Adhyaya 29

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपख्याने विशुक्रविषङ्गवधो नामाष्टाविंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच अश्वानन महाप्राज्ञ वर्णितं मन्त्रिणीबलम् / विषङ्गस्य वधो युद्धे वर्णितो दण्डनाथया

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्डमहापुराणाच्या उत्तरभागातील हयग्रीव-अगस्त्य संवादातील ललितोपाख्यानात ‘विशुक्र-विषंगवध’ नावाचा अठ्ठाविसावा अध्याय. अगस्त्य म्हणाले— हे अश्वानन महाप्राज्ञ! मंत्रिणीचे बळ वर्णिले गेले आणि दंडनाथेने युद्धात विषंगाचा वधही वर्णिला गेला।

Verse 2

श्रीदेव्याः श्रोतुमिच्छामि रणचक्रे पराक्रमम् / सोदरस्यापदं दृष्ट्वा भण्डः किमकरोच्छुचा

मला श्रीदेवीचे रणचक्रातील पराक्रम ऐकावयास आहे; सहोदरावर आपत्ती पाहून भंडाने शोकाने काय केले?

Verse 3

कथं तस्य रणोत्साहः कैः समं समयुध्यत / सहायाः के ऽभवंस्तस्य हतभ्रातृतनूभुवः

त्याचा रणोत्साह कसा होता आणि तो कोणाकोणासह युद्ध करी? भाऊ मारला गेल्यावर त्याचे सहाय्यक कोण झाले?

Verse 4

हयग्रीव उवाच इदं शृणु महाप्राज्ञ सर्वपापनिकृन्तनम् / ललिताचरितं पुण्यमणिमादिगुमप्रदम्

हयग्रीव म्हणाला—हे महाप्राज्ञा, हे ऐक; हे ललिताचरित्र सर्व पापांचा नाश करणारे, परम पुण्यदायक आणि मणिमा इत्यादी दिव्य गुण देणारे आहे।

Verse 5

वैषुवायनकालेषु पुण्येषु समयेषु च / सिद्धिदं सर्वपापघ्नं कीर्तिदं पञ्चपर्वसु

विषुवायनकाळी तसेच पुण्य समयी, आणि पाच पर्वांमध्ये याचे कीर्तन सिद्धी देणारे, कीर्ती देणारे व सर्व पापांचा नाश करणारे आहे।

Verse 6

तदा हतौ रणे तत्र श्रुत्वा निजसहोदरौ / शोकेन महताविष्टो भण्डः प्रविललाप सः

तेव्हा त्या रणांगणात आपल्या सख्या भावांचा वध झाल्याचे ऐकून भण्ड मोठ्या शोकाने व्याकुळ होऊन विलाप करू लागला।

Verse 7

विकीर्मकेशो धरणौ मूर्छितः पतितस्तदा / न लेभे किञ्चिदाश्वासं भ्रातृव्यसनकर्शितः

तेव्हा त्याचे केस विस्कटले; तो मूर्छित होऊन जमिनीवर कोसळला. भावांच्या आपत्तीने कष्टी होऊन त्याला किंचितही दिलासा मिळाला नाही।

Verse 8

पुनः पुनः प्रविलपन्कुटिलाक्षेण भूरिशः / आश्वास्यामानः शोकेन युक्तः कोपमवाप सः

तो वारंवार कुटिल नजरेने फार विलाप करू लागला; समजावले तरी शोकयुक्त होऊन शेवटी त्याला क्रोध आला।

Verse 9

फालं वहन्नतिक्रूरं भ्रमद्भ्रुकुटिभीषणम् / अङ्गारपाटलाक्षश्च निःश्वसन्कृष्णसर्पवत्

अतिशय क्रूर कपाळ धारण केलेला, वक्र भुवयांनी भयानक दिसणारा, निखाऱ्याप्रमाणे लाल डोळे असलेला आणि काळ्या सापाप्रमाणे सुस्कारे सोडणारा.

Verse 10

उवाच कुटिलाक्षं द्राक्समस्तपृतनापतिम् / क्षिप्रं मुहुर्मुहुः स्पृष्ट्वा धुन्वानः करवालिकाम्

आपली तलवार वारंवार हलवत आणि तिला स्पर्श करत, त्याने सर्व सैन्याचा अधिपती असलेल्या कुटिलाक्षाला त्वरित सांगितले.

Verse 11

क्रोधहुङ्कारमातन्वन्गर्जन्नुत्पातमेघवत्

प्रलयकाळातील ढगांप्रमाणे गर्जना करत, त्याने रागाने मोठी हुंकार भरली.

Verse 12

ययैव दृष्टया मायाबलाद्युद्धे विनाशिताः / भ्रातरो मम पुत्राश्च सेनानाथाः सहस्रशः

ज्या गर्विष्ठ स्त्रीने मायेच्या बळावर युद्धात माझे भाऊ, पुत्र आणि हजारो सेनापतींचा नाश केला आहे.

Verse 13

तस्याः स्त्रियाः प्रमत्तायाः कण्ठोत्थैः शोणितद्रवैः / भ्रातृपुत्रमहाशोकवह्निं निर्वापयाम्यहम्

त्या उन्मत्त स्त्रीच्या गळ्यातून वाहणाऱ्या रक्ताच्या प्रवाहाने, मी माझ्या भाऊ आणि पुत्रांच्या वियोगाची महाशोक रूपी आग विझवणार आहे.

Verse 14

गच्छ रे कुटिलाक्ष त्वं सज्जीकुरु पताकिनीम् / इत्युक्त्वा कठिनं वर्म वज्रपातसहं महत्

“जा रे कुटिलाक्ष, पताकिनी सेना सज्ज कर.” असे म्हणत त्याने वज्रपातही सहन करणारे कठोर व महान कवच धारण केले.

Verse 15

दधानो भुजमध्येन बध्नन्पृष्ठ तथेषुधी / उद्दाममौर्विनिःश्वासकठोरं भ्रामयन्धनुः

तो भुजांमध्ये कवच धारण करून, पाठीवर भाता बांधून, उग्र मौर्वीच्या टंकारासारख्या कठोर श्वासासह धनुष्य फिरवू लागला.

Verse 16

कालाग्निरिव संक्रुद्धो निर्जगाम निजात्पुरात् / तालजङ्घादिकैः सार्द्धंपूर्वद्वारे निवेशिते

कालाग्नीप्रमाणे क्रुद्ध होऊन तो आपल्या नगरातून बाहेर पडला आणि पूर्वद्वारी तैनात असलेल्या तालजंघ आदींसह पुढे गेला.

Verse 17

चतुर्भिर्धृतशस्त्रौघैर्धृतवर्मभिरुद्धतैः / पञ्चत्रिंशच्चमूनाथैः कुटिलाक्षपुरःसरैः

चार दलांतील उद्धत योद्धे शस्त्रसमूह घेऊन व कवच धारण करून उभे होते; कुटिलाक्ष पुढे आणि त्याच्यासह पंचेतीस चमु-नायक होते.

Verse 18

सर्वसेनापतीन्द्रेण कुटिलाक्षेण स क्रुधा / मिलितेन च भण्डेन चत्वारिंशच्चमूवराः

सर्वसेनापतींचा अधिपती कुटिलाक्ष क्रोधाने, आणि भंडही मिळून आल्यावर, चाळीस श्रेष्ठ चमु-नायक एकत्र झाले.

