Adhyaya 37

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने चिन्तामणिगृहान्तरकथनं नाम षट्त्रिंशो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच सर्वज्ञद्यन्तरालस्योपरिष्टात्कलशोद्भव / हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम्

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्डमहापुराणाच्या उत्तरभागात हयग्रीव–अगस्त्य संवादातील ललितोपाख्यानात ‘चिंतामणि-गृहांतरकथन’ नावाचा छत्तीसावा अध्याय. हयग्रीव म्हणाले— हे कलशोद्भवा! सर्वज्ञादि अंतराळाच्या वर वीस हात उंच व चार नल्व विस्ताराचा दिव्य मण्डप आहे.

Verse 2

वशिन्याद्यन्तरं ज्ञेयं प्राग्वत्सोपानमन्दिरम् / सर्वरोगहरं नाम्ना तच्चक्रमिति विश्रुतम्

वशिनी इत्यादींचे अंतराळ पूर्वीप्रमाणे सोपानयुक्त मंदिररूप आहे असे जाणावे। ते ‘सर्वरोगहर’ या नावाने प्रसिद्ध असून तेच चक्र म्हणून विख्यात आहे.

Verse 3

वशिन्याद्यास्तत्र देव्यः पूर्वादिदिगनुक्रमात् / स्वरैस्तु रहितास्तत्र प्रथमा वशिनीश्वरी

तेथे पूर्व दिशेपासून क्रमाने वशिनी इत्यादी देव्या विराजमान आहेत. त्यांमध्ये स्वररहित पहिली देवी ‘वशिनीश्वरी’ आहे.

Verse 4

कवर्गसहिता पश्चात्कामेश्वर्याख्यवाह्मयी / चवर्गजुष्टा वागीशी मोदिनी स्यात्तृतीयका

यानंतर क-वर्गासहित ‘कामेश्वरी’ नावाची वाग्मयी देवी आहे. च-वर्गयुक्त ‘वागीशी’ आणि ‘मोदिनी’ या तृतीया म्हणून सांगितल्या आहेत.

Verse 5

टवर्गमण्डिताकारा विमलाख्या सरस्वती / तवर्गेण तथोपेता पञ्चमी वाक्प्रधारणा

ट-वर्गाने मण्डित रूप असलेली ‘विमला’ नावाची सरस्वती आहे. तसेच त-वर्गयुक्त पाचवी ‘वाक्प्रधारणा’ आहे.

Verse 6

पवर्गेण परिस्फीता षष्ठी तु जयिनी मता / यादिवर्णचतुष्कोणे सर्वैश्वर्यादिवाङ्मयी

प-वर्गाने परिपुष्ट अशी षष्ठी देवी ‘जयिनी’ मानली आहे. ‘या’ आदि वर्णांच्या चतुष्कोणात स्थित होऊन ती सर्व ऐश्वर्यादी वाणीस्वरूपा आहे.

Verse 7

साधिकाक्षरषट्केन कौलिनी त्वष्टमी मता / एता देव्यो जपरता मुक्ताभरणमण्डिताः

साधिक अक्षरांच्या षट्काने युक्त अशी अष्टमी देवी ‘कौलिनी’ मानली आहे. या देव्या जपात रत असून मोत्यांच्या आभूषणांनी अलंकृत आहेत.

Verse 8

सदा स्फुरद्गद्यपद्यलहरीलालिता मताः / काव्यैश्च नाटकैश्चैव मधुरैः कर्णहारिभिः / विनोदयन्त्यः श्रीदेवीं वर्तन्ते कुम्भसम्भवः

त्या सदैव गद्य-पद्याच्या स्फुरित लहरींनी ललित मानल्या जातात. मधुर, कर्णहारि काव्ये व नाटके यांद्वारे श्रीदेवीचा विनोद करीत—हे कुम्भसम्भव—त्या वर्ततात.

Verse 9

एता रहस्यनाम्नैव ख्याता वातापितापन / नायिका स्वस्य चक्रस्य सिद्धानाम्ना प्रकीर्तिता

हे वातापितापन! या देव्या ‘रहस्य’ या नावानेच प्रसिद्ध आहेत. आपल्या चक्राची नायिका ‘सिद्धा’ या नावाने प्रकीर्तित आहे.

Verse 10

अस्य चक्रस्य संरक्षाकारिणी खेचरी मता / वशिन्याद्यन्तरालस्योपरिष्टाद्विन्ध्यमर्दन

हे विन्ध्यमर्दन! या चक्राची संरक्षा करणारी ‘खेचरी’ मानली आहे; वशिनी आदींच्या अंतरालाच्या वर ती स्थित आहे.

