Shloka 19
Cintāmaṇi-gṛha Antara-kathana (Account of the Inner Chambers of the Cintāmaṇi Palace) — Lalitopākhyāna Context
Devanagari script
अथ शस्त्रान्तरालस्योपरि वातापितापन / हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम् / धिष्ण्यं तु समयेशीनां स्थानं च तिसृणां मतम्
Transliteration
atha śastrāntarālasyopari vātāpitāpana / hastaviṃśatirunnamraṃ caturnalvapravistaram / dhiṣṇyaṃ tu samayeśīnāṃ sthānaṃ ca tisṛṇāṃ matam
Translation
मग त्या शस्त्र-अंतराळाच्या वर ‘वातापितापन’ नावाचे धिष्ण्य होते—वीस हात उंच व चार नल्व विस्ताराचे; तेच समयेशींचे धाम आणि तिन्ही देवतांचे स्थान मानले जाते.
Word by Word
अथthen
अथ:
सम्बन्धसूचक (Discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय (indeclinable), अनुक्रम/आरम्भार्थ (then/now)
शस्त्र-अन्तरालस्यof the space among weapons
शस्त्र-अन्तरालस्य:
षष्ठी-सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootशस्त्र (प्रातिपदिक) + अन्तराल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन (Singular); षष्ठी-तत्पुरुष: 'शस्त्राणाम् अन्तरालम्'
उपरिupon/above
उपरि:
देशाधिकरण (Locative relation)
TypeIndeclinable
Rootउपरि (अव्यय)
Formअव्यय (indeclinable), उपर्यर्थक (preposition/adverb: upon/above)
वात-आपित-आपन(a structure) affected/heated by wind (uncertain reading)
वात-आपित-आपन:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootवात (प्रातिपदिक) + आपित (कृदन्त, आप्/आपि? PPP) + आपन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular); पाठदोष/दुर्लभ-रूप: 'वातापितापन' सम्भवतः 'वातापितापम्/वातापितापनम्' इत्यर्थे (wind-heated/affected)
हस्त-विṃशतिःtwenty cubits
हस्त-विṃशतिः:
प्रमाण (Measure/परिमाण)
TypeNoun
Rootहस्त (प्रातिपदिक) + विंशति (संख्या-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine), प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular); तत्पुरुष: 'हस्तानां विंशतिः' = measure of twenty cubits
उन्नम्रम्raised/elevated
उन्नम्रम्:
विशेषण (Adjective modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootउन्नम्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन (Singular)
चतुर्-नल्व-प्रविस्तरम्having a breadth/extent of four (units) (uncertain)
चतुर्-नल्व-प्रविस्तरम्:
विशेषण (Adjective modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुर् (संख्या) + नल्व (प्रातिपदिक; uncertain) + प्रविस्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन (Singular); समास: परिमाणवाचक-तत्पुरुष; 'नल्व' पाठ/अर्थ अनिश्चित (possibly a measure-unit)
धिष्ण्यम्abode/seat
धिष्ण्यम्:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootधिष्ण्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन (Singular)
तुindeed
तु:
सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle)
समय-ईशीनाम्of the Samayeśīs
समय-ईशीनाम्:
षष्ठी-सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootसमय (प्रातिपदिक) + ईशी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine), षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन (Plural); तत्पुरुष: 'समयानाम् ईश्यः/ईशीनाम्' = 'ladies/queens of the assemblies/occasions' (context: goddesses)
स्थानम्place/seat
स्थानम्:
समानााधिकरण/विधेय (Predicative/apposition)
TypeNoun
Rootस्थान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन (Singular)
चand
च:
समुच्चय (Coordinator)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
तिसृणाम्of the three
तिसृणाम्:
षष्ठी-सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine), षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन (Plural); विशेषरूप (irregular feminine form of 'three')
मतम्is considered/opinion
मतम्:
विधेय (Predicate/विधेय)
TypeNoun
Rootमत (कृदन्त; मन् धातोः क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन (Singular); क्त-प्रत्ययान्त (past participle used as noun): 'opinion/considered'