Verse 19

दीप्तायुधा दीप्तकेशा निर्जग्मुर्दीप्तकङ्कटाः / द्विसहस्राक्षौहिणीनां पञ्चाशीतिः परार्धिका

दीप्त आयुधे, प्रज्वलित केश व तेजस्वी कंकटांनी भूषित अशा सेना बाहेर निघाल्या। दोन हजार अक्षौहिणींपेक्षाही अधिक, पंच्याऐंशी परार्ध सैन्य जमले।

Verse 20

तदेनमन्वगादेकहेलया मथितुं द्विषः / भण्डासुरे विनिर्याते सर्वसैनिकसंकुले

शत्रूला चिरडून टाकण्यासाठी तो जणू एका खेळातच त्याच्या मागे धावला। भंडासुर बाहेर पडताच सर्व सैनिकांनी परिसर गजबजून गेला।

Verse 21

शून्यके नगरे तत्र स्त्रीमात्रमवशेषितम् / आभिलो नाम दैत्येन्द्रो रथवर्यो महारथः / सहस्रयुग्यसिंहाढ्यमारुरोह रणोद्धतः

त्या ओसाड नगरात तेथे केवळ स्त्रिया उरल्या होत्या। ‘आभिलो’ नावाचा दैत्येंद्र, महारथी, रणोन्मत्त होऊन सहस्र-युग्य सिंहांनी युक्त अशा श्रेष्ठ रथावर आरूढ झाला।

Verse 22

तत्वरे विज्वलज्ज्वालाकालाग्निरिव दीप्तिमान् / घातको नाम वै खड्गश्चन्द्रहाससमाकृतिः

तेव्हा तो ज्वलंत ज्वाळांनी युक्त कालाग्नीप्रमाणे तेजस्वी झाला। ‘घातक’ नावाची त्याची खड्ग चंद्रहासासारख्या आकृतीची होती।

Verse 23

इतस्ततश्चलन्तीनां सेनानां धूलिरुत्थिता / वोढुं तासां भरं भूमिरक्षमेव दिवं ययौ

इकडे-तिकडे हालणाऱ्या सैन्यामुळे धूळ उडाली। त्यांचा भार वाहण्यास भूमी जणू असमर्थ होऊन ती धूळ आकाशापर्यंत जाऊन पोहोचली।

Verse 24

केचिद्भूमेरपर्याप्ताः प्रचेलुर्व्योमवर्त्मना / केषाञ्चित्स्कन्धमारूढाः केचिच्चेलुर्महारथाः

काही योद्धे भूमीवर थांबू न शकल्याने आकाशमार्गाने धावले. काही जण खांद्यावर आरूढ झाले, तर काही महा-रथी रथांवरून पुढे गेले.

Verse 25

न दिक्षु न च भूचक्रे न व्योमनि च ते ममुः / दुःखदुखेन ते चेलुरन्योन्याश्लेषपीडिताः

ते ना दिशांत मावले, ना भूचक्रात, ना आकाशातही. परस्पर आलिंगनाच्या दडपणाने पीडित होऊन ते दुःखावर दुःख सहत चालले.

Verse 26

अत्यन्त सेनासंमर्दाद्रथचक्रैर्विचूर्णिताः / केचित्पादेन नागानां मर्दिता न्यपतन्भुवि

अत्यंत सैन्यसंमर्दात काही रथचक्रांनी चिरडून चूर्ण झाले. काही हत्तींच्या पायांनी तुडवले जाऊन भूमीवर कोसळले.

Verse 27

इत्थं प्रचलिता तेन समं सर्वैश्च सैनिकैः / वज्रनिष्पेषसदृशो मेघनादो व्यधीयत

अशा रीतीने तो आणि सर्व सैनिक एकत्र प्रचंड हालचाल करू लागले. वज्रप्रहारासारखा भयंकर मेघनाद उठू लागला.

Verse 28

तेनातीव कठोरेण सिंहनादेन भूयसा / भण्डदैत्यमुखोत्थेन विदीर्णमभवज्जगत्

भण्ड दैत्याच्या मुखातून निघालेल्या अत्यंत कठोर व प्रबळ सिंहनादाने जणू जगत् विदीर्ण झाले.

Verse 29

सागराः शोषमापन्नाश्चन्द्राकारै प्रपलायितौ / उडूनि न्यपतन्व्योम्नो भूमिर्देलायिताभवत्

सागर शोषून गेले; चंद्राकार भयाने ते जणू पळून गेले. आकाशातून तारे कोसळले आणि पृथ्वी डळमळीत होऊन कंपित झाली.

Verse 30

दिङ्नागाश्चाभवंस्त्रस्ता मूर्च्छिताश्च दिवौकसः / शक्तीनां कटकं चासीदकाण्डत्रासविह्वलम्

दिग्गज भयभीत झाले आणि देवगण मूर्च्छित झाले. शक्तींचा सैन्यव्यूहही अकस्मात् त्रासाने व्याकुळ झाला.

Verse 31

प्राणान्संधारयामासुः कथञ्चिन्मध्य आहवे / शक्तयो भयविभ्रष्टान्यायुधानि पुनर्दधुः

रणाच्या मध्यभागी त्यांनी कसाबसा प्राण सांभाळला. भयाने गळून पडलेली शस्त्रे शक्तींनी पुन्हा धारण केली.

Verse 32

वह्निप्राकारवलयं प्रशान्तं पुनरुत्थितम् / दैत्येन्द्रसिंहनादेन चमूनाथधनुःस्वनैः

शांत झालेला अग्निप्राकाराचा वलय पुन्हा उभा राहिला—दैत्येंद्राच्या सिंहनादाने आणि सेनानाथाच्या धनुष्यस्वनाने.

Verse 33

क्रन्दनैश्चापि योद्धॄणामभूच्छब्दमयं जगत् / तेन नादेन महता भण्डदैत्यविनिर्गमम् / निश्चित्य ललिता देवी स्वयं योद्धुं प्रचक्रमे

योद्ध्यांच्या क्रंदनांनी जग शब्दमय झाले. त्या महान् नादावरून भण्डदैत्याचा निर्गम निश्चित करून ललिता देवी स्वतः युद्धास प्रवृत्त झाल्या.

Verse 34

अशक्यमन्यशक्तीनामाकलय्य महाहवम् / भण्डदैत्येन दुष्टेन स्वयमुद्योगमास्थिता

इतर शक्तींना तो महायुद्ध कळणे अशक्य आहे असे जाणून, दुष्ट भंडदैत्याविरुद्ध देवीने स्वतःच युद्धोद्योग स्वीकारला।

Verse 35

चक्रराजरथस्तस्याः प्रचचाल महोदयः / चतुर्वेदमहाचक्रपुरुषार्थमहाभयः

तिचा चक्रराज रथ, महोदययुक्त, पुढे सरकला; तो चतुर्वेदरूपी महाचक्राने युक्त व पुरुषार्थांना महाभयकारक होता।

Verse 36

आनन्दध्वजसंयुक्तो नवभिः पर्वभिर्युतः / नवपर्वस्थदेवीभिराकृष्टगुरुधन्विभिः

आनंदध्वजाने युक्त तो रथ नऊ पर्वांनी सज्ज होता; नऊ पर्वांवर स्थित देव्या, भारी धनुष्य धारण करून, त्यास ओढीत होत्या।

Verse 37

परार्धाधिकसंख्यातपरिवारसमृद्धिभिः / पर्वस्थानेषु सर्वेषु पालितः सर्वतो दिशम्

परार्धाहून अधिक संख्येच्या परिवारसमृद्धीने, तो सर्व पर्वस्थानी सर्व दिशांनी रक्षित होता।