Verse 11

हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम् / अस्त्रं चक्रमितिज्ञेयं तत्र बाणादिदेवताः

वीस हात उंच व चार नल्व विस्ताराचे ते दिव्य अस्त्र ‘चक्र’ म्हणून ओळखावे; त्यात बाणादी अस्त्रांचे अधिष्ठातृ देवता वास करतात।

Verse 12

पञ्च बाणेश्वरीदेव्यः पञ्च कामेश्वराशुगाः / अङ्कुशद्वितयं दीप्तमादिस्त्रीपुंसयोर्द्वयोः

पाच बाणेश्वरी देव्या आणि कामेश्वराचे पाच वेगवान बाण आहेत; आद्य स्त्री-पुरुष या दोघांसाठी दोन तेजस्वी अंकुशही आहेत।

Verse 13

धनुर्द्वयं च विन्ध्यारे नव पुण्ड्रेषु कल्पितम् / पाशद्वयं च दीप्ताभं चत्वार्यस्त्राणि कुम्भज

हे कुम्भजा! विन्ध्य प्रदेशातील नऊ पुण्ड्रांत दोन धनुष्ये कल्पिली आहेत; तसेच दोन तेजस्वी पाश—अशी चार अस्त्रे आहेत।

Verse 14

कामेश्वर्यास्तु चत्वारि चत्वारि श्रीमहेशितुः / आहत्याष्टायुधानीति प्रज्वलन्ति विभान्ति च

कामेश्वरीची चार आणि श्रीमहेश्वराचीही चार—अशी एकूण आठ आयुधे; ती प्रज्वलित होऊन तेजाने विभांत दिसतात।

Verse 15

भण्डासुरमहायुद्धे दुष्टदानवशोणितैः / पीतैरतीव तृप्तानिदिव्यास्त्राण्यति जाग्रति

भण्डासुराच्या महायुद्धात दुष्ट दानवांचे रक्त पिऊन ती दिव्यास्त्रे अत्यंत तृप्त होतात आणि फारच जागृत राहतात।

Verse 16

एतेषामायुधानां तु परिवारायुधान्यलम् / वर्तन्ते ऽस्त्रान्तरे तत्र तेषां संख्या तु कोटिशः

या आयुधांच्या भोवती सहाय्यक आयुधेही पुरेशी आहेत; त्या अस्त्रसमूहात त्यांची संख्या कोटीकोटी आहे.

Verse 17

वज्रशक्तिः शतघ्नी च भुशुण्डी मुसलं तथा / कृपाणः पट्टिशं चैव मुद्गरं भिन्दिपालकम्

वज्रशक्ती, शतघ्नी, भुशुण्डी आणि मुसळ; तसेच कृपाण, पट्टिश, मुद्गर व भिन्दिपाल—ही सर्व.

Verse 18

एवमादीनि शस्त्राणि सहस्राणां सहस्रशः / अष्टायुधमहाशक्तीः सेवन्ते मदविह्वलाः

अशा प्रकारची शस्त्रे हजारोंच्या हजारों आहेत; मदाने विह्वळ झालेले ते अष्ट-आयुध महाशक्तींची सेवा करीत असतात.

Verse 19

अथ शस्त्रान्तरालस्योपरि वातापितापन / हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम् / धिष्ण्यं तु समयेशीनां स्थानं च तिसृणां मतम्

मग त्या शस्त्र-अंतराळाच्या वर ‘वातापितापन’ नावाचे धिष्ण्य होते—वीस हात उंच व चार नल्व विस्ताराचे; तेच समयेशींचे धाम आणि तिन्ही देवतांचे स्थान मानले जाते.

Verse 20

कामेशाद्यास्तत्र देव्यस्तिस्रो ऽन्या तु चतुर्थिका / सैव निःशेषविश्वानां सवित्री ललितेश्वरी

तेथे कामेश्वरी आदि तीन देव्या होत्या आणि आणखी एक चौथीही; तीच समस्त विश्वांची सावित्री—ललितेश्वरी आहे.

Verse 21

तिसृणां शृणु नामानि कामेशी प्रथमा मता / वज्रेशी भगमाला च ताः सेवन्ते सहस्रशः

त्या तिघींची नावे ऐक—कामेशी प्रथम मानली आहे; वज्रेशी व भगमाला—त्यांची सहस्र प्रकारे सेवा केली जाते।

Verse 22

सर्वेषां दर्शनानां च या देव्यो विविधाः स्मृताः / ताः सर्वास्तत्र सेवन्ते कामेशादिमहोदयाः

सर्व दर्शनांत ज्या विविध देव्या स्मरणात आहेत, त्या सर्व तिथे कामेशी आदी महोदयाांची सेवा करतात।

Verse 23

एतासांच प्रसंगेषु नित्यानां च प्रसञ्जने / चक्रिणीनां योगिनीनां श्रीदेवी पूरणात्मिका

यांच्या प्रसंगांत व नित्या देवतांच्या संयोगात, चक्रिणी योगिनींमध्ये श्रीदेवीच पूरणात्मिका आहे।

Verse 24

या कामेश्वरदेवाङ्कशायिनी ललितांबिका / कामेश्यादिचतुर्थी सा नित्यानां षोडशी मता

जी कामेश्वरदेवांच्या अंकावर शयन करतात त्या ललितांबिका—नित्यांमध्ये कामेशी-आदि चतुर्थी, आणि षोडशी म्हणून मानल्या जातात।

Verse 25

योगिनी चक्रदेवीनां नवमी परिकीर्तिता / समयेश्यन्तरालस्योपरिष्टादिल्वलान्तक

योगिनी-चक्रदेवींमध्ये ती नवमी म्हणून कीर्तिली आहे; आणि समयेशीच्या अंतरालाच्या वर ‘इल्वलान्तक’ स्थित आहे।

Verse 26

नाथान्तरमिति प्रोक्तं हस्तविंशतिरुन्नतम् / चतुर्नल्वप्रविस्तारं प्राग्वत्सोपानमण्डितम्

यास “नाथांतर” असे म्हटले आहे; याची उंची वीस हस्त, विस्तार चार नल्व, आणि पूर्वेकडे पायऱ्यांनी अलंकृत आहे.

