Adhyaya 25
भण्डासुरस्य मन्त्रणा (Bhaṇḍāsura’s War-Counsel against Lalitā)
या अध्यायात पूर्वीच्या रणपरिणामांची वार्ता ऐकून भण्ड महादैत्य अत्यंत क्रुद्ध व अस्वस्थ होतो; जणू काळा नागराज रोषाने फुत्कारतो. तो गुप्त मंत्रणेसाठी महोदर व कुटिलाक्ष-प्रमुख मंत्र्यांना बोलावून विजयाचे उपाय ठरवतो. हे विधी/भवितव्यतेचे क्रूर उलटफेर आहे असे म्हणत तो खेद व्यक्त करतो—पूर्वी त्याच्या सेवकांचे नाव ऐकताच देव पळत, पण आता ‘स्त्री मायिनी’ ललिता त्याची सेना पराभूत करते. मग गुप्तचरांकडून ललितेची स्थिती व सैन्यरचना (हत्ती, घोडे, रथ) कळताच तो ‘पार्ष्णिग्राह’—पाठीमागून हल्ला/पार्श्वानुसरण—याचा आदेश देतो. विषङ्गला प्रमुख करून अनुभवी सेनापतींचा तुकडी पाठवून पुढील संघर्षाची तयारी करतो.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने बलाहकादिसप्तसेनापतिवधो नाम चतुर्विंशो ऽध्यायः ततः श्रुत्वा वधं तेषां तपोबलवतामपि / न्यश्वसत्कृष्णसर्पेन्द्र इव भण्डो महासुरः
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्डमहापुराणाच्या उत्तरभागात, हयग्रीव-आगस्त्य संवादातील ललितोपाख्यानात ‘बलाहकादी सात सेनापतींचा वध’ नावाचा चोवीसावा अध्याय संपला. त्यानंतर तपोबलवान त्यांचाही वध झाल्याचे ऐकून महासुर भण्ड काळ्या नागराजासारखा फुत्कारला।
Verse 2
एकान्ते मन्त्रयामास स आहूय महोदरौ / भण्डः प्रचण्डशैण्डीर्यः काङ्क्षमाणो रणे जयम्
रणात विजयाची इच्छा बाळगणारा, अत्यंत उग्र पराक्रमी भण्ड, महोदर नावाच्या दोघांना बोलावून एकांतात मंत्रणा करू लागला।
Verse 3
युवराजो ऽपि सक्रोधो विषङ्गेण यवीयसा / भण्डासुरं नमस्कृत्य मन्त्रस्थानमुपागमत्
युवराजही क्रोधाने संतप्त होऊन धाकटा विषंग याच्यासह भण्डासुरास नमस्कार करून मंत्रस्थानास गेला.
Verse 4
अत्याप्तैर्मन्त्रिभिर्युक्तः कुटिलाक्षपुरःसरैः / ललिताविजये मन्त्रं चकार क्वथिताश्यः
अत्यंत विश्वासू मंत्र्यांनी युक्त, पुढे कुटिलाक्ष असताना, ललिताविजयासाठी त्याने मंत्र रचला; क्रोधाने त्याचे मुख तापले होते.
Verse 5
भण्ड उवाच अहो बत कुलभ्रंशः समायातः सुरद्विषाम् / उपेक्षामधुना कर्तुं प्रवृत्तो बलवान्विधिः
भण्ड म्हणाला— अरेरे! सुरद्वेष्ट्यांचा हा कुलभ्रंश समोर आला आहे; आता आमची उपेक्षा घडविण्यास बलवान विधी प्रवृत्त झाला आहे.
Verse 6
मद्भृत्यनाममात्रेण विद्रवन्ति दिवौकसः / तादृशानामिहास्माकमागतो ऽयं विपर्ययः
माझ्या भृत्यांचे नाव ऐकताच देव पळून जातात; अशा आम्हांवर इथे हा उलटा फेर कसा आला!
Verse 7
करोति बलिनं क्लीबं धनिनं धनवर्जितम् / दीर्घायुषमनायुष्कं दुर्धाता भवितव्यता
दुर्धाता भवितव्यता— तीच नियती— बलवानाला क्लीब करते, धनवानाला धनहीन करते, दीर्घायुष्यास अल्पायुषी करते.
Verse 8
क्व सत्त्वमस्मद्बाहुनां क्वेयं दुर्ल्ललिता वधूः / अकाण्ड एव विधिना कृतो ऽयं निष्ठुरो विधिः
आमच्या बाहूंचे सत्त्व कुठे, आणि ही कोमल-ललिता वधू कुठे? अकस्मात विधात्याने हा निष्ठुर विधी घडविला आहे।
Verse 9
सर्पिणीमाययोदग्रास्तंया दुर्घटशौर्यया / अधिसंग्रामभूचक्रे सेनान्यो विनिपातिताः
तिच्या सर्पिणीसारख्या मायेनं आणि दुर्धर्ष शौर्याच्या प्रहारांनी, या संग्रामभूमीच्या चक्रात सेनानायक पाडले गेले।
Verse 10
एवमुद्दामदर्पाढ्या वनिता कापि मायिनी / यदि संप्रहरत्यस्मान्धिग्बलं नो भुजार्जितम्
अशी उन्मत्त दर्पाने भरलेली ती मायाविनी वनिता जर आम्हांवर प्रहार करीत असेल, तर धिक्कार असो आमच्या भुजांनी मिळविलेल्या बळाला!
