Adhyaya 21
Śūnyaka-nagara Utpāta-varṇanam (Portents in the City of Śūnyaka) — Lalitāyāḥ Yātrā-śravaṇāt Bhaṇḍāsura-purālaye Kṣobhaḥ
हयग्रीव–अगस्त्य संवादातील ललितोपाख्यानाच्या या अध्यायात देवी ललितेच्या यात्रा/युद्धप्रयाणाचा निनाद ऐकताच भंडासुराच्या प्रदेशातील वस्ती-नगरांत खळबळ माजते. महेंद्र पर्वताजवळ व महासागराच्या तीरावर असलेला दैत्यदुर्ग आणि प्रसिद्ध शून्यक नगर यांचे स्थान सांगितले आहे; ते एका प्रमुख दानवाचे (विषंगाच्या ज्येष्ठाशी संबंधित) निवासस्थान मानले जाते. पुढे उत्पातांचे वर्णन येते—अकाली तटबंदी फुटणे, उल्कापात, प्रथम लक्षण म्हणून भूकंप, ध्वजांवर अपशकुन पक्ष्यांची गर्दी, अमंगल आरोळ्या व कठोर ‘आकाशवाणी’, सर्व दिशांना धूमकेतू, धूर-मळ पसरून जाणे, आणि दैत्यस्त्रियांचे दागिने व हार घसरून पडणे. हे संकेत शक्तीच्या आगमनाने अधर्मव्यवस्था ढासळत असल्याचे दाखवून रणभूमीची रचना व आसुरी नगराचा मनोभंग सूचित करतात।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने किरिचक्ररथदेवताप्रकाशनं नाम विंशो ऽध्यायः आकर्ण्य ललितादेव्या यात्रानिगमनिस्वनम् / महान्तं क्षोभमायाता भण्डासुरपुरालयाः
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्डमहापुराणाच्या उत्तरभागात, हयग्रीव-अगस्त्य संवादातील ललितोपाख्यानात ‘किरिचक्र-रथ-देवता-प्रकाशन’ नावाचा विसावा अध्याय. ललिता देवीच्या यात्रानिगमनाचा निनाद ऐकून भण्डासुरपुरातील लोकांना महान क्षोभ झाला।
Verse 2
यत्र चास्ति दुराशस्य भण्डदैत्यस्य दुर्धियः / महेन्द्रपर्वतोपान्ते महार्णवतटे पुरम्
जिथे दुराशेने युक्त, दुर्धी भण्ड दैत्याचे नगर आहे—महेन्द्र पर्वताच्या उपांती, महासागराच्या तटावर।
Verse 3
तत्तु शून्यकनाम्नैव विख्यातं भुवनत्रये / विषङ्गाग्रजदैत्यस्य सदावासः किलाभवत्
ते नगर ‘शून्यक’ या नावाने त्रिभुवनात विख्यात होते; आणि विषङ्गाच्या अग्रज दैत्याचे तेच सदैव निवासस्थान होते, असे सांगितले जाते।
Verse 4
तस्मिन्नेव पुरे तस्य शतयोजनविस्तरे / वित्रेसुर सुराः सर्वे श्रीदेव्यागमसंभ्रमात्
