जायते ज्ञानं सा दीक्षा शाम्भवी मता
गुरूच्या केवळ दर्शनाने, वचनाने किंवा स्पर्शानेही तत्क्षणी ज्ञान उत्पन्न होते—ती दीक्षा ‘शाम्भवी’ मानली आहे।
Verse 6
देव्या देहो यथा प्रोक्तो गुरुदेहस्तथैव च / तत्प्रसादेन शिष्यो ऽपि तद्रूपः सम्प्रकाशते
जसा देवीचा देह सांगितला आहे, तसाच गुरूचा देहही आहे. त्यांच्या प्रसादाने शिष्यही त्याच स्वरूपात प्रकाशित होतो।
Verse 7
चिरं शुश्रूषया सम्यक्तोषितो देशिकेश्वरः / तूष्णीं संकल्पयेच्छिष्यं सा दीक्षा मानसी मता
दीर्घकाळ शुश्रूषेने पूर्ण तृप्त झालेला देशिकेश्वर गुरु मौनाने शिष्याचा संकल्प करतो—हीच ‘मानसी दीक्षा’ मानली आहे.
Verse 8
दीक्षाणामपि सर्वासामियमेवोत्तमोत्तमा / आदौ कुर्यात्क्रियादीक्षां तत्प्रकारः प्रवक्ष्यते
सर्व दीक्षांमध्ये हीच परमश्रेष्ठ आहे; प्रारंभी क्रिया-दीक्षा करावी—तिचा प्रकार पुढे सांगितला जाईल.
Verse 9
शुक्लपक्षे शुभदिने विधाय शुचिमानसम् / जिह्वास्यमलशुद्धिं च कृत्वा स्नात्वा यथाविधि
शुक्लपक्षातील शुभ दिवशी मन शुद्ध करून, जिभ व मुखाची मलशुद्धी करून, विधिपूर्वक स्नान करावे.
Verse 10
संध्याकर्म समाप्याथ गुरुदेहं परं स्मरन् / एकान्ते निवसञ्छ्रीमान्मौनी च नियताशनः
संध्याकर्म पूर्ण करून, परम गुरु-स्वरूपाचे स्मरण करीत, एकांतात निवास करावा; मौन पाळावे व नियत आहार घ्यावा.
Verse 11
गुरुश्च तादृशोभूत्वा पूजामन्दिरमाविशेत् / देवीसूक्तेन संयुक्तं विद्यान्यासं समातृकम्
गुरुही तसाच होऊन पूजामंदिरात प्रवेश करावा आणि देवीसूक्तयुक्त, मातृकासहित विद्या-न्यास करावा.
Verse 12
कृत्वा पुरुषसूक्तेन षोडशैरुपचारकैः / आवाहना सने पाद्यमर्ध्यमाचमनं तथा
पुरुषसूक्ताने षोडशोपचार विधिपूर्वक करून—आवाहन, आसन, पाद्य, अर्घ्य व आचमन इत्यादी अर्पण करावे।
Verse 13
स्नानं वस्त्रं च भूषा च गन्धः पुष्पं तथैव च / धूपदीपौ च नैवेद्यं ताम्बूलं च प्रदक्षिणा
स्नान, वस्त्र, भूषण, गंध व पुष्प; धूप-दीप, नैवेद्य, तांबूल आणि प्रदक्षिणा हेही अर्पण करावे।
Verse 14
प्रणामश्चेति विख्यातैः प्रीणयेत्त्रिपुरांबिकाम् / अथ पुष्पाञ्जलिं दद्यात्सहस्राक्षरविद्यया
प्रणाम इत्यादी प्रसिद्ध उपचारांनी त्रिपुरांबिकेला प्रसन्न करावे; नंतर सहस्राक्षर-विद्येने पुष्पांजली अर्पण करावी।
Verse 15
ॐ ऐं ह्रीं श्रीं ऐं क्लीं सौः ॐ नमस्त्रिपुरसुन्दरि हृदये देवि शिरोदेवि शिखादेवि कवचदेवि नेत्रदेवि आस्यदेवि कामेश्वरि भगमालिनि नित्यक्लिन्नें भैरुण्डे वह्निवासिनि महावज्रेश्वरि विद्येश्वरि परशिवदूति त्वरिते कुलसुंदरि नित्ये नीलपताके विजये सर्वमङ्गले ज्वालामालिनि चित्रे महानित्ये परमेश्वरि मन्त्रेशमयि षष्ठीशमय्युद्यानमयि लोपामुद्रामय्यगस्त्यमयि कालतापनमयि धर्माचारमयि मुक्तके शीश्वरमयि दीपकलानाथमयि विष्णुदेवमयि प्रभाकरदेवमयि तेजोदेवमयि मनोजदेवमयि अणिमसिद्धे महिमसिद्धे गरिम सिद्धे लघिमसिद्धे ईशित्वसिद्धे वशित्वसिद्धे प्राप्तिसिद्धे प्राकाम्यसिद्धे रससिद्धे मोक्षसिद्धे ब्राह्मि माहेश्वरी कौमारि वैष्णवि वाराहि इन्द्राणि चामुण्डे