Verse 11
इमं प्रसंगं वक्तुं च जिह्वा जिह्वेति मामकी / वनिता किमु मत्सैन्यं मर्द यिष्यति दुर्मदा
हा प्रसंग बोलताना माझी जीभ ‘जीभ’ म्हणत थरथरते—ती दुर्मदा वनिता काय माझ्या सैन्याला चिरडून टाकील?
Verse 12
तदत्र मूलच्छेदाय तस्या यत्नो विधीयताम् / मया चारमुखाज्ज्ञाता तस्या वृत्तिर्महाबला
म्हणून येथे तिचा मुळच्छेद करण्यासाठी प्रयत्न व्हावा; गुप्तचरांच्या मुखातून मला कळले की तिची वृत्ती महाबलवान आहे।
Verse 13
सर्वेषामपि सैन्यानां पश्चादेवावतिष्ठते / अग्रतश्चलितं सैन्यं हयहस्तिरथादिकम्
सर्व सैन्यांमध्ये मागील दलच स्थिर राहते; पुढे घोडे, हत्ती व रथांसह सैन्य चालून गेले आहे।
Verse 14
अस्मिन्नेव ह्यवसरे पार्ष्णिग्राहो विधीयताम् / पार्ष्णिग्रहमिमं कर्तुं विषङ्गश्चतुरो भवेत्
याच वेळेस ‘पार्ष्णिग्रह’—मागून घेरण्याचा उपाय—करावा; हा पार्ष्णिग्रह करण्यास विषङ्ग कुशल ठरो।
Verse 15
तेन प्रौढमदोन्मता बहुसंग्रामदुर्मदाः / दश पञ्च च सेनान्यः सह यान्तु युयुत्सया
त्याच्यासह, प्रौढ मदाने उन्मत्त व अनेक संग्रामांनी दर्पित, दहा आणि पाच—अशा पंधरा—सेना युद्धेच्छेने निघोत।
Verse 16
पृष्ठतः परिवारास्तु न तथा संति ते पुनः / अल्पैस्तु रक्षिता वै स्यात्तेनैवासौ सुनिग्रहा
मागे त्यांच्या सहाय्यक तुकड्या तशा नाहीत; ती थोड्याशा रक्षकांनीच राखली आहे, म्हणूनच ती सहज आवरता येईल।
Verse 17
अतस्त्वं बहुसन्नाहमाविधाय मदोत्कटः / विषङ्ग गुप्तरूपेण पार्ष्णिग्राहं समाचर
म्हणून तू, हे विषङ्ग, भरपूर सन्नाह धारण करून मदाने प्रबळ होत, गुप्त रीतीने पार्ष्णिग्रह कर।
Verse 18
अल्पीयसी त्वया सार्द्धं सेना गच्छतु विक्रमात् / सज्जाश्च लन्तु सेनान्यो दिक्पालविजयोद्धताः
तुझ्यासह अल्पशी सेना पराक्रमाने निघो; दिक्पाल-विजयाने उन्मत्त झालेले सेनानायकही सज्ज होऊन पुढे चालोत।
Verse 19
अक्षौहिण्यश्च सेनानां दश पञ्च चलन्तु ते / त्वं गुप्तवेषस्तां दुष्टां सन्निपत्य दृढं जहि
सेनांच्या दहा आणि पाच अक्षौहिणी पुढे जाऊ दे; तू गुप्तवेष धारण करून त्या दुष्टेवर धाव घेऊन दृढपणे तिचा वध कर।
Verse 20
सैव निःशेषशक्तीनां मूलभूता महीयसी / तस्याः समूलनाशेन शक्तिवृन्दं विनश्यति
तीच सर्व शक्तींची मूलभूता महान आधार आहे; तिचा समूळ नाश झाला की शक्तींचा समूह नष्ट होतो।
Verse 21
कन्दच्छेदे सरोजिन्या दलजालमिवांभसि / सर्वेषामेव पश्चाद्यो रथश्चलति भासुरः
जसे कमलिनीचा कंद छेदला की पाण्यात पानांचे जाळे विखुरते, तसेच सर्वांच्या मागे तो भास्वर रथ चालू लागतो।
Verse 22
दशयोजनसंपन्ननिजदेहसमुच्छ्रयः / महामुक्तातपत्रेण सर्वोद्ध्व परिशोभितः
दहा योजन उंच देहसमुच्छ्रय असलेला, आणि महामोत्यांच्या छत्राने सर्वत्र वरून शोभून दिसत होता।
Verse 23
वहन्मुहर्वीज्यमानं चामराणां चतुष्टयम् / उत्तङ्गकेतुसंघातलिखितांबुदमण्डलः
तो रथ वारंवार पुढे सरकत होता आणि चार चामरांनी त्याची सेवा होत होती; उंच ध्वजांच्या समूहाने जणू मेघमंडळावर रेषा उमटवल्या होत्या।
Verse 24
तस्मिन्रथे समायाति सा दृष्टा हरिणेक्षणा / निबृतं संनिपत्य त्वं चिह्नेनानेन लक्षिताम्
तो रथ तेथे येताच ती हरिणनेत्री दिसली; तू शांतपणे जवळ जाऊन या चिन्हाने ओळखलेली तिला पकड।
Verse 25
तां विजित्य दुराचारां केशेष्वा कृष्य मर्दय / पुरतश्चलिते सैन्ये सत्त्वशालिनि सा वधूः
त्या दुराचारिणीला जिंकून तिचे केस धरून ओढत दंड दे; पुढे सरकलेल्या सैन्याच्या समोर, हे पराक्रमी, ती वधू ने।
Verse 26
स्त्रीमात्ररक्षा भवतो वशमेष्यति सत्त्वरम् / भवत्सहायभूतायां सेनेन्द्राणामिहाभिधा
स्त्रीमात्राचे रक्षण लवकरच तुझ्या वशात येईल; आणि तुझ्या सहाय्यक झालेल्या सेनेच्या नायकांची नावे येथे सांगितली जात आहेत।
Verse 27
शृणु यैर्भवतो युद्धे साह्यकार्यमतन्द्रितैः / आद्यो मदनको नाम दीर्घजिह्वो द्वितीयकः
ऐक—युद्धात तुझ्या सहाय्याचे कार्य जे आळस न करता करतील; पहिला ‘मदनक’ नावाचा, आणि दुसरा ‘दीर्घजिह्व’ आहे।
Verse 28
हुबको हुलुमुलुश्च कक्लसः कक्लिवाहनः / थुक्लसः पुण्ड्रकेतुश्च चण्डबाहुश्च कुक्कुरः
हुबक, हुलुमुलु, कक्लस, कक्लिवाहन, थुक्लस, पुण्ड्रकेतु, चण्डबाहु आणि कुक्कुर—हे नामवंत वीर आहेत.