Verse 38

दशयोजनमुन्नद्धश्चतुर्योजन विस्तृतः / महाराज्ञीचक्रराजो रथेन्द्रः प्रचलन्बभौ

दहा योजन उंच व चार योजन रुंद, महाराज्ञीचा चक्रराज रथेन्द्र चालता चालता शोभून दिसला।

Verse 39

तस्मिन्प्रचलिते जुष्टे श्यामया दण्डनाथया / गेयचक्रं तु बालाग्रे किरिचक्रं तु बृष्ठतः

त्या चालू झालेल्या संग्रामात श्यामा दंडनाथीसमवेत, बालांच्या अग्रभागी गेयचक्र व पाठीमागे किरिचक्र स्थित होते।

Verse 40

अन्यासामपि शक्तीनां वाहनानि परार्द्धशः / नृसिंहोष्ट्रनरव्यालमृगपक्षिहयास्तथा

इतर शक्तींचीही असंख्य वाहने होती—नृसिंह, उंट, नर, व्याल, मृग, पक्षी व घोडे इत्यादी।

Verse 41

गजभेरुण्डशरभ व्याघ्रवातमृगास्तथा / एतादृशश्च तिर्यञ्चो ऽप्यन्ये वाहनतां गताः

गज, भेरुंड, शरभ, व्याघ्र व वातमृग इत्यादी; अशा प्रकारचे इतर तिर्यक् प्राणीही वाहनत्वास प्राप्त झाले।

Verse 42

मुहुरुच्चावचाः शक्तीर्भण्डासुरवधोद्यताः / योजनायामविस्तारमपि तद्द्वारमण्डलम् / वह्निप्राकारचक्रस्य न पर्याप्तं चमूपतेः

भंडासुरवधासाठी उद्यत अशा नानाविध उंच-नीच शक्ती वारंवार प्रकट झाल्या; त्या द्वारमंडलाचा विस्तार एक योजन होता, तरीही अग्निप्राकारचक्र सेनापतीस अपुरे पडले।

Verse 43

ज्वालामालिनिका नित्या द्वारस्यात्यन्तविस्तृतिम् / विततान समस्तानां सैन्यानां निर्गमैषिणी

नित्य ज्वालामालिनिकेने द्वाराची अत्यंत विस्तीर्ण मर्यादा पसरविली, ज्यामुळे सर्व सैन्ये बाहेर पडण्यास उत्सुक झाली।

Verse 44

अथ सा जगतां माता महाराज्ञी महोदया / निर्जगामा ग्निपुरता वरद्वारात्प्रतापिनी

तेव्हा जगन्माता, महोदया महाराज्ञी, प्रतापिनी, वरद्वारातून अग्निपुरासमोरून बाहेर निघाली।

Verse 45

देवदुन्दुभयो नेदुः पतिताः पुष्पवृष्टयः / महामुक्तातपत्रं तद्दिवि दीप्तमदृश्यत

देवदुंदुभी निनादल्या, पुष्पवृष्टी पडली; आकाशात ते महामुक्तामय छत्र तेजस्वी दिसले।

Verse 46

निमित्तानि प्रसन्नानि शंसकानि जयश्रियाः / अभवंल्ललितासैन्ये उत्पातास्तु द्विषां बले

ललितेच्या सैन्यात विजयश्री सूचित करणारी प्रसन्न निमित्ते झाली; पण शत्रूंच्या बळात अपशकुनांचे उत्पात उठले।

Verse 47

ततः प्रववृते युद्धं सेन योरुभयोरपि / प्रसर्पद्विशिखैः स्तोमबद्धान्धतमसच्छटम्

मग दोन्ही सैन्यांत युद्ध सुरू झाले; पसरत जाणाऱ्या द्विशिख बाणांच्या समूहाने जणू घन अंधार पसरला।

Verse 48

हन्यमानगजस्तोमसृतशोणितबिन्दुभिः / ह्नीयमाणशिरश्छन्नदैत्यश्वेतातपत्रकम्

मारल्या जाणाऱ्या हत्तींच्या समूहातून सांडणाऱ्या रक्तबिंदूंनी दैत्यांचे शुभ्र छत्र झाकले जाऊन रक्तवर्ण झाले।

Verse 49

न दिशो न नभो नागा न भूमिर्न च किञ्चन / दृश्यते केवलं दृष्टं रजोमात्रं च सूर्च्छितम्

ना दिशा दिसत, ना आकाश, ना नाग, ना भूमी, ना काहीच; केवळ रजकणांचे घन आवरणच दृष्टीस पडत होते।

Verse 50

नृत्यत्कबन्धनिवहाविर्भूततटपादपम् / दैत्यकेशसहस्रैस्तु शैवालाङ्कुरकोमला

नाचणाऱ्या धडांच्या समूहांतून तटावर वृक्षासारखे आकार प्रकट झाले; दैत्यांच्या हजारो केशांनी ते शैवालाच्या कोवळ्या अंकुरांसारखे भासत होते।

Verse 51

श्वेतातपत्रयवलयश्वेतपङ्कजभासुरा / चक्रकृत्तकरिग्रामपादकूर्मपरंपरा

श्वेत छत्रांच्या वलयांनी व श्वेत कमळांच्या प्रभेने ती झळकत होती; चक्राने छिन्न झालेल्या हत्तींच्या समूहांनी व कासवासारख्या पाद-परंपरेने ती भरलेली होती।

Verse 52

शक्तिध्वस्तमहादैत्यगलगण्डशिलोच्चया / विलूनकाण्डैः पतितैः सफेना बलचामरैः

शक्तीने ध्वस्त झालेल्या महादैत्यांचे गळे व गंडस्थळ शिलाखंडांसारखे उंच दिसत होते; छिन्न दंडांचे पडलेले ढीग आणि फेसाळ बल-चामरांनी ती व्यापलेली होती।

Verse 53

तीक्ष्णासिवल्लरीजालैर्निबिडीकृततीरभूः / दैत्यवीरेक्षमश्रेणिमुक्तिंसपुटभासुरा

तीक्ष्ण तलवारींच्या वेलीसारख्या जाळ्यांनी तीरभूमी दाट झाली होती; दैत्यवीरांच्या डोळ्यांच्या व दाढीच्या रांगा आणि मुक्तांच्या पुंजांनी ती झळकत होती।

Verse 54

दैत्यवाहनसंघातन क्रमीनशताकुला / प्रावहच्छोणितनदी सेनयोर्युध्यमानयोः

दैत्यांच्या वाहनांच्या धडकेत भूमी चिखलमय झाली; दोन्ही सेनांच्या युद्धात रक्ताची नदी वाहू लागली.

Verse 55

इत्थं प्रववृते युद्धं मृत्योश्च त्रासदायकम् / चतुर्थयुद्धदिवसे प्रातरा रभ्यभीषणम् / प्रहरद्वयपर्यन्तं सेनयोरुभयोरपि

अशा रीतीने मृत्यूचा भय उत्पन्न करणारे युद्ध सुरूच राहिले। चौथ्या युद्धदिवशी सकाळी ते अत्यंत भयंकर झाले आणि दोन्ही सेनांत दोन प्रहरांपर्यंत चालले.

Verse 56

ततः श्रीललितादेव्या भण्डस्याथाभवद्रणः / अस्त्रप्रत्यस्त्रसंक्षोभैस्तुमुलीकृतदिक्तटः

त्यानंतर श्रीललिता देवीचा भंडासुराशी रण झाला; अस्त्र-प्रत्यस्त्रांच्या क्षोभाने दिशांचे काठही तुमुल झाले.