त्याच त्याच्या नगरात, जे शंभर योजन विस्तारले होते, श्रीदेवीच्या आगमनाच्या संभ्रमामुळे सर्व देवगण अत्यंत व्याकुळ झाले।
Verse 5
शतयोजनविस्तीर्णं तत्सर्वं पुरमासुरम् / धूमैरिवावृतमभूदुत्पातजनितैर्मुहुः
शंभर योजन पसरलेले ते संपूर्ण असुरनगर वारंवार उत्पातांमुळे उठलेल्या धुरासारखे आच्छादित झाले।
Verse 6
अकाल एव निर्भिन्ना भित्तयो दैत्यपत्तने / धूर्णमाना पतन्ति स्म महोल्का गगनस्थलात्
अकालीच दैत्यनगराच्या भिंती तडकल्या, आणि आकाशातून फिरत फिरत महान उल्का कोसळू लागल्या।
Verse 7
उत्पातानां प्राथमिको भूकंपः पर्यवर्तत / मही जज्वाल सकला तत्र शून्यकपत्तने
उत्पातांमध्ये प्रथम भूकंप झाला; त्या शून्य नगरात सारी पृथ्वी जळजळीत झाली।
Verse 8
अकाल एव हृत्कंपं भेजुर्दैत्यपुरौकसः / ध्वजाग्रवर्तिनः कङ्कगृध्राश्चैव बकाः खगाः
अकालीच दैत्यनगरातील लोकांच्या हृदयात कंप भरला; ध्वजांच्या टोकांवर कंक, गिधाडे आणि बगळे असे पक्षी बसले।
Verse 9
आदित्यमण्डले दृष्ट्वादृष्ट्वा चक्रन्दुरुच्चकैः / क्रव्यादा बहवस्तत्र लोचनैर्नावलोकिताः
सूर्यमंडळाकडे वारंवार पाहून ते मोठ्याने आक्रोश करू लागले. तेथे अनेक क्रव्याद (मांसाहारी) प्राणी डोळ्यांना दिसेनासे झाले.
Verse 10
मुहुराकाशवाणीभिः परुषाभिर्बभाषिरे / सर्वतो दिक्षुदृश्यन्ते केतवस्तु मलीमसाः
पुन्हा पुन्हा कठोर आकाशवाणी ऐकू येऊ लागली. सर्व दिशांना मलीन धूमकेतू दिसू लागले.
Verse 11
धूमायमानाः प्रक्षोभजनका दैत्यरक्षसाम् / दैत्यस्त्रीणां च विभ्रष्टा अकाले भूषणस्रजः
धुरकट धूर निघणारे, दैत्य-राक्षसांना क्षोभ उत्पन्न करणारे अपशकुन दिसू लागले. आणि दैत्यस्त्रियांच्या भूषणमाळा अकालीच गळून पडल्या.
Verse 12
हाहेति दूरं क्रन्दन्त्यः पर्यश्रु समरोदिषुः / दपणानां वर्मणां च ध्वजानां खड्गसंपदाम्
‘हाहा!’ असे म्हणत त्या दूरवर आक्रोश करीत अश्रूंनी भरून रडू लागल्या. आरसे, कवच, ध्वज आणि खड्गसंपदा यांचाही क्षय होऊ लागला.
Verse 13
मणीनामंबराणां च मालिन्यमभवन्मुहुः / सौधेषु चन्द्रशालासु केलिवेश्मसु सर्वतः
मणी आणि वस्त्रांवर वारंवार मळ चढू लागला. प्रासादांत, चंद्रशाळांत आणि क्रीडागृहांत सर्वत्र अशीच स्थिती होती.