Verse 29
जंबुकाक्षो जंभनश्च तीक्ष्णशृङ्गस्त्रिकण्टकः / चन्द्रगुप्तश्च पञ्चैते दश चोक्ताश्चमूवराः
जंबुकाक्ष, जंभन, तीक्ष्णशृंग, त्रिकण्टक आणि चन्द्रगुप्त—हे पाच; अशा रीतीने एकूण दहा चामूवर (सेनानायक) सांगितले आहेत.
Verse 30
एकैकाक्षौहिणीयुक्ताः प्रत्येकं भवता सह / आगमिष्यन्ति सेनान्यो दमनाद्या महाबलाः
प्रत्येक सेनानायक एक-एक अक्षौहिणी सैन्याने युक्त होऊन, दमन आदी महाबली, तुमच्यासह स्वतंत्रपणे येऊन मिळतील.
Verse 31
परस्य कटकं नैव यथा जानाति ते गतिम् / तथा गुप्तसमाचारः पार्ष्णिग्राहं समाचर
अशी गुप्त वार्ता-व्यवस्था कर की शत्रूचे कटक तुझी गती जाणू नये; आणि पाठीमागून पकडणारी (पार्ष्णिग्राह) नीती आचर.
Verse 32
अस्मिन्कार्ये सुमहतां प्रौढिमानं समुद्वहन् / निषङ्ग त्वं हि तभसे जयसिद्धिमनुत्तमाम्
या कार्यात महापुरुषांची पराक्रम-प्रौढी धारण करून, हे निषङ्गा! तू खरोखरच अनुपम जयसिद्धीसाठी तेजस्वी आहेस.
Verse 33
इति मन्त्रितमन्त्रो ऽयं दुर्मन्त्री भण्डदानवः / विषङ्गं प्रेषयामास रक्षितं सैन्यपालकैः
अशी मंत्रणा करून तो दुर्मंत्री भण्ड दानव, सैन्यपालकांच्या संरक्षणाखाली विषंगाला पाठवू लागला।
Verse 34
अथ श्रीललितादेव्याः पार्ष्णिग्राहकृतोद्यमे / युवराजानुजे दैत्ये सूर्यो ऽस्तगिरिमाययौ
मग श्रीललिता देवीच्या पार्ष्णिग्राहाच्या उद्यमात, युवराजाच्या अनुज त्या दैत्याच्या वेळी सूर्य अस्तगिरीकडे जाऊ लागला।
Verse 35
प्रथमे युद्धदिवसे व्यतीते लोकभीषणे / अन्धकारः समभवत्तस्य बाह्यचिकीर्षया
लोकांना भयभीत करणारा पहिला युद्धदिवस संपताच, त्याच्या बाह्यकृत्याच्या इच्छेने घोर अंधार पसरला।
Verse 36
महिषस्कन्धधूम्राभं वनक्रोडवपुर्द्दुति / नीलकण्ठनिभच्छायं निबिडं पप्रथे तमः
म्हशीच्या खांद्याप्रमाणे धुरकट, वनडुकराच्या देहासारखी द्युती असलेला, नीलकंठासारखी छाया धारण करणारा दाट तम पसरला।
Verse 37
कुञ्जेषु पिण्डितमिव प्रधावदिव संधिषु / उज्जिहानमिव क्षोणीविवरेभ्यः सहस्रशः
तो अंधार कुंजांत जणू गोळा झाल्यासारखा, सांध्यांत जणू धावत असल्यासारखा, आणि भूमीच्या विवरांतून सहस्रशः जणू उफाळून येत असल्यासारखा दिसला।
Verse 38
निर्गच्छदिव शैलानां भूरि कन्दरमन्दिरात् / क्वचिद्दीपप्रभाजाले कृतकातरचेष्टितम्
जणू पर्वतांच्या बहुकंदरामंदिरातून काहीतरी बाहेर पडत होते; कुठे दिव्यांच्या प्रभाजाळ्यात ते भयाकुल हालचाली करीत दिसत होते।
Verse 39
दत्तावलंबनमिव स्त्रीणां कर्णोत्पलत्विषि / एकीभूतमिव प्रौढदिङ्नागमिव कज्जले / आबद्धमैत्रकमिव स्फुरच्छाद्वलमण्डले
स्त्रियांच्या कर्णोत्पल-दीप्तीत जणू आधार दिला गेला; काजळात जणू प्रौढ दिङ्नाग एकरूप झाला; आणि स्फुरणाऱ्या हिरव्या तृणमंडळात जणू मैत्रीचे बंधन जुळले।
Verse 40
कृतप्रियाश्लेषमिव स्फुरन्तीष्वसियष्टिषु / गुप्तप्रविष्टमिव च श्यामासु वनपङ्क्तिषु
चमचमणाऱ्या तलवारींच्या रांगांत जणू प्रियाचे आलिंगन झाले; आणि काळसर वनपंक्तींमध्ये जणू कोणी गुप्तपणे शिरले।
Verse 41
क्रमेण बहुलीभूतं प्रससार महत्तमः / त्रियामावामनयना नीलकञ्चुकरोचिषा
क्रमाने तो महान तम अधिकाधिक दाट होऊन पसरला; जणू त्रियामा निळ्या कंचुकाच्या तेजाने आपली वामनयने झाकीत होती।
Verse 42
तिमिरेणावृतं विश्वं न किञ्चित्प्रत्यपद्यत / असुराणां प्रदुष्टानां रात्रिरेव बलावहा
तमाने आच्छादलेल्या विश्वात काहीच कळेना; दुष्ट असुरांसाठी रात्रिच बलवर्धक ठरते।
Verse 43
तेषां मायाविलासो ऽयं तस्यामेव हि वर्धते / अथ प्रचलितं सैन्यं विषङ्गेण महौजसा
हा त्यांचा मायाविलास त्याच्यातच वाढत गेला. मग महातेजस्वी विषंगाच्या प्रेरणेने सैन्य पुढे सरकले.