Verse 57

धनुर्ज्यातलटङ्कारहुङ्कारैरतिभीषणः / तूणीरवदनात्कृष्टधनुर्वरविनिः सृतैः / विमुक्तैर्विशिशैर्भीमैराहवे प्राणहारिभिः

धनुष्याच्या प्रत्यंचेच्या टंकार व हुंकारांनी रण अतिभीषण झाले. तूणीराच्या मुखातून काढून श्रेष्ठ धनुष्यांतून सोडलेले भयंकर बाण युद्धात प्राणहर ठरले.

Verse 58

हस्तलाघववेगेन न प्राज्ञायत किञ्चन / महाराज्ञीकरांभोजव्यापारं शरमोक्षणे / शृणु सर्वं प्रवक्ष्यामि कुम्भसंभव सङ्गरे

हाताच्या चपळ वेगामुळे काहीच कळत नव्हते. महाराज्ञीच्या कमलकरांचा बाणमोक्षणातील जो पराक्रम—हे कुंभसंभवा! त्या संग्रामाचे सर्व ऐक, मी सांगतो.

Verse 59

संधाने त्वेकधा तस्य दशधा चापनिर्गमे / शतधा गगने दैत्यसैन्यप्राप्तौ सहस्रधा / दैत्याङ्गसंगे संप्राप्ताः कोटिसंख्याः शिलीमुखाः

संधानकाळी त्याचे शिलीमुख एकरूप होते, बाहेर पडताच दहापटी झाले; आकाशात शतपटी, दैत्यसेनेपर्यंत पोहोचेपर्यंत सहस्रपटी; आणि दैत्यांच्या अंगांवर लागता कोटीसंख्य शिलीमुख होऊन धावले।

Verse 60

परान्धकारं सृजती भिन्दती रोदसी शरैः / मर्माभिनत्प्रचण्डस्य महाराज्ञी महेषुभिः

ती बाणांनी घोर अंधार निर्माण करीत आणि शरांनी दोन्ही दिशांना भेदत, महाराज्ञीने महाबाणांनी प्रचंडाच्या मर्मस्थानी घाव घातला।

Verse 61

वहत्कोपारुणं नेत्रं ततो भण्डः स दानवः / ववष शरजालेन महता ललितेश्वरीम्

मग तो दानव भण्ड क्रोधाने अरुण नेत्र धारण करून, ललितेश्वरीवर महान् शरजाळाचा वर्षाव करू लागला।

Verse 62

अन्धतामिस्रकं नाम महास्त्रं प्रमुमोच सः / महातरणिबाणेन तन्नुनोद महेश्वरी

त्याने ‘अंधतामिस्रक’ नावाचे महास्त्र सोडले; पण महेश्वरीने ‘महातरणि’ बाणाने ते दाबून निष्फळ केले।

Verse 63

पाखण्डास्त्रं महावीरो भण्डः प्रमुमुचे रणे / गायत्र्यस्त्रं तस्य नुत्यै ससर्ज जगदंबिका

रणात महावीर भण्डाने ‘पाखण्डास्त्र’ सोडले; त्याच्या निवारणासाठी जगदंबिकेने ‘गायत्र्यस्त्र’ निर्माण केले।

Verse 64

अन्धास्त्रमसृजद्भण्डः शक्तिदृष्टिविनाशनम् / चाक्षुष्मतमहास्त्रेण शमयायास तत्प्रसूः

भण्डाने शक्तींची दृष्टी नष्ट करणारे ‘अंधास्त्र’ सोडले; तेव्हा त्याची जननी ‘चाक्षुष्मत्’ महास्त्राने ते शमविले.

Verse 65

शक्तिनाशाभिधं भण्डो मुमोचास्त्रं महारणे / विश्वावसोरथास्त्रेण तस्य दर्पमपाकरोत्

महारणात भण्डाने ‘शक्तिनाश’ नावाचे अस्त्र सोडले; पण विश्वावसूच्या रथास्त्राने त्याचा दर्प दूर केला.

Verse 66

अन्तकास्त्रं ससर्जोच्चैः संक्रुद्धो भडदानवः / महामृत्युञ्जयास्त्रेण नाशयामास तद्बलम्

क्रुद्ध भड दानवाने ‘अंतकास्त्र’ जोराने सोडले; तेव्हा ‘महामृत्युंजय’ अस्त्राने त्याचे बळ नष्ट केले.

Verse 67

सर्वास्त्रस्मृतिनाशाख्यमस्त्रं भण्डो व्यमुञ्चत / धारणास्त्रेण चक्रेशी तद्बलं समनाशयत्

भण्डाने ‘सर्वास्त्रस्मृतिनाश’ नावाचे अस्त्र सोडले; पण चक्रेशीने ‘धारणास्त्र’ाने त्याचे बळ पूर्ण नष्ट केले.

Verse 68

भयास्त्रमसृजद्भण्डः शक्तीनां भीतिदायकम् / अभयङ्करमैन्द्रास्त्रं मुमुचे जगदंबिका

भण्डाने शक्तींना भय देणारे ‘भयास्त्र’ निर्माण केले; तेव्हा जगदंबिकेने अभयकारक ‘मैंद्रास्त्र’ सोडले.

Verse 69

महारोगास्त्रमसृजच्छक्तिसेनासु दानवः / राजयक्ष्मादयो रोगास्ततो ऽभूवन्सहस्रशः

दानवाने शक्तिसेनांवर महा-रोगांचे अस्त्र सोडले; तेव्हा राजयक्ष्मा इत्यादी रोग हजारोंनी उत्पन्न झाले।

Verse 70

तन्निवारणसिद्ध्यर्थं ललिता परमेश्वरी / नामत्रयमहामन्त्रमहास्त्रं सा मुमोच ह

त्यांचे निवारण सिद्ध व्हावे म्हणून परमेश्वरी ललितेने नामत्रय महामंत्ररूपी महास्त्र सोडले।

Verse 71

अच्युतश्चाप्यनन्तश्च गोविन्दस्तु शरोत्थिताः / हुङ्कारमात्रतो दग्ध्वारोगांस्ताननयन्मुदम्

अच्युत, अनंत आणि गोविंद हे बाणांतून प्रकट झाले; केवळ हुंकाराने त्या रोगांना भस्म करून आनंद उत्पन्न केला।

Verse 72

नत्वा च तां महेशानीं तद्भक्तव्याधिमर्दनम् / विधातुं त्रिषु लोकेषु नियुक्ताः स्वपदं ययुः

महेशानीला नमस्कार करून, तिच्या भक्तांचे व्याधिनाशन त्रिलोकीत करावयास नियुक्त होऊन ते आपल्या धामास गेले।

Verse 73

आयुर्नाशनमस्त्रं तु मुक्तवान्भण्डदानवः / कालसंकर्षणीरूपमस्त्रं राज्ञी व्यमुञ्चत

भण्ड दानवाने आयुर्नाशक अस्त्र सोडले; तेव्हा राज्ञीने कालसंकर्षिणी-रूप अस्त्र प्रक्षेपिले।

Verse 74

महासुरास्त्रमुद्दामं व्यसृजद्भण्डदानवः / ततः सहस्रशो जाता महाकाया महाबलाः

तेव्हा भण्ड दानवाने अत्यंत उग्र असे महासुरास्त्र सोडले. त्या अस्त्रातून सहस्रों महाकाय, महाबलवान असुर उत्पन्न झाले.