महालक्ष्मि सर्वसंक्षोभिणि सर्वविद्राविणि सर्वाकर्षिणि सर्ववशङ्करि सर्वोन्मादिनि सर्वमहाङ्कुशे सर्वखेचरि सर्वबीजे सर्वयोने सर्वास्त्रखण्डिनि त्रैलोक्यमोहिनि चक्रस्वामिनि प्राटयोगिनि बौद्धदर्शनाङ्गि कामाकर्षिणि बुद्ध्याकर्षिणि अहङ्काराकर्षिणि शब्दाकर्षिणि स्पर्शाकर्षिणि रूपाकर्षिणि रसाकर्षिणि गन्धाकर्षिणि चित्ताकर्षिणि धैर्याकर्षिणि स्मृत्याकर्षिणि नामाकर्षिणि बीजाकर्षिणात्माकिर्षिणि अमृताकर्षिणि शरीराकर्षिणि गुप्तयोगिनि सर्वाशापरिपूरकचक्रस्वामिनि अनङ्गकुसुमे अनङ्गमेखले अनङ्गमादिनि अनङ्गमदनातुरे ऽनङ्गरेखे ऽनङ्गवेगिन्यनङ्गाङ्कुशे ऽनङ्गमालिनि गुप्ततरयोगिनि वैदिकदर्शनाङ्गि सर्वसंक्षोभकारक चक्रस्वामिनि पूर्वाम्नायाधिदेवते सृष्टिरूपे सर्वसंक्षोभिणि सर्वविद्राविणि सर्वाकर्षिणि सर्वाह्लादिनि सर्वसंमोहिनि सर्वस्तंभिणि सर्वजृंभिणि सर्ववशङ्करि सर्वरञ्जिनि सर्वोन्मादिनि सर्वार्थसाधिके सर्वसंपत्प्रपूरिणि सर्वमन्त्रमयि सर्वद्वन्द्वक्षयकरि सम्प्रदाययोगिनि सौरदर्शनाङ्गि सर्वसौभाग्यदायकचक्रे सर्वसिद्धिप्रदे सर्वसम्पत्प्रदे सर्वप्रियङ्करि सर्वमङ्गलकारिणि सर्वकामप्रदे सर्वदुःखविमोचिनि सर्वमृत्युप्रशमिनि सर्वविघ्ननिवारिणि सर्वाङ्गसुन्दरि सर्वसौभाग्यदायिनि कुलोत्तीर्णयोगिनि सर्वार्थसाधकचक्रेशि सर्वज्ञे सर्वशक्ते सर्वैश्वर्यफलप्रदे सर्वज्ञानमयि सर्वव्याधिनिवारिणि सर्वाधारस्वरूपे सर्वपापहरे सर्वानन्दमयि सर्वरक्षास्वरूपिणि सर्वेप्सित फलप्रदे नियोगिनि वैष्णवदर्शनाङ्गि सर्वरक्षाकरचक्रस्थे दक्षिणाम्नायेशि स्थितिरूपे वशिनि कामेशि मोदिनि विमले अरुणे जयिनि सर्वेश्वरि कौलिनि रहस्ययोगिनि रहस्यभोगिनि रहस्यगोपिनि शाक्तदर्शनाङ्गि सर्वरोगहरचक्रेशि पश्चिमाम्नाये धनुर्बाणपाशाङ्कुशदेवते कामेशि वज्रेशि फगमालिनि अतिरहस्ययोगिनि शैवदर्शनाङ्गि सर्वसिद्धिप्रदचक्रगे उत्तराम्नायेशि संहाररूपे शुद्धपरे विन्दुपीठगते महारात्रिपुरसुन्दरि परापरातिरहस्ययोगिनि शांभवदर्शनाङ्गि सर्वानन्दमयचक्रेशि त्रिपुरसुंदरि त्रिपुरवासिनि त्रिपुरश्रीः त्रिपुरमालिनि त्रिपुरसिद्धे त्रिपुरांब सर्वचक्रस्थे अनुत्तराम्नायाख्यस्वरूपे महात्रिपुरभैरवि चतुर्विधगुणरूपे कुले अकुले कुलाकुले महाकौलिनि सर्वोत्तरे सर्वदर्शनाङ्गि नवासनस्थिते नवाक्षरि नवमिथुनाकृते महेशमाधवविधातृमन्मथस्कन्दनन्दीन्द्रमनुचन्द्रकुबेरागस्त्यदुर्वासःक्रोधभट्टारकविद्यात्मिके कल्याणतत्त्वत्रयरूपे शिवशिवात्मिके पूर्मब्रह्मशक्ते महापरमेश्वरि महात्रिपुरसुन्दरि तव श्रीपादुकां पूजयामि नमः / क एं ईल ह्रीं हस कहल ह्रीं ऐं क्लीं सौः सौः क्लीं ऐं श्रीं / देव्याः पुष्पाञ्जलिं दद्यात्सहस्राक्षरविद्याया / नोचेत्तत्पूजनं व्यर्थमित्याहुर्वेदवादिनः
ॐ ऐं ह्रीं श्रीं… अशी सहस्राक्षर-विद्या विस्ताराने जपून त्रिपुरसुंदरी देवीस नमस्कार करावा; त्याच मंत्राने पुष्पांजली द्यावी—नाहीतर पूजन व्यर्थ, असे वेदवादी म्हणतात।
Verse 16
ततो गोमयसंलिप्ते भूतले द्रोणशालिभिः / तावद्भिस्तण्डुलैः शुद्धैः शस्तार्णैस्तत्र नूतनम्