Verse 44
धौतखड्गलताच्छायावर्धिष्णु तिमिरच्छटम् / दमनाद्याश्च सेनान्यः श्मामकङ्कटधारिणः
धुतलेल्या खड्गांच्या वेलीसारख्या छायेमुळे अंधाराची छटा अधिकच वाढली. दमन आदी सेनानायक काळे कंकट धारण करून होते.
Verse 45
श्यामोष्णीषधराः श्यामवर्णसर्वपरिच्छदाः / एकत्वमिव संप्राप्तास्तिमिरेणातिभूयसा
ते काळी उष्णीषे धारण करणारे, काळ्याच वर्णाचे सर्व परिधान घातलेले; दाट अंधारामुळे जणू एकरूप झाले.
Verse 46
विषङ्गमनुसंचेलुः कृताग्रजनमस्कृतिम् / कूटेन युद्धकृत्येन विजिगीषुर्महेश्वरीम्
अग्रजांना नमस्कार करून ते विषंगाच्या मागोमाग चालले. कपटी युद्धकृत्याने ते महेश्वरीला जिंकू इच्छित होते.
Verse 47
मेघडंबरकं नाम दधे वक्षसि कङ्कटम् / यथा तस्य निशायुद्धानुरूपो वेषसंग्रहः
त्याने वक्षस्थळी ‘मेघडंबरक’ नावाचे कंकट धारण केले; त्याचा वेशसंग्रह रात्रियुद्धास अनुरूप होता.
Verse 48
तथा कृतवती सेना श्यामलं कञ्चुकादिकम् / न च दुन्दुभिनिस्वानो न च मर्द्दलगर्जितम्
तेव्हा सेनेने श्यामवर्ण कंचुकादी धारण केली; न दुंदुभीचा निनाद झाला, न मर्दलाचे गर्जन।
Verse 49
पणवानकभेरीणां न च घोषविजृंभणम् / गुप्ताचाराः प्रचलितास्तिमिरेण समावृताः
पणव, आनक व भेरी यांचा घोषविस्तार नव्हता; गुप्तचर अंधाराने आच्छादित होऊन पुढे सरकले।
Verse 50
परैरदृश्यगतयो विष्कोशीकृतरिष्टयः / पश्चिमाभिमुखं यान्ति ललितायाः पताकिनीम्
ते परांना अदृश्य गतीने, तलवारी म्यानातून काढून, पश्चिमाभिमुख होऊन ललितेच्या पताकिनी सेनेकडे जातात।
Verse 51
आवृतोत्तरमार्गेण पूर्वभागमशिश्रियन् / निश्वासमपि सस्वानमकुर्वन्तः पदेपदे
उत्तर मार्ग झाकून ते पूर्व भागात जाऊन स्थिरावले; पावलोपावली ते श्वासही आवाजासहित करीत नव्हते।
Verse 52
सावधानाः प्रचलिताः पार्ष्णिग्राहाय दानवाः / भूयः पुरस्य दिग्भागं गत्वा मन्दपराक्रमाः
दानव सावध होऊन पार्श्व/पाठीमागून पकडण्यासाठी पुढे सरकले; पुन्हा नगराच्या दिशाभागात जाऊन त्यांचा पराक्रम मंद झाला।
Verse 53
ललितासैन्यमेव स्वान्सूचयन्तः प्रपृच्छतः / आगत्य निभृतं पृष्ठे कवचच्छन्नविग्रहाः
ते आपले लोक ‘ललितेचे सैन्य’ असेच सूचित करून विचारणाऱ्यांजवळ आले; कवचाने आच्छादित देह असलेले ते शांतपणे पाठीमागे येऊन उभे राहिले।
Verse 54
चक्रराजरथं तुङ्गं मेरुमन्दरसंनिभम् / अपश्यन्नतिदीप्ताभिः शक्तिभिः परिवारितम्
त्यांनी चक्रराजाचा तो उंच रथ पाहिला, जो मेरु-मंदरासारखा भासे; तो अतिदीप्त शक्तींनी वेढलेला होता।
Verse 55
तत्र मुक्तातपत्रस्य वर्त्तमानामधःस्थले / सहस्रादित्यसंकाशां पश्चिमाभिमुखीं स्थिताम्
तेथे मोत्यांच्या छत्राखाली, त्याच्या अधःस्थानी, सहस्र सूर्याप्रमाणे तेजस्विनी, पश्चिमाभिमुख उभी असलेली (देवी) त्यांनी पाहिली।
Verse 56