Verse 75

मधुश्च कैटभश्चैव महिषासुर एव च / धूम्रलोचनदैत्यश्च चण्डमुण्डादयो ऽसुराः

मधु व कैटभ, तसेच महिषासुर; धूम्रलोचन दैत्य आणि चण्ड-मुण्ड इत्यादी असुरही प्रकट झाले.

Verse 76

चिक्षुभश्चामरश्चैव रक्तबीजो ऽसुरस्तथा / शुम्भश्चैव निशुम्भश्च कालकेया महाबलाः

चिक्षुभ व अमर, तसेच रक्तबीज नावाचा असुर; शुम्भ व निशुम्भ आणि महाबलवान कालकेयही उत्पन्न झाले.

Verse 77

धूम्राभिधानाश्च परे तस्मादस्त्रात्समुत्थिताः / ते सर्वे दानवश्रेष्ठाः कठोरैः शस्त्रमण्डलैः

तसेच ‘धूम्र’ नावाने ओळखले जाणारे इतरही त्या अस्त्रातून उत्पन्न झाले. ते सर्व श्रेष्ठ दानव कठोर शस्त्रसमूहांनी सज्ज होते.

Verse 78

शक्तिसेनां मर्दयन्तो नर्द्दन्तश्च भयङ्करम् / हाहेति क्रन्दमानाश्चशक्तयो दैत्यमर्दिताः

ते शक्तिसेनास तुडवत भयङ्कर गर्जना करू लागले. ‘हा हा’ असा आक्रोश करणाऱ्या शक्ती दैत्यांनी मर्दित केल्या.

Verse 79

ललितां शरणं प्राप्ताः पाहि पाहीति सत्वरम् / अथ देवी भृशं क्रुद्धा रुषाट्टहासमातनोत्

ते ललितेच्या शरणास येऊन त्वरित “पाहि, पाहि” असे म्हणत रक्षणाची याचना करू लागले. तेव्हा देवी अत्यंत क्रुद्ध होऊन रोषाने अट्टहास करू लागली।

Verse 80

ततः समुत्थिता काचिद्दुर्गा नाम यशस्विनी / समस्तदेवतेजोभिर्निर्मिता विश्वरूपिणी

त्यानंतर ‘दुर्गा’ नावाची एक यशस्विनी देवी प्रकट झाली। ती सर्व देवतांच्या तेजाने निर्मित, विश्वरूपिणी होती।

Verse 81

शूलं च शूलिना दत्तं चक्रं चक्रिसमर्पितम् / शङ्खं वरुणदत्तश्च शक्तिं दत्तां हविर्भुजा

शूलधारी शंकरांनी शूल दिले आणि चक्रधारी विष्णूंनी चक्र अर्पण केले। वरुणाने शंख दिला आणि हविर्भुज (अग्नी) ने शक्ती प्रदान केली।

Verse 82

चापमक्षयतूणीरौ मरुद्दत्तौ महामृधे / वज्रिदत्तं च कुलिशं चषकन्धनदार्पितम्

महायुद्धासाठी मरुतांनी धनुष्य व अक्षय तुणीर दिले। वज्रधारी इंद्राने कुलिश (वज्र) दिले आणि चषकन्धनाने दारु (काष्ठदंड) अर्पण केले।

Verse 83

कालदण्डं महादण्डं पाशं पाशधरार्पितम् / ब्रह्मदत्तां कुण्डिकां च घण्टामैरावतार्पिताम्

कालदंड व महादंड, तसेच पाशधर (यम) यांनी पाश अर्पण केला। ब्रह्म्याने कुंडिका दिली आणि ऐरावताने घंटा समर्पित केली।

Verse 84

मृत्युदत्तौ खड्गखेटौ हारं जलधिनार्पितम् / विश्वकर्मप्रदत्तानि भूषणानि च बिभ्रती

मृत्यूने दिलेले खड्ग व खेट धारण करून, समुद्राने अर्पिलेला हारही; तसेच विश्वकर्म्याने दिलेली भूषणे ती परिधान करीत होती।

Verse 85

अङ्गैः सहस्रकिरणश्रेणिभासुररश्मिभिः / आयुधानि समस्तानि दीपयन्ति महोदयैः

सहस्र किरणांच्या रांगांसारख्या तेजस्वी रश्मींनी युक्त तिच्या अंगांमुळे, सर्व आयुधे महान तेजाने उजळून निघत होती।

Verse 86

अन्यदत्तैरथान्यैश्च शोभमाना परिच्छदैः / सिंहवाहनमारुह्य युद्धं नारायणीव्यधात्

इतरांनी दिलेल्या विविध परिछदांनी शोभून, सिंहवाहनावर आरूढ होऊन नारायणीने युद्ध आरंभिले।

Verse 87

तथा ते महिषप्रख्या दानवा विनिपातिताः / चण्डिकासप्तशत्यां तु यथा कर्म पुराकरोत्

तसेच ते महिषासारखे दानव पाडले गेले, जसे चण्डिकासप्तशतीत तिने पूर्वी कर्म केले होते।

Verse 88

तथैव समरञ्चक्रे महिषादिमदापहम् / तत्कृत्वा दुष्करं कर्म ललितां प्रणनाम सा

तसेच तिने महिषादींचा मद हरून नेणारे युद्ध केले; ते दुष्कर कर्म करून ती ललितेला प्रणाम करू लागली।

Verse 89

मूकास्त्रमसृद्दुष्टः शक्तिसेनासु दानवः / महावाग्वा दिनी नाम ससर्जास्त्रं जगत्प्रसूः

दुष्ट दानवाने शक्तिसेनांवर मूकास्त्र सोडले. तेव्हा जगत्प्रसू ‘महावाग्वादिनी’ नावाचे अस्त्र प्रकट झाले.

Verse 90

विद्यारूपस्य वेदस्य तस्करानसुराधमान् / ससर्ज तत्र समरे दुर्मदो भण्डदानवः

विद्यारूप वेदाचे चोर असे अधम असुर त्या समरात दुर्मद भण्ड-दानवाने निर्माण केले.

Verse 91

दक्षहस्ताङ्गुष्ठनखान्महाराज्ञ्या तिरस्कृतः / अर्णवास्त्रं महादीरो भण्डदैत्यो रणे ऽसृजत्

महाराज्ञीने तिरस्कृत केलेला महाधीर भण्ड-दैत्याने उजव्या हाताच्या अंगठ्याच्या नखातून रणात अर्णवास्त्र सोडले.

Verse 92

तत्रोद्दामपयः पूरे शक्तिसैन्यं ममजज च / अथ श्रीललितादक्षहस्ततर्जनिकानखात् / आदिकूर्मः समुत्पन्नो योजनायतविस्तरः

तेथे उन्मत्त जलपूरात शक्तिसैन्य बुडू लागले. तेव्हा श्रीललितेच्या उजव्या हाताच्या तर्जनीच्या नखातून योजनविस्तीर्ण आदिकूर्म प्रकट झाला.

Verse 93

धृतास्तेन महाभोगखर्परेण प्रथीयसा / शक्तयो हर्षमापन्नाः सागरास्त्रभयं जहुः

त्या विशाल महाभोग-खर्परधाऱ्याने त्यांना धारण केले. शक्ती आनंदित झाल्या आणि सागरास्त्राचे भय दूर झाले.

Verse 94

तत्सामुद्रं च भगवान्सकलं सलिलं पपौ / हैरण्याक्षं महास्त्रं तु विजहौ दुष्टदानवः

भगवानांनी समुद्राचे सर्व पाणी प्राशन केले. तेव्हा त्या दुष्ट दानवाने हैरण्याक्ष नावाचे महास्त्र सोडले.