नंतर गोमयाने लिंपलेल्या भूमीवर द्रोण-परिमाण शाली व तितकेच शुद्ध, उत्तम तांदूळ ठेवून तेथे नवे (मंडल/वेदी) करावी।
Verse 17
द्रोणोदपूरितं कुंभं पञ्चरत्नैर्नवैर्युतम् / न्यग्रोधाश्वत्थमाकन्दजंबूदुम्बरशाखिनाम्
द्रोणोदकाने भरलेला कुंभ नवे पंचरत्नांनी युक्त असो; वड, पिंपळ, आंबा, जांभूळ व उंबर यांच्या फांद्यांनी सजवावा।
Verse 18
त्वग्भिश्च पल्लवैश्चैव प्रक्षिप्तैरधिवासिनम् / कुम्भाग्रे निक्षिपेत्पक्वं नारिकेलफलं शुभम्
साल व कोवळी पानें टाकून त्यास अधिवासित करावे; मग कुंभाच्या अग्रभागी पिकलेले शुभ नारळ ठेवावे।
Verse 19
अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैर्धूपदीपादि दर्शयेत् / श्रीचिन्तामणिमन्त्रं तु हृदि मातृकमाजपेत्
गंध-पुष्पादिने अर्चना करून धूप-दीपादी दाखवावे; आणि हृदयात मातृकेसह श्रीचिंतामणि मंत्राचा जप करावा।
Verse 20
कुम्भ स्पृशञ्छ्रीकामाप्तिरूपीकृतकलेवरम् / अष्टोत्तरशते जाते पुनर्दीपं प्रदर्शयेत्
कुंभास स्पर्श करून साधक श्रीसमृद्धी व काम्यसिद्धीचे स्वरूप देह धारण करतो; अष्टोत्तरशत जप झाल्यावर पुन्हा दीप दाखवावा।
Verse 21
शिष्यमाहूय रहसि वाससा बद्धलोचनम् / कारयित्वा प्रणामानां साष्टाङ्गानां त्रयं गुरुः
गुरु शिष्याला एकांतात बोलावून वस्त्राने त्याचे डोळे बांधतो; आणि त्याच्याकडून साष्टांग प्रणाम तीनदा करवितो।
Verse 22
पुष्पाणि तत्करे दत्त्वा कारये त्कुसुमाञ्जलिम् / श्रीनाथकरुणाराशे परञ्ज्योतिर्मयेश्वरि
त्याच्या करात पुष्प देऊन कुसुमांजली अर्पण करवावी— हे श्रीनाथ! करुणाराशे! परंज्योतिर्मय ईश्वरी!
Verse 23
प्रसूनाञ्जलिरेषा ते निक्षिप्ता चरणांबुजे / परं धाम परं ब्रह्म मम त्वं परदेवता
ही प्रसूनांजली तुझ्या चरणकमली अर्पिली आहे; तू परम धाम, परम ब्रह्म, आणि माझा परदेवता आहेस।
Verse 24
अद्यप्रभृति मे पुत्रान्रक्ष मां शारणागतम् / इत्युक्त्वा गुरुपादाव्जे शिष्यो मूर्ध्नि विधारयेत्
आजपासून माझ्या पुत्रांचे रक्षण करा आणि शरण आलेल्या मला वाचवा— असे म्हणून शिष्याने गुरूंचे चरणकमल मस्तकी धारण करावे।
Verse 25
जन्मान्तर सुकृतत्वं स्यान्न्यस्ते शिरसि पादुके / गुरुणा कमलासनमुरशासनपुरशासनसेवया लब्धे
गुरूंची पादुका मस्तकी ठेवली असता जन्मोजन्मीचे सुकृत फळते; कमलासन, मुरशासन व पुरशासन यांच्या सेवेमुळे गुरूंना ते लाभले आहे।
Verse 26
इत्युक्त्वा भक्तिभरितः पुनरुत्थाय शान्तिमान् / वामपार्श्वे गुरोस्तिष्ठेदमानी विनयान्वितः
असे म्हणून भक्तिभराने भरून तो पुन्हा उठून शांतचित्त होऊन, नम्र व निरहंकारी राहून गुरूंच्या डाव्या बाजूस उभा राहावा।
Verse 27
ततस्तुंबीजलैः प्रोक्ष्य वामभागे निवेदयेत् / विमुच्य नेत्रबन्धं तु दर्शयेदर्चनक्रमम्
त्यानंतर तुंबीच्या जलाने प्रोक्षण करून वामभागी नैवेद्य अर्पण करावा। मग नेत्रबंध सोडून अर्चनक्रम दाखवावा।
Verse 28
सितामध्वाज्यकदलीफलपायसरूपकम् / महात्रिपुरसुन्दर्या नैवेद्यमिति चादिशेत्
साखर, मधु, तूप, केळीफळ व पायस इत्यादी—हे ‘महात्रिपुरसुंदरीचे नैवेद्य’ आहे असे सांगावे.