Verse 27

तत्र नाथामहादेव्या योगशास्त्रप्रवर्त्तकाः / सर्वेषां मन्त्रगुरवः सर्वविद्यामहार्णवाः

तेथे नाथा-महादेवीचे योगशास्त्र प्रवर्तक, सर्वांचे मंत्रगुरु, आणि सर्वविद्यांचा महासागर असे ते विराजमान आहेत.

Verse 28

चत्वारो यागनाथाश्च लोकानामिह गुप्तये / सृष्टाः कामंशदेवेन तेषां नामानि मे शृणु

लोकांच्या गुप्त रक्षणासाठी येथे चार यागनाथ कामंशदेवाने निर्माण केले; त्यांची नावे माझ्याकडून ऐक.

Verse 29

मित्री च शोडिशश्चैव चर्याख्यः कुम्भसम्भव / तैः सृष्टा बहवो लोकारक्षार्थं पादुकात्मकाः

मित्री, शोडिश, चर्याख्य आणि कुम्भसम्भव—यांनी लोकांच्या रक्षणासाठी पादुका-स्वरूप अनेक रक्षक निर्माण केले.

Verse 30

दिव्यविद्या मानवौघसिद्धौघाः सुरतापसाः / प्राप्तसालोक्यसारूप्यसायुज्यादिकसिद्धयः

ते दिव्यविद्येने युक्त, मानव-समूह व सिद्ध-समूह, देवतुल्य तपस्वी आहेत; ज्यांनी सालोक्य, सारूप्य, सायुज्य इत्यादी सिद्धी प्राप्त केल्या आहेत.

Verse 31

महान्तो गुरवस्तांस्तु सेवन्ते प्रचुरा गुरून् / अथ नाथान्तरालस्योपरिष्टाद्धिष्ण्यमुत्तमम्

ते महान गुरु त्या गुरूंची विपुल सेवा करीत असतात। नंतर नाथाच्या अंतरालाच्या वर परम उत्तम धाम स्थित आहे।

Verse 32

हस्तविंशतिरुन्नमं चतुर्नल्वप्रविस्तरम् / नित्यान्तरमिति प्रोक्तं नित्याः पञ्चदशात्र वै

त्याची उंची वीस हस्त आणि विस्तार चार नल्व असा सांगितला आहे। यास ‘नित्यान्तर’ म्हणतात; येथे नित्या पंधरा आहेत.

Verse 33

अथ कामेश्वरी नित्या नित्या च भगमालिनी / नित्यक्लिन्ना अपि तथा भेरुण्डा वह्निवासिनी

यानंतर कामेश्वरी नित्या आणि भगमालिनी नित्या; तसेच नित्यक्लिन्ना, भेरुण्डा व वह्निवासिनी।

Verse 34

महावज्रेश्वरी दूती त्वरिता कुलसुन्दरी / नित्या नीलपताका च विजया सर्वमङ्गला

महावज्रेश्वरी, दूती, त्वरिता, कुलसुन्दरी; तसेच नित्या नीलपताका, विजया आणि सर्वमंगला।

Verse 35

ज्वालामालिनिका चित्रेत्येताः पञ्चदशोदिताः / एता देवीस्वरूपाः स्युर्महाबलपराक्रमाः

ज्वालामालिनिका आणि चित्रा—अशा या पंधरा सांगितल्या आहेत। या देवीचेच स्वरूप असून महाबल व पराक्रमयुक्त आहेत।

Verse 36

प्रथमा मुख्यतिथितां प्राप्ता व्याप्य जगत्त्रयाः / कालत्रितयरूपाश्च कालग्रासविचक्षणाः

त्या प्रथम नित्या मुख्य तिथीचे पद प्राप्त करून त्रैलोक्यात व्यापून राहिल्या; त्या काळत्रयरूप असून काळग्रासाचे रहस्य जाणणाऱ्या आहेत.

Verse 37

ब्रह्मादीनामशेषाणां चिरकालमुपेयुषाम् / तत्तत्कालशतायुष्यरूपा देव्याज्ञया स्थिताः

ब्रह्मा इत्यादी सर्वांच्या दीर्घकालीन स्थितीसाठी त्या देवीच्या आज्ञेने त्या-त्या काळाच्या शतायुष्यरूपाने स्थिर राहतात.

Verse 38

नित्योद्यता निरान्तकाः श्रीपराङ्गसमुद्भवाः / सेवन्ते जगतामृद्ध्यै ललितां चित्स्वरूपिणीम्

त्या सदैव उद्यत, अविनाशी, श्रीपराङ्गातून उद्भवलेल्या; जगताच्या समृद्धीसाठी चित्स्वरूपिणी ललिता देवीची सेवा करतात.