Verse 95

तस्मात्सहस्रशो जाता हिरण्याक्षा गदायुधाः / तैर्हन्यमाने शक्तीनां सैन्ये सन्त्रा सविह्वले / इतस्ततः प्रचलिते शिथिले रणकर्मणि

त्या अस्त्रातून गदाधारी हजारो हिरण्याक्ष निर्माण झाले. त्यांच्या हल्ल्याने शक्तींचे सैन्य भयभीत आणि विव्हळ झाले.

Verse 96

अथ श्रीललितादक्षहस्तमध्याङ्गुलीनखात् / महावराहः समभूच्छ्वेतः कैलाससंनिभः

त्यानंतर श्री ललिता देवींच्या उजव्या हाताच्या मधल्या बोटाच्या नखातून कैलास पर्वतासारखा पांढरा शुभ्र महावराह प्रकट झाला.

Verse 97

तेन वज्रसमानेन पोत्रिणाभिविदारिताः / कोटिशस्ते हिरण्याक्षा मर्द्यमानाः क्षयं गताः

वज्राप्रमाणे कठीण असलेल्या त्या वराहाने करोडो हिरण्याक्षांना फाडून टाकले, चिरडून टाकले आणि नष्ट केले.

Verse 98

अथभण्डस्त्वतिक्रोधाद्भुकुटीं विततान ह / तस्य भ्रुकुटितो जाता हिरण्याः कोटिसंख्यकाः

तेव्हा भंडासुराने अत्यंत रागाने आपल्या भुवया ताणल्या. त्याच्या भुवयांमधून करोडो हिरण्यकशिपू निर्माण झाले.

Verse 99

ज्वलदादित्यवद्दीप्ता दीपप्रहरणाश्व ते / अमर्दयच्चक्तिसैन्यं प्रह्लादं चाप्यमर्दयन्

जळत्या आदित्याप्रमाणे दीप्त, दीप-शस्त्रधारी अश्वांनी शक्तिसैन्याला चिरडले आणि प्रह्लादालाही पीडिले।

Verse 100

यः प्रह्लादो ऽस्ति शक्तीनां परमानन्दलक्षणः / स एव बालकोभूत्वा हिरण्यपरिपीडितः

जो प्रह्लाद शक्तींचा परमानंदस्वरूप आहे, तोच बालक होऊन हिरण्याने अत्यंत पीडिला गेला।

Verse 101

ललितां शरणं प्राप्तस्तेन राज्ञी कृपामगात् / अथ शक्त्या नन्दरूपं प्रह्लादं परिरक्षितुम्

ललितेच्या शरणी गेल्यावर राणीची कृपा झाली; मग शक्तीने नंदरूप धारण करून प्रह्लादाचे रक्षण करावयास आरंभ केला।

Verse 102

दक्षहस्तानामिकाग्रं धुनोति स्म महेश्वरी / तस्माद् धूतसटाजालः प्रज्वलल्लोचनत्रयः

महेश्वरीने उजव्या हाताच्या अनामिकेचे टोक झटकले; त्यामुळे जटांचा जाळ हलला आणि तिचे त्रिनेत्र प्रज्वलित झाले।

Verse 103

सिंहास्यः पुरुषा कारः कण्ठस्याधो जनार्दनः / नखायुधः कालरुद्ररूपी घोराट्टहासवान्

सिंहमुख, पुरुषाकार; कंठाखाली जनार्दनस्वरूप; नख हेच ज्याचे आयुध—कालरुद्ररूप धारण करून तो घोर अट्टहास करू लागला।

Verse 104

सहस्रसंख्यदोर्दण्डो ललिताज्ञानुपालकः / हिरण्यकशिपून्सर्वान्भण्डभ्रुकुटिसंभवान्

सहस्र भुजदंडांनी युक्त, ललिता-देवीच्या आज्ञेचे पालन करणारा, भंडाच्या भ्रुकुटीतून उत्पन्न झालेले सर्व हिरण्यकशिपू (तो) होता.

Verse 105

क्षणाद्विदारयामास नखैः कुलिशकर्कशैः / बलीन्द्रास्त्रं महाघोरं सर्वदैवतनाशनम् / अमुञ्चल्ललिता देवी प्रतिभण्डमहासुरम्

क्षणात वज्रासारख्या कठोर नखांनी (त्याने) विदीर्ण केले. मग ललिता-देवीने सर्व देवतांचा नाश करणारे, अत्यंत घोर ‘बलीन्द्रास्त्र’ प्रति-भंड महासुरावर सोडले.

Verse 106

तदस्त्रदर्पनाशाय वामनाः शतशो ऽभवन् / महाराज्ञीदक्षहस्तकनिष्ठाग्रान्महौजसः

त्या अस्त्राचा दर्प नष्ट करण्यासाठी महाराज्ञी (ललिता)च्या उजव्या हाताच्या करंगळीच्या अग्रभागातून महातेजस्वी वामन शेकडो संख्येने उत्पन्न झाले.

Verse 107

क्षणेक्षणे वर्धमानाः पाशहस्ता महाबलाः / बलीन्द्रानस्त्रसंभूतान्बध्नन्तः पाशबन्धनैः

क्षणोक्षणी वाढत जाणारे, पाशहस्त महाबलवान (ते) बलीन्द्रास्त्रातून उत्पन्न झालेल्यांना पाशबंधनांनी बांधू लागले.

Verse 108

दक्षहस्तकनिष्ठाग्राज्जाताः कामेशयोषितः / महाकाया महोत्साहास्तदस्त्रं समनाशयन्

उजव्या हाताच्या करंगळीच्या अग्रभागातून उत्पन्न झालेल्या कामेश्वराच्या दिव्य योषिता—महाकाय, महोत्साही—त्या अस्त्राचा संपूर्ण नाश करू लागल्या.

Verse 109

हैहयास्त्रं समसृजद्भण्डदैत्यो रणाजिरे / तस्मात्सहस्रशोजाताः सहस्रार्जुनकोटयः

रणांगणात भण्डदैत्याने हैहयास्त्राची निर्मिती केली; त्यातून सहस्रवार सहस्रार्जुनांच्या कोटी कोटी प्रतिमा उत्पन्न झाल्या.

Verse 110

अथ श्रीललितावामहस्ताङ्गुष्टनखादितः / प्रज्वलन्भार्गवो रामः सक्रोधः सिंहनादवान्

मग श्रीललितेच्या वामहस्तातील अंगुष्ठनखाच्या स्पर्शाने भार्गव राम प्रज्वलित झाले; क्रोधाने सिंहनाद करू लागले.

Verse 111

धारया दारयन्नेतान्कुठारस्य कठोरया / सहस्रार्जुनसंख्यातान्क्षणादेव व्यनाशयन्

कुठाराच्या कठोर धाराने त्यांना छिन्नभिन्न करून, सहस्रार्जुनासारख्या असंख्यांना त्यांनी क्षणातच नष्ट केले.

Verse 112

अथ क्रुद्धो भण्डदैत्यः क्रोधाद्धुङ्कारमातनोत् / तस्माद्धुङ्कारतो जातश्चन्द्रहासकृपाणवान्

तेव्हा क्रुद्ध भण्डदैत्याने रोषाने हुंकार केला; त्या हुंकारातून चंद्रहास नावाचा कृपाणधारी उत्पन्न झाला.