Verse 29
षोडशर्णमनुं तस्य वदेद्वामश्रुतौ शनैः / ततो बहिर्विनिर्गत्य स्थाप्य दार्वासने शुचिम्
त्याचा षोडशाक्षरी मंत्र हळूहळू डाव्या कानात सांगावा। मग बाहेर जाऊन शुचि शिष्याला लाकडी आसनावर बसवावे.
Verse 30
निवेश्य प्राङ्मुखं तत्र पट्टवस्त्रसमास्तृते / शिष्यं श्रीकुम्भसलिलैरभिषिञ्चेत्समन्त्रकम्
तेथे पट्टवस्त्र अंथरून शिष्याला पूर्वाभिमुख बसवावे. मग मंत्रोच्चारासह श्रीकुंभाच्या जलाने अभिषेक करावा.
Verse 31
पुनः शुद्धोदकैः स्नात्वा वाससी परिगृह्य च / अष्टोत्तरशतं मन्त्रं जप्त्वा निद्रामथाविशेत्
पुन्हा शुद्ध पाण्याने स्नान करून वस्त्रे परिधान करावीत. नंतर मंत्राचा एकशे आठ वेळा जप करून मग निद्रेत प्रवेश करावा.
Verse 32
शुभे दृष्टे सति स्वप्ने पुण्यं योज्यं तदोत्तमम् / दुःस्वप्ने तु जपं कुर्यादष्टोत्तरसहस्रकम्
स्वप्नात शुभ दर्शन झाल्यास त्या वेळी उत्तम पुण्यकर्म करावे. परंतु दुःस्वप्न पडल्यास अष्टोत्तर-सहस्र (१००८) जप करावा.
Verse 33
कारयेत्त्रिपुरांबायाः सपर्यां मुक्तमार्गतः / यदा न दृष्टः स्वप्नो ऽपि तदा सिद्धिश्चिराद्भवेत्
मुक्तिमार्गानुसार त्रिपुरांबेची सपर्या (पूजा-सेवा) करवावी. जेव्हा स्वप्नही दिसत नाही, तेव्हा सिद्धी उशिरा प्राप्त होते.
Verse 34
स्वीकुर्यात्परया भक्त्या देवी शेष कलाधिकम् / सद्य एव स शिष्यः स्यात्पङ्क्तिपावनपावनः
देवी परम भक्तीने शेष-कलाधिक (अतिशय अनुग्रह) स्वीकारते. तो साधक तत्क्षणी शिष्य होतो, जो पंक्तिपावनांनाही पावन करणारा ठरतो.
Verse 35
शरीरमर्थं प्राणं च तस्मै श्रीगुरवे दिशेत् / तदधीनश्च रेन्नित्यं तद्वाक्यं नैव लघयेत्
शरीर, अर्थ (धन) आणि प्राण हे सर्व श्रीगुरूंना अर्पण करावे. नित्य त्यांच्या अधीन राहून आचरण करावे आणि त्यांच्या वचनाला कधीही तुच्छ मानू नये.
Verse 36
यः प्रसन्नः क्षणार्धेन मोक्षलक्ष्मीं प्रयच्छति / दुर्लभं तं विजानीयाद्गुरुं संसारतारकम्
जो प्रसन्न होऊन क्षणार्धात मोक्षलक्ष्मी प्रदान करतो—त्या दुर्लभ गुरूला संसारतारक म्हणून जाणावे.