Verse 39

तासां भवनतां प्राप्ता दीप्ताः पञ्चदशेश्वराः / विसृष्टिबिन्दुचक्रे तु षोडश्या भवनं मतम्

त्यांच्या भवनत्वास प्राप्त झालेले पंधरा तेजस्वी ईश्वर आहेत; परंतु विसृष्टिबिंदुचक्रात षोडशीचे भवन मानले जाते.

Verse 40

अथ नित्यान्तरालस्योपरिष्टात्कुम्भसम्भव / अङ्गदेव्यन्तरं प्रोक्तं हस्तविंशातिरुन्नतम्

हे कुम्भसम्भवा! आता नित्यांच्या अंतरालाच्या वर अङ्गदेवीचे एक अंतर (स्थान) सांगितले आहे, जे वीस हात उंच आहे.

Verse 41

चतुर्नल्वप्रविस्तारं प्राग्वत्सोपानमन्दिरम् / तस्मिन्हृदयदेव्याद्याः शक्तयः संति वै मुने

हे मुने! पूर्वाभिमुख पायऱ्यांनी युक्त, चार नल्व विस्ताराच्या त्या मंदिरात हृदयदेवी आदि शक्ती नांदतात.

Verse 42

हृद्देवी च शिरोदेवी शिखादेवी तथैव च / वर्मदेवी दृष्टिदेवी शस्त्रदेवी षडीरिताः

हृद्देवी, शिरोदेवी, शिखादेवी, वर्मदेवी, दृष्टिदेवी आणि शस्त्रदेवी—अशा या सहा देव्या सांगितल्या आहेत.

Verse 43

अत्यन्तसन्निकृष्टास्ताः श्रीकामेश्वरसुभ्रुवः / नवलावण्यपूर्णाङ्ग्यः सावधाना धृतायुधाः

श्रीकामेश्वराच्या सुभ्रू त्या देव्या अत्यंत निकट उभ्या आहेत; नव-लावण्याने पूर्ण अंगांच्या, सावध आणि आयुधधारी आहेत.

Verse 44

परितो बिन्दुपीठे च भ्राम्यन्तो दृप्तमूर्तयः / ललिताज्ञाप्रवर्तिन्यो वशीनां पीठवर्तिकाः

त्या दर्पयुक्त मूर्ती बिंदुपीठाभोवती भ्रमण करतात; ललितेच्या आज्ञेने प्रवृत्त होऊन वशीनींच्या पीठात वास करतात.

Verse 45

अथाङ्गदेव्यन्तरस्योपरिष्टान्मण्डलाकृति / बिन्दुनाद महापीठं दशहस्तसमुन्नतम्

त्यानंतर अंगदेव्यांच्या अंतरभागाच्या वर मण्डलाकार बिंदुनाद महापीठ आहे, जे दहा हात उंच उन्नत आहे.

Verse 46

नल्वाष्टकप्रविस्तारमुद्यदादित्यसंनिभम् / बिन्दुपीठमिदं ज्ञेयं श्रीपीठमपि चेष्यते

हे नल्वाष्टक-विस्तारयुक्त, उदयत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे. हे बिंदुपीठ म्हणून जाणावे; हेच श्रीपीठही मान्य आहे.

Verse 47

महापीठमिति ज्ञेयं विद्यापीठमपीष्यते / आनन्दपीठमपि च पञ्चाशत्पीठरूपधृक्

हे महापीठ म्हणून जाणावे; हे विद्यापीठही मानले जाते. हे आनंदपीठही आहे आणि पन्नास पीठांचे स्वरूप धारण करते.

Verse 48

तत्र श्रीललितादेव्याः पञ्चब्रह्ममये महत् / जागर्ति मञ्चरत्नं तु प्रपञ्चत्रयमूलकम्

तेथे श्रीललिता देवीचे पञ्चब्रह्ममय महान मञ्चरत्न जागृत असते, जे त्रिविध प्रपंचाचे मूळ आहे.

Verse 49

तस्य मञ्चस्य पादास्तु चत्वारः परिकीर्तिताः / दशहस्तसमुन्नम्रा हस्तत्रितयविष्ठिताः

त्या मञ्चाचे चार पाय सांगितले आहेत; ते दहा हात उंच उठलेले असून तीन-तीन हातांच्या आधारावर स्थित आहेत.

Verse 50

ब्रह्मविष्णुमहेशानेश्वररूपत्वमागताः / शक्तिभावमनुप्राप्ताः सदा श्रीध्यानयोगतः

ते ब्रह्मा, विष्णु, महेश आणि ईश्वर यांच्या रूपत्वास प्राप्त होऊन, सदैव श्री-ध्यानयोगाने शक्तिभावास प्राप्त झाले आहेत.