Verse 113

सहस्राक्षौहिणीरक्षःसेनया परिवारितः / कनिष्ठं कुंभकर्णं च मेघनादं च नन्दनम् / गृहीत्वा शक्तिसैन्यं तदतिदूरममर्दयत्

सहस्र अक्षौहिणी राक्षससेनेने वेढलेला तो, कनिष्ठ, कुंभकर्ण, मेघनाद व नंदन यांना घेऊन, शक्तिसैन्याला पकडून अतिदूरपर्यंत चिरडीत गेला.

Verse 114

अथ श्रीललितावामहस्ततर्जनिकानखात् / कोदण्डरामः समभूल्लक्ष्मणेन समन्वितः

तेव्हा श्रीललितेच्या डाव्या हाताच्या तर्जनीच्या नखातून कोदंडधारी श्रीराम लक्ष्मणासह प्रकट झाले।

Verse 115

जटामुकुटवान्वल्लीबन्ध्धतूणीरपृष्टभूः / नीलोत्पलदलश्यामो धनुर्विस्फारयन्मुहुः

ते जटामुकुटधारी होते, पाठीवर वेलींनी बांधलेला तूणीर होता; निळ्या कमळपानासारखे श्याम, ते वारंवार धनुष्य ताणीत होते।

Verse 116

नाशयामास दिव्यास्त्रैः क्षणाद्राक्षससैनिकम् / मर्दयामास पौलस्त्यं कुंभकर्णं च सोदरम् / लक्ष्मणो मेघनादं च महावीरमनाशयत्

दिव्य अस्त्रांनी त्यांनी क्षणात राक्षससेना नष्ट केली. पौलस्त्य कुंभकर्ण व त्याचा सहोदर यांना चिरडले; आणि लक्ष्मणाने महावीर मेघनादाचा संहार केला।

Verse 117

द्विविदास्त्रं महाभीममसृजद्भण्डदानवः / तस्मादनेकशो जाताः कपयः पिङ्गलोचनाः

भण्ड दानवाने अतिभयंकर द्विविदास्त्र सोडले; त्यातून अनेक पिंगल-नेत्र वानर उत्पन्न झाले।

Verse 118

क्रोधेनात्यन्तता म्रास्याः प्रत्येकं हनुमत्समाः / व्यनाशयच्छक्तिसैन्यं क्रूरक्रेङ्कारकारिणः

ते प्रचंड क्रोधाने उग्र झाले; प्रत्येकजण हनुमानासमान होता. क्रूर गर्जना करीत त्यांनी शक्तिसैन्याचा नाश केला।

Verse 119

अथ श्रीललितावामहस्तमध्याङ्गुलीनखात् / आविर्बभूव तालाङ्कः क्रोधमध्यारुणेक्षणः

मग श्रीललितेच्या डाव्या हाताच्या मधल्या बोटाच्या नखातून क्रोधाने अरुण नेत्रांचा ‘तालाङ्क’ प्रकट झाला।

Verse 120

नीलांबरपिनद्धाङ्गः कैलासाचलनिर्मलः / द्विविदास्त्रसमुद्भूतान्कपीन्सर्न्वान्व्यनाशयन्

नीळ वस्त्र परिधान करून, कैलासशिखरासारखा निर्मळ तो तालाङ्क द्विविदाच्या अस्त्रातून उत्पन्न झालेल्या सर्व वानरांचा नाश करू लागला।

Verse 121

राजासुरं नाम महत्ससर्जास्त्रं महाबलः / तस्मादस्त्रात्समुद्भूता बहवो नृपदानवाः

महाबलवानाने ‘राजासुर’ नावाचे महान अस्त्र सोडले; त्या अस्त्रातून अनेक राजरूप दानव उत्पन्न झाले।

Verse 122

शिशुपालो दन्तवक्त्रः शाल्वः काशीपतिस्तथा / पैण्ड्रको वासुदेवश्च रुक्मी डिंभकहंसकौ

शिशुपाल, दन्तवक्त्र, शाल्व, काशीपति; पैण्ड्रक वासुदेव, रुक्मी तसेच डिंभक आणि हंस—हे सर्व प्रकट झाले।

Verse 123

शंबरश्च प्रलंबश्च तथा बाणासुरो ऽपि च / कंसश्चाणूरमल्लश्च मुष्टिकोत्पलशेखरौ

शंबर, प्रलंब तसेच बाणासुर; कंस, चाणूरमल्ल आणि मुष्टिक व उत्पलशेखरही प्रकट झाले।

Verse 124

अरिष्टो धेनुकः केशी कालियो यमलार्जुनौ / पूतना शकटश्चैव तृणावर्तादयो ऽसुराः

अरिष्ट, धेनुक, केशी, कालिय, यमलार्जुन; तसेच पूतना, शकट आणि तृणावर्त इत्यादी असुर होते.

Verse 125

नरकाख्यो महावीरो विष्णुरूपी मुरासुरः / अनेके सह सेनाभिरुत्थिताः शस्त्रपाणयः

नरक नावाचा महावीर आणि विष्णुरूप धारण करणारा मुरासुर—अनेक योद्धे सेनांसह शस्त्र हातात घेऊन उभे राहिले.

Verse 126

तान्विनाशयितुंसर्वान्वासुदेवः सनातनः / श्रीदेवीवामहस्ताब्जानामिकानखसंभवः

त्या सर्वांचा विनाश करण्यासाठी सनातन वासुदेव प्रकट झाले—श्रीदेवीच्या वामहस्त-कमळातील अनामिकेच्या नखातून उत्पन्न.

Verse 127

चतुर्व्यूहं समातेने चत्वारस्ते ततो ऽभवन् / वासुदेवो द्वितीयस्तु संकर्षण इति स्मृतः

त्यांनी चतुर्व्यूहाची रचना केली; तेव्हा ते चार रूपे झाले. त्यांतील दुसरा वासुदेव ‘संकर्षण’ म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 128

प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च ते सर्वे प्रीद्यतायुधाः / तानशेषान्दुराचारान्भूमभोरप्रवर्तकान्

प्रद्युम्न आणि अनिरुद्धही—ते सर्व आनंदाने आयुध धारण करून—उरलेल्या दुराचार्‍यांना, जे पृथ्वीचा भार वाढवीत होते, त्यांच्यावर निघाले.

Verse 129

नाशयामासुरुर्वीशवेषच्छन्नान्महासुरान्

उर्वीशाच्या वेषात लपलेले ते महादानव त्याने नाश केले।

Verse 130

अथ तेषु विनष्टेषु संक्रुद्धो भण्ड्रदानवः / धर्मविप्लावकं घोरं कल्यस्त्रं सममुञ्चत

ते नष्ट झाल्यावर क्रोधाने पेटलेला भण्ड्र दानव धर्माचा विप्लव करणारे भयंकर ‘कल्यास्त्र’ सोडू लागला।

Verse 131

ततः कल्यस्त्रतोजाता आन्ध्राः पुण्डाश्च भूमिपाः / किराताः शबरा हूणा यवनाः पापवृत्तयः

मग त्या कल्यास्त्रातून आंध्र, पुण्ड इत्यादी भूमिपाल, किरात, शबर, हूण व यवन—पापवृत्तीचे—उत्पन्न झाले।

Verse 132

वेद विप्लावका धर्मद्रोहिणः प्राणहिंसकाः / वर्णाश्रमेषु सांकर्यकारिणो मलिनाङ्गकाः / ललिताशक्तिसैन्यानि भूयोभूयो व्यमर्दयन्

ते वेदाचा विप्लव करणारे, धर्मद्रोही, प्राणहिंसक, वर्णाश्रमात सांकर्य घडविणारे व मलिन देहधारी होते; ते वारंवार ललिताशक्तीच्या सैन्यांना चिरडीत राहिले।

Verse 133

अथ श्रीललितावामहस्तपद्मस्य भास्वतः / कनिष्ठिकानखोद्भूतः कल्किर्नाम जनार्दनः

मग श्रीललितेच्या वामहस्तातील तेजस्वी पद्मातून, कनिष्ठिकेच्या नखातून ‘कल्कि’ नावाचा जनार्दन प्रकट झाला।

Verse 134

अश्वारूढः प्रतीप्त श्रीरट्टहासं चकार सः / तस्यैव ध्वनिना सर्वे वज्रनिष्पेषबन्धुना

अश्वावर आरूढ तो तेजस्वी पुरुष अट्टहास करू लागला. त्याच्या वज्राघातासारख्या नादाने सर्वजण थरथरले.