कामेश्वर्यादिनित्याभिः स्वसमानसमृद्धिभिः / नर्मालापविनोदेन सेव्यमानां रथोत्तमे
त्या उत्तम रथावर ती कामेश्वरी आदि नित्यांनी—स्वतःसमान समृद्धी असलेल्या देवतांनी—मधुर परिहासयुक्त संभाषणाने सेविली जात होती।
Verse 57
तां तथाभूतवृत्तान्ताम तादृशरणोद्यमाम् / पुरोगतं महत्सैन्यं वीक्षमाण सकौतुकम्
अशा प्रकारच्या वृत्तान्तात स्थित व तशाच रणोद्यमात प्रवृत्त ती देवी, पुढे गेलेल्या त्या महान सैन्याकडे कुतूहलाने पाहत होती।
Verse 58
मन्वानश्च हि तामेव विषङ्गः सुदुराशयः / पृष्ठवंशे रथेन्द्रस्य घट्टयामास सैनिकैः
विषंग हा दुष्टबुद्धी, तिलाच लक्ष्य मानून, सैन्यांसह रथराजाच्या पाठीमागील भागावर धडक देऊ लागला।
Verse 59
तत्राणि मादिशक्तीनां परिवारवरूथिनी / महाकलकलं चक्रुरणिमाद्याः परःशतम्
तेथे आदिशक्तींच्या परिवार-सेनेने, अणिमा इत्यादी शताधिक शक्तींनी, प्रचंड कलकलाट माजविला।
Verse 60
पट्टिशैर्द्रुघणैश्चैव भिन्दिपालैर्भुशुण्डिभिः / कठोरवज्रनिर्धातनिष्ठुरैः शक्तिमण्डलैः
पट्टिश, द्रुघण, भिंदिपाल, भुशुण्डी अशा शस्त्रांनी, तसेच वज्रप्रहारासारख्या कठोर निष्ठुर शक्तिमंडळांनी ते सज्ज होते।
Verse 61
मर्दयन्तो महासत्त्वाः समरं बहुमेनिरे / आकस्मिकरणोत्साहविपर्याविष्टविग्रहम्
महासत्त्व वीरांनी चिरडत-चिरडत त्या समराला महान् मानले; तो आकस्मिक पराक्रमाच्या उत्साहाने व्याकुळ देहांनी भरलेला होता।
Verse 62
अकाण्डक्षुभितं चासीद्रथस्थं शक्तिमण्डलम् / विपाटैः पाटयामासुरदृश्यैरन्धकारिणः
रथावरचे शक्तिमंडळ अकस्मात् क्षुब्ध झाले; अंधकारिणांनी अदृश्य विपाटांनी ते फाडून टाकले।
Verse 63
ततश्चक्ररथेन्द्रस्य नवमे पर्वणि स्थिताः / अदृश्यमानशस्त्राणामदृश्यनिजवर्मणाम्
त्यानंतर चक्ररथेन्द्राच्या नवव्या पर्वणी ते उभे राहिले; ज्यांची शस्त्रे अदृश्य होती आणि स्वतःची कवचेही अदृश्य होती.
Verse 64
तिमिरच्छन्नरूपाणां दानवानां शिलीमुखैः / इतस्ततो बहु क्लिष्टं छन्नवर्मितमर्मवत्
तमोच्छन्न रूप असलेल्या दानवांना शिलीमुख बाणांनी इकडे-तिकडे फार क्लेश झाला; जणू लपलेल्या कवचातही मर्मस्थळ भेदले गेले.
Verse 65
शक्तीनां मण्डलं तेने क्रन्दनं ललितां प्रति / पूर्वानुक्रम तस्तत्र संप्राप्तं सुमहद्भयम्
त्याने शक्तींचे मंडल रचून ललितेकडे आर्त क्रंदन केले; तेथे पूर्वानुक्रमाने अतिमहाभय येऊन पोहोचले.
Verse 66
कर्णाकर्णिकयाकर्ण्य ललिता कोपमादधे / एतस्मिन्नन्तरे भण्डश्चण्डदुर्मत्रिपण्डितः
कर्णाकर्णिकेकडून ऐकून ललितेने कोप धारण केला; इतक्यात भण्ड—चंड, दुर्मती व कपटी पंडित—तेथे आला.
Verse 67
दशाक्षौहिणिकायुक्तं कुटिलाक्षं महौजसम् / ललितासैन्यनाशाय युद्धाय प्रजिघाय सः
तो दहा अक्षौहिणी सैन्याने युक्त, कुटिलदृष्टी व महातेजस्वी होता; ललितेच्या सैन्यनाशासाठी युद्धास तो निघाला.