Verse 51

एकस्तु पञ्चपादः स्याज्जपाकुसुमसन्निभः / ब्रह्मात्मकः स विज्ञेयो वह्निदिग्भागमाश्रितः

एक पाद पंचपादयुक्त असून जपाकुसुमासारखा वर्णाचा आहे। तो ब्रह्मस्वरूप जाणावा, अग्निदिग्भागात आश्रित आहे।

Verse 52

चतुर्थो मञ्चपादस्तु कर्णिकारकसाररुक् / ईश्वरात्मा स विज्ञेय ईशदिग्भागमाश्रितः

चौथा मञ्चपाद कर्णिकाराच्या सारासारखा तेजस्वी आहे। तो ईश्वरस्वरूप जाणावा, ईशदिग्भागात आश्रित आहे।

Verse 53

एते सर्वे सायुधाश्च सर्वालङ्कारभूषिताः / उपर्यधःस्तंभरूपा मध्ये पुरुषरूपिणः

हे सर्व आयुधधारी असून सर्व अलंकारांनी भूषित आहेत। वरखाली स्तंभरूप, आणि मध्यभागी पुरुषरूप धारण करणारे आहेत।

Verse 54

श्रीध्यानमीलिताक्षाश्च श्रीध्यानान्निश्चलाङ्गकाः / तेषामुपरि मञ्चस्य फलकस्तु सदाशिवः

ते श्रीध्यानात नेत्र मिटून बसलेले असून श्रीध्यानामुळे त्यांची अंगे निश्चल आहेत। त्यांच्या वर मञ्चाचा फलक स्वयं सदाशिव आहे।

Verse 55

विकासिदाडिमच्छायश्चतुर्नल्वप्रविस्तरः / नल्वषट्कायामवांश्च सदाभास्वरमूर्तिमान्

तो उमललेल्या डाळिंबासारख्या छायायुक्त असून चार नल्व परिमाणाने विस्तीर्ण आहे। नल्व-षट्क आयामाचा व सदा तेजस्वी मूर्तिमान आहे।

Verse 56

अङ्गदेव्यन्तरारंभान्मञ्चस्य फलकावधि / चिन्तामणिमयाङ्गानि तत्त्वरूपाणि तापस

हे तापसा! अङ्गदेवीच्या अंतरारंभापासून मञ्चाच्या फलकापर्यंत जी अंगे आहेत, ती चिंतामणिमय व तत्त्वस्वरूप आहेत।

Verse 57

सोपानानि विभासंते षट्त्रिंशद्वै निवेशनैः / आरोहस्य क्रमेणैव सोपानान्यभिदध्महे

छत्तीस निवेशन-भेदांनी ते सोपान प्रकाशमान दिसतात; आरोहणाच्या क्रमानेच आम्ही त्या सोपानांचे वर्णन करतो।

Verse 58

भूमिरापो ऽनलो वायुराकाशो गन्ध एव च / रसो रूपं स्पर्शसंब्दोपस्थपायुपदानि च

पृथ्वी, आप, अनल, वायु, आकाश; तसेच गंध, रस, रूप, स्पर्श, शब्द; आणि उपस्थ, पायु व पाद—हीही।

Verse 59

पाणिवाग्घ्राणजिह्वाश्चत्वक् चक्षुः श्रोत्रमेव च / अहङ्कारश्च बुद्धिश्च मनः प्रकृतिपूरुषौ

हात, वाणी, घ्राण, जिह्वा; त्वचा, नेत्र व श्रोत्र; तसेच अहंकार, बुद्धी, मन, प्रकृती व पुरुष।

Verse 60

नियतिः कालरागौ च कला विद्ये च मायया / शुद्धाविद्येश्वरसदाशिवशक्तिः शिवा इति

नियती, काळ व राग; तसेच कला, विद्या व माया; पुढे शुद्धाविद्या, ईश्वर, सदाशिव, शक्ती—आणि ‘शिव’—असे म्हटले आहे।

Verse 61

एताः षट्त्रिंशदाख्यातास्तत्त्वसोपानपङ्क्तयः / पूषा सोपानपङ्क्तिश्च मञ्चपूर्वदिशंश्रिताः

या छत्तीस तत्त्व-रूप सोपान-पंक्ती सांगितल्या आहेत; आणि ‘पूषा’ नावाची सोपान-पंक्तीही मञ्चाच्या पूर्व दिशेस आश्रित होती।

Verse 62

अथ मञ्चस्योपरिष्टाद्धंसतूलिकतल्पकः / हस्तमात्रं समुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम्

मग मञ्चाच्या वर हंस-तूलिकेचा शय्या-तल्प ठेवलेला होता; तो एक हात उंच उठलेला आणि चार नल्व मापाने विस्तीर्ण होता।

Verse 63

पादोपधानमूर्धोपधान दन्द्वविराजितम् / गड्डकानां चतुः षष्टिशोभितं पाटलत्विषा

त्यात पाद-उपधान व मस्तक-उपधान अशी जोडी शोभत होती; आणि पाटल तेजाने झळकणाऱ्या चौसष्ट गड्डकांनी ते अलंकृत होते।

Verse 64

तस्योपरिष्टात्कौसुंभवसनेनोत्तरच्छदः / शुचिना मृदुना कॢप्तः पद्मरागमणित्विषा

त्याच्या वर कुसुंभ-वस्त्राचे उत्तरीय आच्छादन होते; ते शुद्ध, मृदु आणि पद्मराग मण्याच्या तेजाने दीप्त होते।