Verse 14
अट्टालकेषु गोष्ठेषु विपणेषु सभासु च / चतुष्किकास्वलिङ्गेषु प्रग्रीवेषु वलेषु च
अट्टालिकांत, गोठ्यांत, बाजारांत व सभांत; चौकांत, लिंगस्थानी, प्रग्रीवांत व गल्लींतही।
Verse 15
सर्वतोभद्रवासेषु नन्द्यावर्तेषु वेश्मसु / विच्छन्दकेषु संक्षुब्धेष्ववरोधनपालिषु / स्वस्तिकेषु च सर्वेषु गर्भागारपुटेषु च
सर्वतोभद्र निवासांत, नन्द्यावर्ताकार वेश्मांत; विच्छन्दक व संक्षुब्ध अवरोध-पाल्यांत; तसेच सर्व स्वस्तिक रचनांत व गर्भगृह-कोठारांतही।
Verse 16
गोपुरेषु कपाटेषु वलभीनां च सीमसु / वातायनेषु कक्ष्यासु धिष्ण्येषु च खलेषु च
गोपुरांत, द्वारकपाटांत व वलभींच्या सीमांवर; वातायनांत, कक्षांत, धिष्ण्यांत व खलांतही।
Verse 17
सर्वत्र दैत्य नगरवासिभिर्जनमण्डलैः / अश्रूयन्त महाघोषाः परुषा भूतभाषिताः
दैत्यनगरातील जनमंडळींमुळे सर्वत्र कठोर, भूतभाषित असे महाघोष ऐकू येऊ लागले।
Verse 18
शिथिली सवतो जाता घोरपर्णा भयानका / करटैः कटुकालापैर्वलोकि दिवाकरः / आराविषु करोटीनां कोटयश्चापतन्भुवि
भयानक घोरपर्णा सर्वत्र शिथिल झाली; करटांच्या कटुकालापामुळे दिवाकरही जणू व्याकुळ दिसला; आणि आरावांत करोट्यांच्या कोट्यवधी राशी भूमीवर कोसळल्या।
Verse 19
अपतन्वेदिमध्येषु बिन्दवः शोणितांभसाम् / केशौघकाश्च निष्पेतुः सर्वतो धूमधूसराः
वेदीच्या मध्यभागी रक्तमिश्रित जलाचे थेंब पडू लागले; आणि धुराने धूसर झालेले केशगुच्छ सर्वत्र उडून गेले।
Verse 20
भौमान्तरिक्षदिव्यानामुत्पातानामिति व्रजम् / अवलोक्य भृशं त्रस्ताः सर्वे नगरवासिनः / निवेदयामासुरमी भण्डाय प्रथितौजसे
भूमी, आकाश व दिव्य लोकांतील अशा उत्पातांचा समूह पाहून सर्व नगरवासी अत्यंत भयभीत झाले आणि प्रसिद्ध पराक्रमी भण्डाला ते निवेदन करू लागले।
Verse 21
स च भण्डः प्रचण्डोत्थैस्तैरुत्पातकदंबकैः / असंजातधृतिभ्रंशो मन्त्र स्थानमुपागमत्
आणि तो भण्ड त्या प्रचंड उत्पातसमूहांनीही धैर्य ढळू न देता, मंत्रस्थानाकडे गेला।
Verse 22
मेरोरिव वपुर्भेदं बहुरत्नविचित्रितम् / अध्यासामास दैत्येन्द्रः सिंहासनमनुत्तमम्
दैत्येंद्र मेरूप्रमाणे तेजस्वी, अनेक रत्नांनी नटलेल्या त्या अनुपम सिंहासनावर आरूढ झाला।
Verse 23
स्फुरन्मुकुटलग्नानां रत्नानां किरणैर्घनैः / दीपयन्नखिलाशान्तानद्युतद्दानवेश्वरः
मुकुटात जडलेल्या रत्नांच्या घन किरणांनी तो दानवेश्वर झळाळून उठला आणि आपल्या तेजाने सर्व दिशा उजळू लागला।
Verse 24
एकयोजनविस्तारे महत्यास्थानमण्डपे / तुङ्गसिंहासनस्थं तं सिषेवाते तदानुजै
एक योजन विस्ताराच्या भव्य सभामंडपात, उंच सिंहासनावर विराजमान त्या प्रभूची त्याच्या अनुजांनी सेवा केली.
Verse 25
विशुक्रश्च विषङ्गश्च महाबलपराक्रमौ / त्रैलोक्यकण्टकीभूतभुजदण्डभयङ्करौ
विशुक्र आणि विषंग—महाबलवान व पराक्रमी—आपल्या भुजदंडाच्या भयाने त्रैलोक्यास कण्टकासारखे झाले होते.
Verse 26
अग्रजस्य सदैवाज्ञामविलङ्घ्य मुहुर्मुहुः / त्रैलोक्यविजये लब्धं वर्धयन्तौ महद्यशः
अग्रजाची आज्ञा कधीही न मोडता, वारंवार त्रैलोक्यविजयाने मिळालेले महान यश ते वाढवीत राहिले.