Verse 68
यथा पश्चात्कलकलं श्रुत्वाग्रेवर्तिनी चमूः / नागच्छति तथा चक्रे कुटिलाक्षो महारणम्
जसा मागील कलकल ऐकून पुढे चाललेली सेना पुढे जात नाही, तसा कुटिलाक्षाने महायुद्ध घडविले।
Verse 69
एवं चोभयतो युद्धं पश्चादग्रे तथाभवत् / अत्यन्ततुमुलं चासीच्छक्तीनां सैनिके महत्
अशा रीतीने मागे व पुढे दोन्ही बाजूंनी युद्ध झाले; शक्तीधारकांच्या महान सैन्यात अत्यंत घनघोर गोंधळ माजला।
Verse 70
नक्तसत्त्वाश्च दैत्येन्द्रास्तिमिरेण समावृताः / इतस्ततः शिथिलतां कण्टके निन्युरुद्धताः
रात्रिचर दैत्येंद्र अंधाराने आच्छादित होऊन, इकडे-तिकडे उन्मत्त होऊन काट्यात अडकून शिथिल झाले।
Verse 71
निषङ्गेण दुराशेन धमनाद्यैश्चमूवरैः / चमूभिश्च प्रणहिता न्यपतञ्छत्रुकोटयः
दुराश नावाच्या निषंगाने व धमन आदी श्रेष्ठ सेनानायकांनी प्रेरित केलेल्या सैन्यांमुळे शत्रूंच्या कोट्या कोट्या रांगा कोसळल्या।
Verse 72
ताभिर्दैत्यास्त्रमालाभिश्चक्रराजरथो वृतः / बकावलीनिबिडतः शैलराज इवाबभौ
त्या दैत्यास्त्रांच्या माळांनी वेढलेला चक्रराजाचा रथ, बकावलीच्या दाट वेलींनी आच्छादित पर्वतराजासारखा भासला।
Verse 73
आक्रान्तपर्वणाधस्ताद्विषङ्गेण दुरात्मना / मुक्त एकः शरोदेव्यास्तालवृन्तमचूर्णयत्
दुरात्मा विषंगाने खालून पर्वताची सांध दाबून देवीकडे एकच बाण सोडला; त्या बाणाने देवीचे ताडपत्री पंखे चुरडून टाकले।
Verse 74
अथ तेनाव्याहितेन संभ्रान्ते शक्तिमण्डले / कामेश्वरीमुखा नित्या महान्तं क्रोधमाययुः
मग त्या अनपेक्षित आघाताने शक्तिमंडळात गोंधळ उडाला; कामेश्वरीमुख नित्यांना महान क्रोध आला।
Verse 75
ईषद्भृकुटिसंसक्तं श्रीदेव्या वदनांबुजम् / अवलोक्य भृशोद्विग्ना नित्या दधुरतिश्रमम्
श्रीदेवीच्या मुखकमळावर किंचित भृकुटी चढलेली पाहून नित्यांना फारच चिंता वाटली आणि त्यांना अतिश्रम जाणवला।
Verse 76
नित्या कालस्वरूपिण्यः प्रत्येकं तिथिविग्रहाः / क्रोधमुद्वीक्ष्य सम्नाज्ञ्या युद्धाय दधुरुद्यमम्
नित्या या काळस्वरूपिणी, प्रत्येक तिथीची मूर्ती आहेत; महाराज्ञीचा क्रोध पाहून त्या युद्धासाठी सज्ज झाल्या।
Verse 77
प्रणिपत्य च तां देवीं महाराज्ञीं महोदयाम् / ऊचुर्वाचमकाण्डोत्थां युद्धकौतुकगद्गदाम्
मग त्यांनी त्या महोदयमयी महाराज्ञी देवीला प्रणाम करून, युद्धकौतुकाने गद्गद झालेल्या व अकस्मात् उसळलेल्या वाणीने बोलू लागल्या।
Verse 78
तिथिनित्या उचुः / देवदेवी महाराज्ञी तवाग्रे ब्रेक्षितां चमूम् / दण्डिनीमन्त्रनाथादिमहाशक्त्याभपालिताम्
तिथिनित्या म्हणाल्या— हे देवदेवी महाराज्ञी! तुझ्या समोर दण्डिनी, मन्त्रनाथ इत्यादी महाशक्तींनी रक्षित अशी ती सेना आम्ही पाहात आहोत।
Verse 79
धर्षितु कातरा दुष्टा मायाच्छद्मपरायणाः / पार्ष्णिग्राहेण युद्धेन बाधन्ते रथपुङ्गवम्
धर्षण करण्यास उद्यत ते दुष्ट भयभीत असूनही माया-छलात रत आहेत; पार्ष्णिग्राह युद्धाने ते त्या श्रेष्ठ रथवीरास अडथळा आणतात।
Verse 80
तस्मात्तिमिरसंछन्नमूर्तीनां विबुधद्रुहाम् / शमयामो वयं दर्पं क्षणमात्रं विलोकय
म्हणून, तमाने आच्छादित रूप असलेल्या देवद्रोह्यांचा दर्प आम्ही शमवू; तू क्षणभर तरी पाहा।
Verse 81
या वह्निवासिनी नित्या या ज्वालामालिनी परा / ताभ्यां प्रदीपिते युद्धे द्रष्टुं शक्ताः सुरद्विषः
जी नित्या वह्निवासिनी आहे आणि जी परा ज्वालामालिनी आहे— त्या दोघींनी प्रज्वलित केलेल्या युद्धाकडे देवद्वेषी पाहूही शकत नाहीत।
Verse 82
प्रशमय्य महादर्पं पार्ष्णिग्राहप्रवर्तिनाम् / सहसैवागमिष्यामः सेवितुं श्रीपदांबुजम् / आज्ञां देहि महाराज्ञि मर्दनार्थं दुरात्मनाम्
पार्ष्णिग्राह युद्धात प्रवृत्त असणाऱ्यांचा महादर्प शमवून आम्ही त्वरितच तुझ्या श्रीचरणकमलांची सेवा करण्यास येऊ; हे महाराज्ञी, त्या दुरात्म्यांचे मर्दन करण्यासाठी आज्ञा दे।
Verse 83
इत्युक्ते सति नित्याभिस्तथास्त्विति जगाद सा / अथ कामेश्वरी नित्या प्रणम्य ललितेश्वरीम् / तया संप्रेषिता ताभिः कुण्डलीकृत कार्मुका
नित्या देवींनी असे म्हटल्यावर ललिता देवींनी 'तथास्तु' म्हटले. त्यानंतर कामेश्वरी नित्या यांनी ललितेश्वरींना प्रणाम केला आणि त्यांच्या आज्ञेनुसार इतर नित्यांसह धनुष्य सज्ज केले.