Verse 37
गुकारस्यान्धकारोर्ऽथो रुकारस्तन्निरोधकः / अन्धकारनिरोधित्वाद्गुरुरित्यभिधीयते
‘गु’ म्हणजे अंधकार, आणि ‘रु’ म्हणजे त्याचा निरोधक। अंधकाराचा नाश करणारा म्हणून तो ‘गुरु’ म्हणविला जातो॥
Verse 38
बोधरूपं गुरुं प्राप्य न गुर्वन्तरमादिशेत् / गुरुक्तं परुषं वाक्यमाशिषं परिचिन्तयेत्
बोधस्वरूप गुरु मिळाल्यावर दुसरा गुरु सांगू नये। गुरूंनी उच्चारलेले कठोर वचनही आशीर्वाद मानून चिंतन करावे॥
Verse 39
लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव च / आददीत ततो ज्ञानं पूर्वं तमभिवादयेत्
लौकिक, वैदिक तसेच आध्यात्मिक—या सर्वांतून ज्ञान घ्यावे; पण प्रथम त्यांना नमस्कार करावा॥
Verse 40
एवं दीक्षात्रयं कृत्वा विधेयं बौधयेत्पुनः / गुरुभक्तिस्सदाचारस्तद्द्रोहस्तत्र पातकम्
अशा रीतीने त्रिविध दीक्षा करून पुन्हा कर्तव्य बोध करावे। गुरुभक्ती व सदाचार हे धर्म; गुरु-द्रोह तेथे पातक॥
Verse 41
तत्पदस्मरणं मुक्तिर्यावद्देहमयं क्रमः / यत्पापं समवाप्नोति गुर्वग्रे ऽनृतभाषणत्
त्यांच्या चरणांचे स्मरण हेच मुक्ति, जोवर देहाचा क्रम आहे। गुरुसमोर असत्य बोलल्याने जे पाप प्राप्त होते॥
Verse 42
गोब्राह्मणावधं कृत्वा न तत्पापं समाश्रयेत् / ब्रह्मादिस्तंब पर्यतं यस्य मे गुरुसंततिः
ज्याची माझी गुरु-परंपरा ब्रह्मापासून तृण-स्तंभापर्यंत आहे, तो गो-वध व ब्राह्मण-वध केला तरी त्या पापाचा आश्रय त्याला लागत नाही।
Verse 43
तस्य मे सर्वपूज्यस्य को न पूज्यो महीतले / इति सर्वानुकूलो यः स शिष्यः परिकीर्तितः
जो माझ्या त्या सर्वपूज्य (गुरू)चा आहे, त्याला पृथ्वीवर कोण अपूज्य? असे मानून जो सर्वांशी अनुकूल राहतो, तोच शिष्य म्हणून कीर्तित आहे।
Verse 44
शीलादिविमलानेकगुणसंपन्नभावनः / गुरुशासनवर्तित्वाच्छिष्य इत्यभिधीयते
जो शील इत्यादी निर्मळ अनेक गुणांनी संपन्न, सद्भावनेने युक्त आणि गुरु-आज्ञेत वर्ततो, तोच ‘शिष्य’ म्हणून अभिधीयते।
Verse 45
जपाच्छ्रान्तः पुनर्ध्यायेद्ध्यानाच्छ्रान्तः पुनर्जपेत् / जपध्यानादियुक्तस्य क्षिप्रं मन्त्रः प्रसिध्यति
जपाने थकला तर पुन्हा ध्यान करावे, ध्यानाने थकला तर पुन्हा जप करावा; जप-ध्यानादि युक्त साधकाचा मंत्र लवकर सिद्ध होतो।
Verse 46
यथा ध्यानस्य सामर्थ्यात्कीटो ऽपि भ्रमरायते / तथा समाधिसा मर्थ्याद्ब्रह्मीभूतो भवेन्नरः
जसे ध्यानाच्या सामर्थ्याने कीटकही भ्रमररूप होतो, तसेच समाधीच्या सामर्थ्याने मनुष्य ब्रह्मभावास प्राप्त होतो।
Verse 47
यथा निलीयते काले प्रपञ्चो नैव दृश्यते / तथैव मीलयेन्नेत्रे एतद्ध्यानस्य लक्षणम्
जसा काळात प्रपंच लय पावून दिसेनासा होतो, तसाच नेत्र मिटावेत—हेच ध्यानाचे लक्षण आहे.
Verse 48
विदिते तु परे तत्त्वे वर्णातीते ह्यविक्रिये / किङ्करत्वं च गच्छन्ति मन्त्रा मन्त्राधिपैः सह
वर्णातीत, अविकारी परतत्त्व ज्ञात झाले की मंत्र आपल्या मंत्राधिपतींसह सेवकत्वाला प्राप्त होतात.
Verse 49
आत्मैक्यभावनिष्ठस्य या चेष्टा सा तु दर्शनम् / योगस्तपः स तन्मन्त्रस्तद्धनं यन्निरीक्षणम्
आत्मैक्यभावनेत स्थिर असलेल्या साधकाची जी चेष्टा तीच दर्शन; तोच योग, तेच तप, तोच त्याचा मंत्र; आणि जे निरंतर निरीक्षण तेच त्याचे धन.
Verse 50
देहाभिमाने गलिते विज्ञाते परमात्मनि / यत्रयत्र मनो याति तत्रतत्र समाधयः
देहाभिमान गळून पडला आणि परमात्मा ज्ञात झाला की मन जिथेजिथे जाते तिथेतिथे समाधीच होते.
Verse 51
यः पश्येत्सर्वगं शांमानन्दात्मानमद्वयम् / न तस्य किञ्चिदाप्तव्यं ज्ञातव्यं वावशिष्यते
जो सर्वव्यापी, शांत, आनंदस्वरूप अद्वैत आत्म्याचे दर्शन करतो, त्याच्यासाठी काहीही प्राप्त करणे वा जाणणे शिल्लक राहत नाही.
Verse 52
पूजाकोटिसमं स्तोत्रं स्तोत्रकोटिसमोजपः / जपकोटिसमं ध्यानं ध्यानकोटिसमो लयः
कोटी पूजेसमान स्तोत्र, कोटी स्तोत्रांसमान जप। कोटी जपासमान ध्यान, आणि कोटी ध्यानांसमान लय (समाधी) होय।
Verse 53
देहो देवालयः प्रोक्तो जीव एव महेश्वरः / त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोहंभावेन योजयेत्
देह हा देवालय म्हटला आहे आणि जीवच महेश्वर आहे. अज्ञानरूपी निर्माल्य टाकून देऊन ‘सोऽहं’ भावाने (स्वरूपाशी) योजावे.