Verse 27
न तेन शिरसा तस्य मृदूनन्तौ पादपीठिकाम् / कृतां जरिप्रणामौ च समुपाविशता भुवि
त्यांनी मस्तकाने त्याची मृदू पादपीठिका स्पर्श केली नाही; वृद्धांसारखा प्रणाम करून ते भूमीवर जवळ बसले.
Verse 28
अथास्थाने स्थिते तस्मिन्नमरद्वेषिणां वरे / सर्वे सामन्तदैत्येन्द्रास्तं द्रष्टुं समुपागताः
नंतर, देवद्वेषींमध्ये श्रेष्ठ असा तो आपल्या स्थानी स्थित असता, सर्व सामंत दैत्येंद्र त्याला पाहण्यासाठी तेथे आले.
Verse 29
तेषामे कैकसैन्यानां गणना न हि विद्यते / स्वंस्वं नाम समुच्चार्य प्रणेमुर्भण्डकेश्वरम्
त्या कैकसैन्यांची गणना करणे शक्य नाही. त्यांनी आपापली नावे उच्चारून भांडकेश्वरास नमस्कार केला.
Verse 30
म च तानसुरान्सर्वानतिधीरकनीनकैः / संभावयन्समालोकैः कियन्तं चित्क्षणं स्थितः
तो अत्यंत धीर नजरेने त्या सर्व असुरांकडे पाहत, त्यांचा विचार करीत काही क्षण स्थिर उभा राहिला.
Verse 31
अवोचत विशुक्रस्तमग्रजं दानवेश्वरम् / मथ्यमानमहासिंधुसमानार्गलनिस्वनः
मथल्या महासागरासारख्या गंभीर निनादाने त्याने दानवेश्वर अग्रज विशुक्रस्ताला संबोधले.
Verse 32
देवत्वदीयदोर्द्दण्डविध्वस्तबलविक्रमाः / पापिनः पामराचारा दुरात्मानः सुराधमाः
हे देव! तुझ्या भुजदंडाच्या प्रहाराने त्यांचे बल-पराक्रम नष्ट झाले आहे—ते पापी, नीच आचरणाचे, दुष्टात्मे, सुरांतील अधम आहेत.
Verse 33
शरण्यमन्यतः क्वापि नाप्नुवन्तो विषादिनः / ज्वलज्ज्वालाकुले वह्नौ पतित्वा नाशमागताः
ते निराश होऊन कुठेही दुसरीकडे आश्रय न मिळाल्याने, ज्वाळांनी भरलेल्या अग्नीत पडून नष्ट झाले.
Verse 34
तस्माद्देवात्समुत्पन्ना काचित्स्त्री बलगर्विता / स्वयमेव किलास्राक्षुस्तां देवा वासवादयः
त्या देवापासून एक बलगर्विता स्त्री उत्पन्न झाली. इंद्रादि देवांनी तिला स्वतःच पाहिले.
Verse 35
तैः पुनः प्रबलोत्साहैः प्रोत्साहितपराक्रमाः / बहुस्त्रीपरिवाराश्च विविधायुधमण्डिताः
पुन्हा त्या प्रबळ उत्साही लोकांनी त्यांचा पराक्रम चेतविला; ते अनेक स्त्रियांच्या परिघात आणि विविध शस्त्रांनी सज्ज होते.
Verse 36
अस्माञ्जेतुं किलायान्ति हा कष्टं विधिवैशसम् / अबलानां समूहस्छेद्बलिनो ऽस्मान्विजेष्यते
ते आम्हाला जिंकायला येत आहेत म्हणे—हाय, विधीची किती कठोर आपत्ती! दुर्बलांचा समूहच जर बलवान होऊन आम्हाला जिंकेल तर.
Verse 37
तर्हि पल्लवभङ्गेन पाषाणस्य विदारणम् / ऊह्यमानमिदं हन्तुं परिहासाय कल्प्यते
मग तर कोवळ्या पल्लवाने दगड फोडण्यासारखेच हे; आम्हाला मारण्याची ही कल्पना केवळ परिहासासाठीच रचली आहे.