Verse 84
सा हन्तुं तान्दुराचारान्कूटयुद्धकृतक्षणान् / बालारुणमिव क्रोधारुणं वक्त्रं वितन्वती
त्या दुराचारी आणि कपटी युद्धात निपुण असलेल्यांना मारण्यासाठी, तिने (कामेश्वरीने) आपला चेहरा रागाने उगवत्या सूर्यासारखा लाल केला.
Verse 85
रे रे तिष्ठत पापिष्ठा मायानिष्ठाश्छिनद्मि वः / अन्धकारमनुप्राप्य कूटयुद्धपरायणाः
'अरे अरे पापिष्ठांनो! थांबा! मायेचा आधार घेणाऱ्या तुमचा मी नाश करते. अंधाराचा आश्रय घेऊन तुम्ही कपटी युद्ध करत आहात!'
Verse 86
इति तान्भर्त्सयन्ती सा तूणीरोत्खातसायकात् / पर्वावरोहणं चक्रे क्रोधेन प्रस्खलद्गतिः
अशा प्रकारे त्यांना धमकावत, भात्यातून बाण काढून, रागामुळे अडखळत चालत ती रथाच्या पायरीवरून खाली उतरली.
Verse 87
सज्जकार्मुकहस्ताश्च भगमालापुरःसराः / अन्याश्च चरिता नित्याः कृत पर्वावरोहणाः
हातात सज्ज धनुष्य घेऊन, भगमाला ज्यांच्या पुढे होत्या, अशा इतर नित्या देवीही पायऱ्यांवरून खाली उतरल्या.
Verse 88
ज्वालामालिनि नित्या च या नित्या वह्निवासिनी / सज्जे युद्धे स्वतेजोभिः समदीपयतां रणे
ज्वालामालिनी नित्या, जी सदा अग्निवासी नित्या आहे, ती युद्धास सज्ज होऊन आपल्या तेजाने रणांगण उजळून टाकू लागली।
Verse 89
अथ ते दुष्टदनुजाः प्रदीप्ते युद्धमण्डले / प्रकाशवपुषस्तत्र मरान्तं क्रोधमाययुः
मग ते दुष्ट दानव प्रज्वलित युद्धमंडळात, तेथे प्रकाशमय देहधारिणींना पाहून मृत्युपर्यंत क्रोधाने पेटून उठले।
Verse 90
कामेश्वर्यादिका नित्यास्ताः पञ्चदश सायुधाः / ससिंहनादास्तान्दैत्यानमृद्नन्नेव हेलया
कामेश्वरी आदी त्या पंधरा नित्या शस्त्रसज्ज होत्या; सिंहनाद करीत त्या दैत्यांना जणू खेळतच चिरडू लागल्या।
Verse 91
महाकलकलस्तत्र समभूद्युद्धसीमनि / मन्दरक्षोभितांभोदिवेल्लत्कल्लोलमण्डलः
तेथे युद्धसीमेवर प्रचंड कलकल उठला; जणू मंदराचलाने क्षुब्ध झालेल्या समुद्रातील लाटांचे मंडल उसळत आहे।
Verse 92
ताश्च नित्यावलत्क्वाणकङ्कणैर्युधि पाणिभिः / आकृष्य प्रामकोदण्डास्तेनिरे युद्धमुद्धतम्
त्या नित्यांनी युद्धात खणखणणाऱ्या कंकणांनी युक्त हातांनी प्रामक धनुष्यांची दोरी ओढून उग्र युद्ध छेडले।
Verse 93
यामत्रितयपर्यन्तमेवं युद्धमवर्त्तत / नित्यानां निशितैर्बाणैरक्षौहिण्यश्च संहृताः
तीन यामांपर्यंत असे युद्ध चालू राहिले; नित्यांच्या तीक्ष्ण बाणांनी अनेक अक्षौहिणीही संहृत झाल्या।
Verse 94
जघान दमनं दुष्टं कामेशी प्रथमं शरैः / दीर्घजिह्वं चमूनाथं भगमाला व्यदारत्
कामेशीने प्रथमच बाणांनी दुष्ट दमनाचा वध केला; आणि भगमालेने दीर्घजिह्व नामक चमूनाथाला विदीर्ण केले।
Verse 95
नित्यक्लिन्ना च भेरुण्डा हुम्बेकं हुलुमल्लकम् / कक्लसं वह्निवासा च निजघान शरैः शतैः
नित्यक्लिन्ना व भेरुण्डाने हुम्बेक व हुलुमल्लक यांचा संहार केला; आणि वह्निवासाने कक्लसाला शेकडो बाणांनी निहत केले।
Verse 96
महावज्रेश्वरी बाणैरभिनत्केकिवाहनम् / पुक्लसं शिवदूती च प्राहिणोद्यमसादनम्
महावज्रेश्वरीने बाणांनी केकिवाहनाला परास्त केले; आणि शिवदूतीने पुक्लसाला यमसदनी धाडले।
Verse 97
पुण्ड्रकेतुं भुजोद्दण्डं त्वरिता समदारयत् / कुलसुन्दरिका नित्या चण्डबाहुं च कुक्कुरम्
त्वरिताने पुण्ड्रकेतु व भुजोद्दण्ड यांना विदीर्ण केले; आणि नित्या कुलसुंदरिकेने चण्डबाहु व कुक्कुर यांचा संहार केला।
Verse 98
अथ निलपताका च विजया च जयोद्धते / जंबुकाक्षं जृंभणं च व्यतन्वातां रणे बलिम् / सर्वमङ्गलिका नित्या तीक्ष्णशृङ्गमखण्डयत् / ज्वालामालिनिका नित्या जघानोग्रं त्रिकर्णकम्
तेव्हा नीलपताका व विजया यांनी जयघोष करीत रणांगणात जंबुकाक्ष व जृंभण यांचा बलिप्रमाणे संहार केला. नित्या सर्वमंगालिकेने तीक्ष्णशृंगाला तुकडे केले आणि नित्या ज्वालामालिनिकेने उग्र त्रिकर्णकाचा वध केला.