Verse 54
तुषेण बद्धो व्रीहिः स्यात्तुषाभावे तु तण्डुलः / पाशबद्धः स्मृतो जीवः पाशमुक्तो महेश्वरः
तुसाने बांधलेला तो भात (व्रीही) होय; तुसा नसता तोच तांदूळ. पाशाने बांधलेला जीव म्हणतात; पाशमुक्त तोच महेश्वर होय.
Verse 55
आकाशे पक्षिजातीनां जलेषु जलचारिणाम् / यथा गतिर्न दृश्येत महावृत्तं महात्मनाम्
आकाशात पक्ष्यांची व जलात जलचरांची गती जशी दिसत नाही, तशीच महात्म्यांचे महावृत्त (महान आचरण) कळत नाही.
Verse 56
नित्यार्चनं दिवा कुर्याद्रात्रौ नैमित्तिकार्चनम् / उभयोः काम्यकर्मा स्यादिति शास्त्रस्य निश्चयः
दिवसा नित्य अर्चन करावे आणि रात्री नैमित्तिक अर्चन करावे. दोन्ही ठिकाणी काम्यकर्मही होऊ शकते—हा शास्त्राचा निश्चय आहे.
Verse 57
कोटिकोटिमहादानात्कोटिकोटिमहाव्रतात् / कोटिकोटिमहायज्ञात्परा श्रीपादुका स्मृतिः
कोटीकोटी महादानांपेक्षा, कोटीकोटी महाव्रतांपेक्षा आणि कोटीकोटी महायज्ञांपेक्षा श्रीपादुकेचे स्मरण परम श्रेष्ठ आहे.
Verse 58
ज्ञानतो ऽज्ञानतो वापि यावद्देहस्य धारणम् / तावद्वर्णाश्रमाचारः कर्तव्यः कर्ममुक्तये
ज्ञानाने असो वा अज्ञानाने, जोपर्यंत देह धारण आहे, तोपर्यंत कर्ममुक्तीसाठी वर्णाश्रम-आचार पाळणे कर्तव्य आहे.
Verse 59
निर्गतं यद्गुरोर्वक्त्रात्सर्वं शास्त्रं तदुच्यते / निषिद्धमपि तत्कुर्याद्गुर्वाज्ञां नैव लङ्घयेत्
गुरूच्या मुखातून जे निघते तेच सर्व शास्त्र मानले जाते; निषिद्ध असले तरी ते करावे—गुरूची आज्ञा कधीही उल्लंघू नये.
Verse 60
जातिविद्याधनाढ्यो वा दूरे दृष्ट्वा गुरुं मुदा / दण्डप्रमाणं कृत्वैकं त्रिः प्रदक्षिणामाचरेत्
जाति, विद्या किंवा धनाने समृद्ध असला तरी, दूरून गुरूंना पाहून आनंदाने एक दंडप्रमाण अंतर ठेवून तीनदा प्रदक्षिणा करावी.
Verse 61
गुरुबुद्ध्या नमेत्सर्वं दैवतं तृणमेव वा / प्रणमेद्देवबुद्ध्या तु प्रतिमां लोहमृन्मयीम्
गुरुबुद्धीने तो सर्वांना नमस्कार करावा—दैवत असो वा तृणमात्र; पण देवबुद्धीने लोखंडी किंवा मातीची प्रतिमा प्रणामावी.
Verse 62
गुरुं हुङ्कृत्य तुङ्कृत्य विप्रं वादैर्विजित्य च / विकास्य गुह्यशास्त्राणि भवन्ति ब्रह्मराक्षसाः
जो गुरूला हुंकारून तुच्छ मानीतो, वादविवादाने विप्राला जिंकतो, आणि गुप्त शास्त्रांचे उघड करून दुरुपयोग करतो—तो ब्रह्मराक्षस होतो.
Verse 63
अद्वैतं भाव येन्नित्यं नाद्वैतं गुरुणा सह / न निन्देदन्यसमयान्वेदशास्त्रागमादिकान्
नित्य अद्वैतभाव ध्यानी धरावा; पण गुरूसोबत अद्वैताच्या नावाखाली हट्ट वा विरोध करू नये; आणि वेद-शास्त्र-आगम इत्यादी अन्य पंथांची निंदा करू नये.
Verse 64
एकग्रामस्थितः शिष्यस्त्रिसंध्यं प्रणमेद्गुरुम् / क्रोश मात्रस्थितो भक्त्या गुरुं प्रतिदिनं नमेत्
जो शिष्य एकाच गावात राहतो, त्याने त्रिसंध्येला गुरूंना प्रणाम करावा; आणि जो एक क्रोश अंतरावर असेल, त्याने भक्तीने दररोज गुरूंना नमस्कार करावा.
Verse 65
अर्थयोजनगः शिष्यः प्रणमेत्पञ्चपर्वसु / एकयोजनमारभ्य योजनद्वादशावधि
एक ते बारा योजन अंतरावर असलेला शिष्य पाच पर्वकाळी (पावन प्रसंगी) गुरूंना प्रणाम करावा.