Verse 38
विडंबना न किमसौ लज्जाकरमिदं न किम् / अस्मत्सैनिकनासीरभटेभ्यो ऽपि भवेद्भयम्
ही विडंबना नाही काय, हे लज्जास्पद नाही काय? आमच्या सैनिकांनाही आणि अग्रिम योद्ध्यांनाही भय वाटू शकते.
Verse 39
कातरत्वं समापन्नाः शक्राद्यास्त्रिदिवौकसः / ब्रह्मादयश्च निर्विण्णविग्रहा मद्बलायुधैः
शक्रादी त्रिदिववासी देव कातर झाले; ब्रह्मादीही माझ्या बल-आयुधांनी पराभूत होऊन निरुत्साही झाले।
Verse 40
विष्णोश्च का कथैवास्ते वित्रस्तः स महेश्वरः / अन्येषामिह का वार्ता दिक्पालास्ते पलायिताः
विष्णूची तर गोष्टच काय—महेश्वरही भयभीत झाला; मग इतरांची काय वार्ता, दिक्पालही पळून गेले.
Verse 41
अस्माकमिषुभिस्तीक्ष्णैरदृश्यैरङ्गपातिभिः / सर्वत्र विद्धवर्माणो दुर्मदा विबुधाः कृताः
आमच्या तीक्ष्ण, अदृश्य व अंगभेदी बाणांनी ते सर्वत्र जखमी झाले; त्यांचे कवच भेदले गेले आणि गर्विष्ठ देव नम्र झाले.
Verse 42
तादृशानामपि महापराक्रमभुजोष्मणाम् / अस्माकंविजयायाद्य स्त्री काचिदभिधावति
अशा महापराक्रमी, भुजबलाने दाहक वीर असतानाही, आज आमच्या विजयासाठी एक स्त्री धावत येत आहे.
Verse 43
यद्यपि स्त्री तथाप्येषा नावमान्या कदाचन / अल्पो ऽपि रिपुरात्मज्ञैर्नावमान्यो जिगीषुभिः
ती स्त्री असली तरीही तिचा कधी अपमान करू नका; आत्मज्ञ व विजय इच्छिणारे लहान शत्रूलाही तुच्छ मानत नाहीत.
Verse 44
तस्मात्तदुत्सारणार्थं प्रेषणीयास्तु किङ्कराः / सकचग्रहमाकृष्य सानेतव्या मदोद्धता
म्हणून तिला हाकलून देण्यासाठी सेवकांना पाठवा। त्या मदोन्मत्त दुष्टेला केस धरून ओढत येथे आणा।
Verse 45
देव त्वदीय शुद्धान्तर्वर्तिनीनां मृगीदृशाम् / चिरेण चेटिकाभावं सा दुष्टा संश्रयिष्यति
हे देव! तुमच्या अंतःपुरात राहणाऱ्या मृगनयनी स्त्रियांमध्ये ती दुष्टा लवकरच दासीभाव स्वीकारेल।
Verse 46
एकैकस्माद्भटादस्मात्सैन्येषु परिपन्थिनः / शङ्कते खलु वित्रस्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्
या सैन्यातील या एकेका योद्ध्यापासूनही परिपंथी शत्रू घाबरतात; सचराचर त्रैलोक्यही भयभीत होऊन शंका धरते।
Verse 47
अन्यद्देवस्य चित्तं तु प्रमाणमिति दानव / निवेद्य भण्डदैत्यस्य क्रोधं तस्य व्यवीवृधत्
हे दानवा! ‘देवाचे चित्तच प्रमाण’ असे म्हणत भण्डदैत्याला निवेदन केले; तेव्हा त्याचा क्रोध अधिकच वाढला।
Verse 48
विषङ्गस्तु महासत्त्वो विचारज्ञो विचक्षणः / इदमाह महादैत्यमग्रजन्मानमुद्धतम्
तेव्हा महासत्त्व, विचारज्ञ व विचक्षण असा विषङ्ग त्या उद्धत, अग्रजजन्मा महादैत्याला असे म्हणाला।
Verse 49
देव त्वमेव जानासि सर्वं कार्यमरिन्दम / न तु ते क्वापि वक्तव्यं नीतिवर्त्मनि वर्तते
हे देव, अरिंदम! सर्व कार्य तूच जाणतोस. जे नीतिमार्गात नाही ते कुठेही बोलणे योग्य नाही.