Verse 65

तस्योपरि वसन्पूर्वदिङ्मुखो दययान्वितः / शृङ्गारवेषरुचिरस्सदा षोडशवार्षिकः

त्याच्या वर तो पूर्व दिशेकडे मुख करून, दयायुक्त होऊन विराजमान होता; शृंगार-वेषाने रम्य, सदैव सोळा वर्षांचा भासे।

Verse 66

उद्यद्भास्करबिंबाभश्चतुर्हस्तस्त्रिलोचनः / हारकेयूरमुकुटकटकाद्यैरलङ्कृतः

उगवत्या सूर्यबिंबासारखा तेजस्वी, तो चतुर्भुज व त्रिलोचन आहे। हार, केयूर, मुकुट, कटक इत्यादी अलंकारांनी विभूषित आहे॥

Verse 67

कमनीयस्मितज्योत्स्नामरिपूर्णकपोलभूः / जागर्ति भगवानादिदेवः कामेश्वरः शिवः

मोहक हास्याच्या ज्योत्स्नेने ज्यांचे कपोल भरून गेले आहेत, ते भगवान आदिदेव कामेश्वर शिव जागृत आहेत॥

Verse 68

तस्योत्संगे समासीना तरुणादित्यपाटला / सदा षोडशवर्षा च नवयौवनदर्पिता

त्यांच्या उत्संगात विराजमान, तरुण सूर्याप्रमाणे अरुणवर्णा; सदैव सोळा वर्षांची, नवयौवनाच्या दर्पाने युक्त॥

Verse 69

अमृष्टपद्मरागाभा चन्दनाब्जनखच्छटा / यावकश्रीर्निर्व्यपेक्षा पादलौहित्यवाहिनी

अघासलेला पद्मराग जसा तशी आभा, चंदनलिप्त नखांची छटा; यावकाच्या शोभेची अपेक्षा नसलेली, पावलांची लाली स्वतः धारण करणारी॥

Verse 70

कलनिस्वानमञ्जीरपतत्कङ्कणमोहना / अनङ्गवरतूणीरदर्पोन्मथनजङ्घिका

मधुर नाद करणाऱ्या पैंजणांनी व झंकारणाऱ्या कंकणांनी मोहविणारी; अनंगाच्या श्रेष्ठ तूणीराचा दर्पही मथून टाकणाऱ्या जंघा जिने धारण केल्या॥

Verse 71

करिशुण्डदोः कदलिकाकान्तितुल्योरुशोभिनी / अरुणेन दुकूलेन सुस्पर्शेन तनीयसा / अलङ्कृतनितंबाढ्या जघनाभोगभासुरा

हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे भुजा असलेली, केळीच्या खोडासारख्या कांतीच्या उरूंनी शोभणारी। अरुण, कोमल-स्पर्शी, सूक्ष्म दुकूल परिधान केलेली; अलंकृत नितंबांनी समृद्ध, जघनवैभवाने दीप्तिमान।

Verse 72

अर्धोरुकग्रन्थिमती रत्नकाञ्चीविराजिता / नतनाभिमहावर्तत्रि वल्यूर्मिप्रभासरित्

अर्ध-ऊरूवर ग्रंथिबंध असलेली, रत्नजडित कांचीने विराजमान। नत नाभीच्या महान आवर्ताने व त्रिवलीच्या तरंग-प्रभेने उजळलेली।

Verse 73

स्तनकुड्मलहिन्दोलमुक्तादामशतावृता / अतिपीवरवक्षोजभारभङ्गुरमध्यभूः

स्तनकुड्मलांच्या झुल्यासारख्या लोंबत्या मोत्यांच्या माळांच्या शतांनी आवृत। अतिशय पिवर वक्षोजांच्या भाराने ज्याचा मध्यमभाग नाजूकसा वाकलेला।

Verse 74

शिरीषदाममृदुलच्छदाभांश्चतुरो भुजान्

शिरीषमाळेसारख्या मृदु, कोवळ्या पानांसारख्या आभेच्या तिच्या चार भुजा होत्या।

Verse 75

केयूरकङ्कणश्रेणीमण्डितान्सोर्मिकाङ्गुलीन् / वहन्ती पतिसंसृष्टशङ्खसुन्दरकन्धरा

केयूर व कंकणांच्या श्रेणींनी मंडित, बोटांत अंगठ्या धारण करणारी। पतीच्या संस्पर्शाने शोभणारी, शंखासारखी सुंदर कंधरा (गळा) असलेली ती विराजत होती।

Verse 76

मुखदर्पण वृत्ताभचिबुका पाटलाधरा / शुचिभिः पङ्क्तिशुद्धैस्च विद्यारूपैर्विभास्वरैः / कुन्दकुड्मललक्ष्मीकैर्दन्तैर्दर्शितचन्द्रिका

तिची हनुवटी मुख-दर्पणासारखी गोल व उजळ, ओठ पाटलासारखे लाल होते. रांगोळीप्रमाणे नीट, अत्यंत शुद्ध, विद्यारूप तेजस्वी दात कुंदकळीच्या शोभेचे; त्यांतून चंद्रिकेसारखी प्रभा दिसे.