Verse 99
चन्द्रगुप्तं च दुःशीलं चित्रं चित्रा व्यदारत् / सेनानाथेषु सर्वेषु निहतेषु दुरात्मसु
चित्राने चंद्रगुप्त, दुःशील आणि चित्र यांना विदीर्ण केले. दुरात्मे सर्व सेनानायक जेव्हा मारले गेले तेव्हा।
Verse 100
विषङ्गः परमः कुद्धश्चचाल पुरतो बली / अथ यामावशेषायां यामिन्यां घटिकाद्वयम्
अतिशय क्रुद्ध असा बलवान विषंग पुढे सरकला. मग रात्रीच्या उरलेल्या प्रहरात दोन घटिका वेळ गेला.
Verse 101
नित्याभिः सह संग्रामं विधाय स दुराशयः / अशक्यत्वं समुद्दिश्य चक्राम प्रपलायितुम्
नित्यांशी संग्राम करून तो दुराशयी, हे अशक्य आहे असे मानून, पळ काढण्यास प्रवृत्त झाला.
Verse 102
कामेश्वरीकराकृष्टचापोत्थौर्निशितैः शरैः / भिन्नवर्मा दृढतरं विषङ्गो विह्वलाशयः / हतावशिष्टैर्योधैश्च सार्धमेव पलायितः
कामेश्वरीच्या कराने ताणलेल्या धनुषातून सुटलेल्या तीक्ष्ण बाणांनी विषंगाचे कवच भेदले; त्याचे मन अत्यंत व्याकुळ झाले. उरलेल्या जिवंत योद्ध्यांसह तो पळून गेला.
Verse 103
ताभिर्न निहतो दुष्टो यस्माद्वध्यः स दानवः / दण्डनाथाशरेणैव कालदण्डसमत्विषा
त्या देवियांकडून तो दुष्ट मारला गेला नाही, कारण तो दानव वध्य होता; दण्डनाथाच्या बाणानेच, कालदंडासारख्या तेजाने, तो विद्ध झाला.
Verse 104
तस्मिन्पलायिते दुष्टे विषङ्गे भण्डसोदरे / सा विभाता च रजनी प्रसन्नाश्चाभवन्दिशः
तो दुष्ट विषंग—भंडासुराच्या उदरासारखा—पळून गेल्यावर रात्रि उजाडली आणि दिशाही प्रसन्न झाल्या.
Verse 105
पलायितं रणेवीरमनुसर्त्तुमनौचिती / इति ताः समरान्नित्यास्तस्मिन्काले व्यरंसिषुः
‘रणात पळालेल्या वीराचा पाठलाग करणे अनुचित’ असे म्हणत त्या नित्यांनी त्या वेळी युद्धातून विराम घेतला.
Verse 106
दैत्यशस्त्रव्रणस्यन्दिशोणितप्लुतविग्रहाः / नित्याः श्रीललितां देवीं प्रणिपेतुर्जयोद्धताः
दैत्यांच्या शस्त्रघावांतून वाहणाऱ्या रक्ताने माखलेली देहधारी, जयाने उन्मत्त नित्यांनी श्रीललिता देवीला साष्टांग प्रणाम केला.
Verse 107
इत्थं रात्रौ महद्युद्धं तत्र जातं भयङ्करम् / नित्यानां रूपजालं च शस्त्रक्षतमलोकयत्
अशा रीतीने रात्री तेथे भयंकर महायुद्ध झाले; आणि नित्यांच्या रूपसमूहासह शस्त्रांनी झालेली त्यांची जखमाही दिसून आल्या.
Verse 108
श्रुत्वोदन्तं महाराज्ञी कृपापाङ्गेन सैक्षत / तदालोकनमात्रेण व्रणो निर्व्रणतामगात्
वृत्तांत ऐकून महाराणीने करुणेच्या कटाक्षाने त्याच्याकडे पाहिले. तिच्या केवळ दर्शनमात्रानेच ती जखम जखमविरहित झाली.
Verse 109
नित्यानां विक्रमैश्चापि ललिता प्रीतिमासदत्
नित्यांच्या पराक्रमांनीही ललिता देवीला परम प्रीती प्राप्त झाली.
Frequently Asked Questions
It serves as a strategic interlude: the text shifts from battlefield results to Bhaṇḍa’s internal reaction, intelligence assessment, and the issuing of tactical orders that set up the next confrontation.
The chapter highlights “pārṣṇigrāha” (a rear-attack/flanking pursuit). It implies targeting the marching formation from behind, using intelligence on how Lalitā’s forces are positioned and how the vanguard (horses/elephants/chariots) has advanced.
It frames the antagonist’s loss of control as cosmic inevitability: Bhaṇḍa interprets reversal as fate’s cruelty, while the narrative subtext presents Śakti’s ascendancy as the deeper order that overrides merely martial power.