Verse 135

किराता मूर्च्छिता नेशुः शक्तयश्चापि हर्षिताः / दशावतारनाथास्ते कृत्वेदं कर्म दुष्करम्

मूर्च्छित किरात आक्रोशाने ओरडले आणि शक्तीही हर्षित झाल्या. ते दशावतारनाथ हे दुष्कर कर्म करून उभे राहिले.

Verse 136

ललितां तां नमस्कृत्य बद्धाञ्जलिपुटाः स्थिताः / प्रतिकल्पं धर्मरक्षां कर्तुं मत्स्या दिजन्मभिः / ललितांबानियुक्तास्ते वैकुण्ठाय प्रतस्थिरे

त्या ललिता देवीला नमस्कार करून ते हात जोडून उभे राहिले. प्रत्येक कल्पात मत्स्यादि दिव्य जन्मांनी धर्मरक्षा करण्यासाठी ललितांबेने नियुक्त केलेले ते वैकुंठास निघाले.

Verse 137

इत्थं समस्तेष्वस्त्रंषु नाशितेषु दुराशयः / महामोहास्त्रमसृजच्छक्तयस्तेन मूर्छिताः

अशा रीतीने सर्व अस्त्रे नष्ट झाल्यावर तो दुराशयी महामोहास्त्र सोडू लागला. त्याने शक्ती मूर्च्छित झाल्या.

Verse 138

शांभवास्त्रं विसृज्यांबा महामोहास्त्रमक्षिणोत् / अस्त्रप्रत्यस्त्रधाराभिरित्थं जाते महाहवे / अस्तशैलङ्गभस्तीशो गन्तुमारभतारुणः

अंबेने शांभवास्त्र सोडून महामोहास्त्राचा नाश केला. अस्त्र-प्रत्यस्त्रांच्या धारांनी महाहव घडला; तेव्हा अस्ताचल-गजाधिप अरुण निघण्यास सज्ज झाला.

Verse 139

अथ नारायणास्त्रेण सा देवी ललितांबिका / सर्वा अक्षौहिणीस्तस्य भस्मसादकरोद्रणे

मग देवी ललितांबिकेने नारायणास्त्राने रणांगणात त्याच्या सर्व अक्षौहिणी सैन्यांना भस्मसात केले।

Verse 140

अथ पाशुपतास्त्रेण दीप्तकालानलत्विषा / चत्वारिंशच्चमूनाथान्महाराज्ञी व्यमर्दयत्

त्यानंतर महाराज्ञीने दीप्त कालाग्नीप्रमाणे तेजस्वी पाशुपतास्त्राने चाळीस सेनानायकांना चिरडून टाकले।

Verse 141

अथैकशेषं तं दुष्टं निहताशेषबान्धवम् / क्रोधेन प्रज्वलन्तं च जगद्विप्लवकारिणम्

तेव्हा तो दुष्ट एकटाच उरला—ज्याचे सर्व बंधू मारले गेले होते—आणि जो क्रोधाने धगधगत जगाचा विध्वंस घडविणारा होता।

Verse 142

महासुरं महासत्त्वं भण्डं चण्डपराक्रमम् / महाकामेश्वरास्त्रेण सहस्रादित्यवर्चसा / गतासुमकरोन्माता ललिता परमेश्वरी

तेव्हा माता ललिता परमेश्वरीने सहस्र सूर्यांसारख्या तेजस्वी महाकामेश्वरास्त्राने त्या महाबलवान, चंड पराक्रमी महासुर भंडाला प्राणहीन केले।

Verse 143

तदस्त्रज्वालयाक्रान्तं शून्यकं तस्य पट्टनम् / सस्त्रीकं च सबालं च सगोष्ठं धनधान्यकम्

त्या अस्त्राच्या ज्वाळांनी व्यापून त्याचे नगर ओस पडले—स्त्रिया, बालके, गोठे तसेच धन-धान्य यांसह सर्व काही नष्ट झाले।

Verse 144

निर्दग्धमासीत्सहसा स्थलमात्रमशिष्यत / भण्डस्य संक्षयेणासीत्त्रैलोक्यं हर्षनर्तितम्

क्षणात सर्व काही जळून भस्म झाले; केवळ थोडीशी भूमी उरली. भंडासुराच्या संहाराने त्रैलोक्य आनंदाने नाचू लागले.

Verse 145

इत्थं विधाय सुरकार्यमनिन्द्यशीला श्रीचक्रराजरथमण्डलमण्डनश्रीः / कामेश्वरी त्रिजगतां जननी बभासे विद्योतमानविभवा विज्यश्रियाढ्या

अशा रीतीने देवकार्य सिद्ध करून, अनिंद्यशील, श्रीचक्र-राजरथ-मंडलाची शोभा वाढविणारी, त्रिजगाची जननी कामेश्वरी तेजस्वी विभवाने व विजयश्रीने उजळून दिसली.

Verse 146

सैन्यं समस्तमपि सङ्गरकर्मखिन्नं भण्डासुरप्रबलबाणकृशानुतप्तम् / अस्तं गते सवितरि प्रथितप्रभावा श्रीदेवता शिबिरमात्मन आनिनाय

संग्रामकर्माने थकलेले सर्व सैन्य भंडासुराच्या प्रबळ बाणरूपी अग्नीने तापले होते. सूर्यास्त झाल्यावर, प्रथित प्रभावशाली श्रीदेवतेने त्यांना आपल्या शिबिरात आणले.

Verse 147

यो भण्डदानववधं ललितांबयेमं कॢप्तं सकृत्पठति तस्य तपोधनेन्द्र / नाशं प्रयान्ति कदनानि दृताष्टसिद्धेर्भुक्तिश्च मुक्तिरपि वर्तत एव हस्ते

हे तपोधनश्रेष्ठ! जो ललितांबेन रचलेला हा भंडदानववध एकदाही पठण करतो, त्याची सर्व संकटे नष्ट होतात; अष्टसिद्धी, भोग आणि मोक्षही त्याच्या हस्तगत होतात.

Verse 148

इमं पवित्रं ललितापराक्रमं समस्तपापघ्नमशेषसिद्धिदम् / पठन्ति पुण्येषु दिनेषु ये नरा भजन्ति ते भाग्यसमृद्धिमुत्तमाम्

ललितेच्या या पवित्र पराक्रमाचे पठण, जे सर्व पापांचा नाश करणारे व सर्व सिद्धी देणारे आहे—पुण्यदिनी जे करतात, ते उत्तम भाग्यसमृद्धी प्राप्त करतात.