Verse 77

स्थूलमौक्तिकसनद्धनानाभरणभासुरा / केतकान्तर्दलश्रोणी दीर्घदीर्घविलोचना

जाड्या मोत्यांनी जडविलेल्या नानाविध आभूषणांनी ती तेजस्वी होती. तिची श्रोणी केतकीच्या अंतर्पाकळीसारखी कोमल, आणि नेत्र अतिशय दीर्घ-दीर्घ होते.

Verse 78

अर्धेन्दुललिते भाले सम्यक्कॢप्तालकच्छटा / पालीवतं समाणिक्यकुण्डलामण्डितश्रुतिः

तिच्या भाळावर अर्धचंद्रासारखी ललित शोभा होती, आणि केसांच्या बटा नीटस रीत्या सजलेल्या होत्या. तिचे कान पालीसारखे शोभत, त्यांवर माणिक्यकुंडले झळकत होती.

Verse 79

नवकर्पूरकस्तूरीसदामोदितवीटिका / शरच्चञ्चन्निशानाथमण्डलीमधुरानना

नवकर्पूर व कस्तुरीच्या सुवासाने तिची वीटिका (तांबूल) सदैव सुगंधित असे. तिचे मधुर मुख शरदातील चंचल चंद्रमंडळासारखे रम्य होते.

Verse 80

चिन्तामणीनां सारेण कॢप्तचारुकिरीटिका / स्फुरत्तिलकरत्नाभभालनेत्रविराजिता

चिंतामणींच्या साराने तिचा सुंदर किरीट घडविला होता. चमचमणाऱ्या तिलकरत्नासारखे तिचे भाळनेत्र (तृतीय नेत्र) शोभून दिसत होते.

Verse 81

गाढान्धकारनिबिडक्षामकुन्तलसंहतिः / सीमन्तरेशाविन्यस्तकिन्दूरश्रेणिभासुरा

तिचे घन, अंधारासारखे काळे व दाट केशरूप शोभून दिसतात; आणि मस्तकावरील भांगात लावलेल्या कुंकवाच्या रेषा दिव्य तेजाने उजळतात।

Verse 82

स्फुरच्चन्द्रकलोत्तंसमदलोलविलोचना / सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सर्वाभरणभूषिता

मस्तकावर झळकणारी चंद्रकला धारण करून तिचे नेत्र मधुर मदाने चंचल आहेत; ती सर्व शृंगार-वेषांनी समृद्ध व सर्व आभरणांनी अलंकृत आहे।

Verse 83

समस्तलोकमाता च सदानन्दविवर्धिनी / ब्रह्मविष्णुगिरीशेशसदाशिवनिदानभूः

ती समस्त लोकांची माता असून सदा आनंद वाढविणारी आहे; ब्रह्मा, विष्णु, गिरीश-ईश आणि सदाशिव—या सर्वांची कारणभूता तीच आहे।

Verse 84

अपाङ्गरिङ्खत्करुणानिर्झरीतर्पिताखिला / भासते सा भगवती पापघ्नी ललितांबिका

तिच्या अपांग-कटाक्षातून वाहणाऱ्या करुणेच्या झऱ्याने सर्वजण तृप्त होतात; ती भगवती ललितांबिका पापांचा नाश करणारी म्हणून तेजस्वी भासते।

Verse 85

अन्यदैवतपूजानां यस्याः पूजाफलं विदुः / यस्याः पूजाफलं प्राहुयस्या एव हि पूजनम्

इतर देवतांच्या पूजेचे जे फळ मानले जाते, ते तिच्याच पूजेचे फळ आहे; आणि ज्या फळाला तिचे फळ म्हणतात, तेही खरेतर तिचेच पूजन आहे।

Verse 86

तस्याश्च ललितादेव्या वर्णयामि कथं पुनः / वर्षकोटिसहस्रेणाप्येकांशो वर्ण्यते न हि

त्या श्रीललितादेवीचे मी पुन्हा वर्णन तरी कसे करू? कोट्यवधी सहस्र वर्षांनीही तिच्या महिमेचा एक अंशसुद्धा वर्णन होत नाही.

Verse 87

वर्ण्यमाना ह्यवाग्रूपा वाचस्तस्यां कुतो गतिः / यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह

वर्णन करतानाही ती वाणीपलीकडची आहे; तिथे वाणीची गती कुठे? जिथे मनासह वाणीही तिला न गाठता परत फिरते.

Verse 88

बहुना किमिहोक्तेन तत्त्वभूतमिदं शृणु / न पक्षपातान्न स्नेहान्न मोहाद्वा मयोच्यते

इथे अधिक बोलून काय उपयोग? हे तत्त्वस्वरूप सत्य ऐक; मी हे ना पक्षपाताने, ना स्नेहाने, ना मोहाने सांगत आहे.

Verse 89

संतु कल्पतरोः शाखा लेखिन्यस्तपसां निधे / मषीपात्राणि सर्वे ऽपि सप्त संतु महार्णवाः

हे तपोनिधी! कल्पतरूच्या शाखा लेखण्या होवोत आणि सातही महासागर सर्वांचे शाईचे पात्र होवोत.