Verse 66
तत्तद्योजनसंख्यातमासेषु प्रणमेद्गुरुम् / अतिदूरस्थितः शिष्यो यदेच्छा स्यात्तदा व्रजेत्
जितक्या योजनांचे अंतर असेल तितक्या महिन्यांच्या अंतराने गुरूंना प्रणाम करावा; आणि जो फार दूर असेल, त्याला जेव्हा इच्छा व संधी होईल तेव्हा गुरूकडे जावे.
Verse 67
रिक्तपाणिस्तु नोपेयाद्राजानं देवतां गुरुम् / फलपुष्पांबरादीनि यथाशक्ति समर्पयेत्
रिकाम्या हाताने राजा, देवता किंवा गुरु यांच्याकडे जाऊ नये। यथाशक्ती फळे, फुले, वस्त्रे इत्यादी अर्पण करावीत।
Verse 68
मनुष्यचर्मणा बद्धः साक्षात्परशिवः स्वयम् / सच्छिष्यानुग्रहार्थाय गूढं पर्यटति क्षितौ
मनुष्यचर्माने बद्ध असा तो स्वयं साक्षात् परशिव आहे। सत्शिष्यांवर अनुग्रह करण्यासाठी तो पृथ्वीवर गूढ रीतीने भ्रमण करतो।
Verse 70
सद्भक्तरक्षणायैव निराकारो ऽपि साकृतिः / शिवः कृपानिधिर्लोके संसारीव हि चेष्टते // ब्न्द्प्३,४३।६९ / अत्रिनेत्रः शिवः साक्षादचतुर्बाहुरच्युतः / अचतुर्वदनो ब्रह्मा श्रीगुरुः परिकीर्तितः
सद्भक्तांच्या रक्षणासाठी निराकार असूनही शिव साकार रूप धारण करतात; कृपानिधी शिव लोकात जणू संसारीप्रमाणे वागतात. त्रिनेत्र शिव, चतुर्भुज-रहित अच्युत आणि चतुर्मुख-रहित ब्रह्मा—असा श्रीगुरू म्हणून कीर्तित आहे।
Verse 71
श्रीगुरुं परतत्त्वाख्यं तिष्ठन्तं चक्षुरग्रतः / भाग्यहीना न पश्यन्ति सूर्यमन्धा इवोदितम्
परतत्त्वस्वरूप श्रीगुरू डोळ्यांसमोर उभे असतानाही भाग्यहीन त्यांना पाहत नाहीत; जसे आंधळे उगवता सूर्य पाहत नाहीत।
Verse 72
उत्तमा तत्त्वचिन्ता स्याज्जपचिन्ता तु मध्यमा / अधमा शास्त्रचिन्ता स्याल्लोकचिन्ताधमाधमा
तत्त्वचिंतन उत्तम, जपचिंतन मध्यम. केवळ शास्त्रचिंतन अधम, आणि लोकचिंता तर अधमाधम आहे.
Verse 73
नास्थि गुर्वधिकं तत्त्वं नास्ति ज्ञानाधिकं सुखम् / नास्ति भक्त्यधिका पूजा न हि मोक्षाधिकं फलम्
गुरूपेक्षा श्रेष्ठ तत्त्व नाही, ज्ञानापेक्षा मोठे सुख नाही। भक्तीपेक्षा श्रेष्ठ पूजा नाही, आणि मोक्षापेक्षा मोठे फळ नाही।
Verse 74
सर्ववेदेषु शास्त्रेषु ब्रह्मविष्णुशिवादिषु / तत्र तत्रोच्यते शब्दैः श्रीकामाक्षी परात्परा
सर्व वेद-शास्त्रांत, तसेच ब्रह्मा-विष्णु-शिव आदींमध्ये, तिथे तिथे शब्दांनी श्रीकामाक्षी परात्परा म्हणून सांगितली आहे।
Verse 75
शचीन्द्रौ स्वाहाग्नी च प्रभारवी / लक्ष्मीनारायणौ वाणीधातारौ गिरिजाशिवौ
शची-इंद्र, स्वाहा-अग्नी, प्रभा-रवी; लक्ष्मी-नारायण, वाणी-धाता, गिरिजा-शिव—हे सर्व युगलरूप आहेत।
Verse 76
अग्नीषोमौ बिन्दुनादौ तथा प्रकृतिपूरुषौ / आधाराधेयनामानौ भोगमोक्षौ तथैव च
अग्नी-सोम, बिंदू-नाद, तसेच प्रकृती-पुरुष; ‘आधार-आधेय’ या नावांनी, आणि भोग- मोक्षही तसाच (युगल) आहे।
Verse 77
प्राणापनौ च शब्दार्थौं तथा विधिनिषेधकौ / सुखदुःखादि यद्द्वन्द्वं दृश्यते श्रूयते ऽपि वा
प्राण-अपान, शब्द-अर्थ, तसेच विधी-निषेध; आणि सुख-दुःख आदी जे काही द्वंद्व दिसते किंवा ऐकू येते।
Verse 78
सर्वलोकेषु तत्सर्वं परं ब्रह्म न संशयः / उत्तीर्ममपरं ज्योतिः कामाक्षीनामकं विदुः
सर्व लोकांत जे सर्वव्यापी परब्रह्म आहे, यात संशय नाही। तेच अतीत, अनुपम तेज ‘कामाक्षी’ या नामाने ज्ञाते ओळखतात।
Verse 79
यदेव नित्यं ध्यायन्ति ब्रह्मविष्णुशिवादयः / इत्थं हि शक्तिमार्गे ऽस्मिन्यः पुमानिह वर्तते