Verse 50
सर्वं विचार्य कर्तव्यं विचारः परमा गतिः / अविचारेण चेत्कर्म समूलमवकृन्तति
सर्व काही विचार करूनच करावे; विचार ही परम गती आहे. अविचाराने केलेले कर्म मुळासकट उखडून टाकते.
Verse 51
परस्य कटके चाराः प्रेषणीयाः प्रयत्नतः / तेषां बलाबलं ज्ञेयं जयसंसिद्धिमिच्छता
शत्रूच्या छावणीत प्रयत्नपूर्वक हेर पाठवावेत. विजय इच्छिणाऱ्याने त्यांचे बलाबल जाणून घ्यावे.
Verse 52
चारचक्षुर्दृढप्रज्ञः सदाशङ्कितमानसः / अशङ्किताकारवांश्च गुप्तमन्त्रः स्वमन्त्रिषु
हेरांना डोळे मानून, दृढप्रज्ञ राहावे, मनाने सदैव सावध असावे; बाहेरून निश्चिंत दिसावे आणि आपल्या मंत्र्यांतही मंत्र गुप्त ठेवावा.
Verse 53
षडुपायान्प्रयुञ्जानः सर्वत्रा भ्यर्हिते पदे / विजयं लभते राजा जाल्मो मक्षु विनश्यति
जो राजा सर्वत्र योग्य ठिकाणी षडुपायांचा उपयोग करतो तो विजय मिळवतो; पण दुष्ट लवकर नाश पावतो.
Verse 54
अविमृश्यैव यः कश्चिदारम्भः स विनाशकृत् / विमृश्य तु कृतं कर्म विशेषाज्जयदायकम्
जो कोणीही विचार न करता आरंभ करतो तो विनाश घडवितो; पण विचार करून केलेले कर्म विशेषतः विजय देणारे ठरते.
Verse 55
तिर्यगित्यपि नारीति क्षुद्रा चेत्यपि राजभिः / नावज्ञा वैरिणां कार्या शक्तेः सर्वत्र सम्भवः
‘हा तिर्यक आहे’, ‘ही स्त्री आहे’, ‘हा क्षुद्र आहे’ असे म्हणत राजांनी शत्रूंची कधीही अवहेलना करू नये; शक्ती सर्वत्र संभवते.
Verse 56
स्तंभोत्पन्नेन केनापि नरतिर्यग्वपुर्भृता / भूतेन सर्वभूतानां हिरण्यकशिपुर्हतः
स्तंभातून उत्पन्न झालेल्या, नर व तिर्यक् असे दोन्ही रूप धारण करणाऱ्या एका भूताने सर्वभूतांचा हिरण्यकशिपूचा वध केला.
Verse 57
पुरा हि चण्डिका नाम नारी मयाविजृंभिणी / निशुम्भशुंभौ महिषं व्यापादितवती रणे
पूर्वी काळी चण्डिका नावाची, मायाशक्तीने प्रचंड झालेली देवी रणांगणात निशुम्भ-शुम्भ आणि महिषासुराचा वध करून गेली.
Verse 58
तत्प्रसंगेन बहवस्तया दैत्या विनाशिताः / अतो वदामिनावज्ञा स्त्रीमात्रे क्रियतां क्वचित्
त्या प्रसंगात तिच्यामुळे अनेक दैत्य नष्ट झाले; म्हणून मी सांगतो—कुठेही केवळ ‘स्त्री’ म्हणून अवहेलना करू नका.