Verse 90

पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा भूमिः पत्रत्वमृच्छतु / तस्य लेखनकालो ऽस्तु परार्ध्याधिकवत्सरैः

पन्नास कोटी विस्ताराची ही पृथ्वीच पत्र होवो, आणि ते लिहिण्याचा काळ परार्धाहून अधिक वर्षांचा होवो.

Verse 91

लिखन्तु सर्वे लोकाश्च प्रत्येकं कोटिबाहवः / सर्वे बृहस्पतिसमा वक्तारो यदि कुंभज

हे कुंभज! सर्व लोकांतील सर्वजण, प्रत्येकाचे कोटी बाहू असोत आणि सर्वजण बृहस्पतीसमान वक्ते असोत, तरीही (तिचे) वर्णन पूर्ण होणार नाही.

Verse 92

अथापि तस्याः श्रीदेव्याः पादाब्जैकाङ्गुलिद्युतेः / सहस्रांशेष्वेकैकांशवर्णना न हि जायते / अथ वा वृत्तिरखिला निष्फला तद्गुणस्तुतौ

तरीही त्या श्रीदेवीच्या चरणकमळातील एका बोटाच्या तेजाचेही सहस्रांशातील एक अंश इतके वर्णन होत नाही; किंबहुना तिच्या गुणस्तुतीत सर्व वाणीची प्रवृत्तीच निष्फळ ठरते.

Verse 93

बिन्दुपीठस्य परितश्चतुरस्रवया स्थिता / महामायाजवनिका लंबते मेचकप्रभा

बिंदुपीठाच्या सभोवती चतुरस्र रूपाने स्थित अशी महामायेची जवनिका मेचक (श्याम) प्रभेसह लोंबत आहे.

Verse 94

देव्या उपरि हस्तानां विंशतिद्वितयोर्ध्वतः / इन्द्रगोपवितानं तु बद्धं त्रैलोक्यदुर्लभम्

देवीच्या वर, हस्तमापाने विंशतिद्वय (चाळीस) उंचीवर, इंद्रगोपासारखे लाल वितान बांधलेले आहे; ते त्रैलोक्यातही दुर्लभ आहे.

Verse 95

तत्रालङ्कारजालं तु वर्तमानं सुदुर्लभम् / मद्वाणी वर्णयिष्यन्ती कण्ठ एव ह्रिया हता

तेथे विद्यमान अलंकारांचे जाळे अत्यंत दुर्लभ आहे; ते वर्णन करावयास निघालेली माझी वाणी लज्जेने कंठातच थांबते.

Verse 96

सैव जानाति तत्सर्वं तत्रत्यमखिलं गुणम् / मनसो ऽपि हि दूरे तत्सौभाग्यं केनवर्ण्यते

तीच देवी तेथील सर्व गुणसमूह पूर्णपणे जाणते. ते सौभाग्य मनालाही अगम्य आहे; त्याचे वर्णन कोण करील?

Verse 97

इत्थं भण्डमहादैत्यवधाय ललितांबिका / प्रादुर्भुता चिदनलाद्दग्धनिःशेषदानवा

अशा प्रकारे भण्ड महादैत्याच्या वधासाठी ललितांबिका प्रकट झाली; चित्-अग्नीने सर्व दानव निःशेष दग्ध झाले.

Verse 98

दिव्यशिल्पिजनैः कॢप्तं षोडशक्षेत्रवेशनम् / अधिष्ठाय श्रीनगरं सदा रक्षति विष्टपम्

दिव्य शिल्पकारांनी घडविलेल्या, सोळा क्षेत्रांनी युक्त त्या निवासात अधिष्ठित होऊन, श्रीनगरात विराजमान ती सदैव लोकांचे रक्षण करते.

Verse 99

इत्थमेव प्रकारेण श्रीपुराण्यन्यकान्यपि / न भेदको ऽपि विन्यासो नाममात्रं पुरां भिदा

याच प्रकारे इतरही श्रीपुरे आहेत; त्यांच्या विन्यासात भेद नाही, नगरांचा भेद केवळ नाममात्र आहे.

Verse 100

नानावृक्षमहोद्यानमारभ्येतिक्रमेण ये / वदन्ति श्रीपुरकथां ते यान्ति परमां गतिम्

जे नानावृक्षांनी युक्त महान उद्यानापासून आरंभ करून क्रमाने श्रीपुरकथा सांगतात, ते परम गतीला पोहोचतात.

Verse 101

आकर्णयन्ति पृच्छन्ति विचिन्वन्ति च ये नराः / ये पुस्तके धारयन्ति ते यान्ति परमां गतिम्

जे नर ऐकतात, विचारतात व शोध घेतात, आणि जे हे पुस्तकात धारण करतात—ते परम गतीस जातात।

Verse 102

ये श्रीपुरप्रकारेण तत्तत्स्थानविभेदतः / कृत्वा शिल्पिजनैः सर्वं श्रीदेव्यायतनं महत् / संपादयन्ति ये भक्तास्ते यान्ति परमां गतिम्

जे भक्त श्रीपुराच्या पद्धतीने, स्थानभेदानुसार शिल्पिजनांकडून सर्व बांधकाम करून श्रीदेवीचे महान् आयतन (मंदिर) सिद्ध करतात—ते परम गतीस जातात।