ज्याचे नित्य ध्यान ब्रह्मा, विष्णु, शिव इत्यादी करतात—अशा या शक्तिमार्गात जो पुरुष येथे वर्ततो।
Verse 80
प्रसादभूमिः श्रीदेव्या भुक्तिमुक्त्योः स भाजनम् / अमन्त्रं वा समत्रं वा कामाक्षीमर्चयन्ति ये
श्रीदेवीची कृपाभूमी तोच; भोग व मोक्ष यांचा पात्र तोच—जे मंत्राविना वा मंत्रासहित कामाक्षीची अर्चना करतात।
Verse 81
स्त्रियो वैश्याश्च शूद्राश्च ते यान्ति परमां गतिम् / किं पुनः क्षत्त्रिया विप्रा मन्त्रपूर्वं यजन्ति ये
स्त्रिया, वैश्य आणि शूद्रही परम गतीस जातात; मग जे क्षत्रिय व विप्र मंत्रपूर्वक यजन करतात, त्यांचे तर काय सांगावे!
Verse 82
संसारिणो ऽपि ते नूनं विमुक्ता नात्र संशयः / सितामध्वाज्यकदलीफलपायसरूपकम्
ते संसारात असूनही निश्चयाने विमुक्त आहेत—यात संशय नाही। (नैवेद्य) साखर, मध, तूप, केळीचे फळ व पायस इत्यादी स्वरूपात।
Verse 83
पञ्चपर्वसु नैवेद्यं सर्वदैव निवेदयेत् / योनार्चयति शक्तो ऽपि स देवीशापमाप्नुयात्
पाच पर्वांमध्ये नेहमी देवतांना नैवेद्य अर्पण करावा. जो समर्थ असूनही योनीपूजन करतो, तो देवीच्या शापास पात्र होतो.
Verse 84
अशक्तौ भावनाद्रव्यैरर्चयेन्नित्यमंबिकाम् / गृहस्थस्तु महादेवीं मङ्गलाचारसंयुतः
अशक्त असल्यास भावनारूप द्रव्यांनी नित्य अंबिकेची पूजा करावी. गृहस्थाने मंगलाचारयुक्त महादेवीचे आराधन करावे.
Verse 85
अर्चयेत महालक्ष्मीमनुकूलाङ्गनासखः / गुरुस्त्रिवारमाचारं कथयेत्कलशोद्भव
अनुकूल पत्नीचा सखा होऊन महालक्ष्मीची पूजा करावी. हे कलशोद्भव! गुरुने आचारविधी तीनदा सांगावी.
Verse 86
शिष्यो यदि न गृह्णीया च्छिष्ये पापं गुरोर्न हि / लक्ष्मीनारायणौ वाणीधातारौ गिरिजाशिवौ
शिष्याने जर ग्रहण केले नाही, तर पाप शिष्याचे; गुरूचे नाही. साक्षी लक्ष्मी-नारायण, वाणी-धाता आणि गिरिजा-शिव.
Verse 87
श्रीगुरुं गुरुपत्नीं च पितरौ चिन्तयेद्धिया / इति सर्वं मया प्रोक्तं समासेन घटोद्भव
मनाने श्रीगुरू, गुरुपत्नी आणि माता-पित्यांचे चिंतन करावे. हे घटोद्भव! हे सर्व मी संक्षेपाने सांगितले.
Verse 88
एतावदवधानेन सर्वज्ञो मतिमान्भवेत्
एवढ्याच अवधानाने मनुष्य सर्वज्ञ व बुद्धिमान होतो।
Frequently Asked Questions
It differentiates sparśa-dīkṣā (guru’s touch with mantra-japa), dṛg-dīkṣā (guru’s sanctified gaze after meditation), śāmbhavī-dīkṣā (instant knowledge via glance/speech/touch), and mānasī-dīkṣā (silent mental conferment after sustained service), then outlines kriyā-dīkṣā as a formal ritual procedure.
Auspicious timing in śukla-pakṣa, purification of mind and speech, prescribed bathing and sandhyā, seclusion with regulated diet/silence, guru-led entry into the worship space, nyāsa with Vedic sūktas, ṣoḍaśopacāra pūjā, and puṣpāñjali offered with the sahasrākṣarī-vidyā.
It functions as a comprehensive Śākta liturgical address to Tripurasundarī and her cakra-deities, serving both as consecratory speech and as a doctrinal map of Śrīvidyā; the text explicitly stresses that puṣpāñjali without this vidyā makes the worship ineffective.