Verse 59
शक्तिरेव हि सर्वत्र कारणं विजयश्रियः / शक्तेराधारतां प्रप्तैः स्त्रीपुंलिङ्गैर्न नो भयम्
विजयश्रीचे कारण सर्वत्र केवळ शक्तीच आहे. शक्तीचा आधार प्राप्त स्त्री-पुरुषांना आम्हांस भय नाही.
Verse 60
शक्तिस्तु सर्वतो भाति संसारस्य स्वभावतः / तर्हि तस्या दुराशायाः प्रवृत्तिर्ज्ञायतां त्वया
संसाराच्या स्वभावत: शक्ती सर्वत्र प्रकाशते. तर मग त्या दुराशेची प्रवृत्ती तू जाणून सांग.
Verse 61
केयं कस्मात्समुत्पन्ना किमाचारा किमाश्रया / किंबला किंसहाया वा देव तत्प्रविचार्यताम्
ही कोण, कशापासून उत्पन्न, तिचा आचार काय, तिचा आश्रय कोणता? तिचे बळ व सहाय्य कोण—हे देव, याचा विचार करा.
Verse 62
इत्युक्तः स विषङ्गेण को विचारो महौजसाम् / अस्मद्बले महासत्त्वा अक्षौहिण्यधिपाः शतम्
विषङ्गाने असे म्हटल्यावर तो म्हणाला—महौजस्वांना कसला विचार? आमच्या बळावर शंभर अक्षौहिण्यांचे अधिपती महाबली वीर आहेत.
Verse 63
पातुं क्षमास्ते जलधीनलं दग्धुं त्रिविष्टपम् / अरे पापसमाचार किंवृथा शङ्कसे स्त्रियः
ते समुद्र पिण्यास व त्रिविष्टप अग्निने दग्ध करण्यास समर्थ आहेत. अरे पापाचारी, तू स्त्रियांबद्दल उगीच का शंका करतोस?
Verse 64
तत्सर्वं हि मया पूर्वं चारद्वारावलोकितम् / अग्रे समुदिता काचिल्ललितानामधारिणी
ते सर्व मी पूर्वीच चारही द्वारांतून पाहिले होते; पुढे एक ललितांचा आधार धारण करणारी कोणीतरी प्रकट झाली.
Verse 65
यथार्थनामवत्येषा पुष्पवत्पेशलाकृतिः / न स्त्त्वं न च वीर्यं वा न संग्रामेषु वा गतिः
हिचे नाव यथार्थच होते आणि रूप फुलासारखे कोमल; पण हिच्यात ना सत्त्व, ना वीर्य, ना रणांगणात जाण्याची गती होती.
Verse 66
सा चाविचारनिवहा किन्तु मायापरायणा / तत्सत्त्वेनाविद्यमानं स्त्रीकदम्बकमात्मनः
ती विचारशून्य प्रवाहासारखी होती, पण मायेत परायण; आणि स्वतःच्या सत्त्वाविना स्त्रियांचा एक कळप तिने निर्माण केला.
Verse 67
उत्पादितवती किं ते न चैवं तु विचेष्टते / अथ वा भव दुक्तेन न्यायेनास्तु महद्बलम्
तू निर्माण केलेस खरे, पण ती तसे वागत नाही; किंवा तुझ्या सांगितलेल्या न्यायानुसार याला महाबल मानू या.
Verse 68
त्रैलोक्योल्लङ्घिमहिमा भण्डः केन विजीयते
त्रैलोक्य ओलांडणारी महिमा असलेला तो भण्ड कोण जिंकू शकतो?
Verse 69
इदानीमपि मद्बाहुबलसंमर्दमूर्च्छिताः / श्वसितुं चापि पटवो न कदाचन नाकिनः
आताही माझ्या बाहुबळाच्या संमर्दाने मूर्च्छित झालेले देव कधीही नीट श्वास घेण्यास समर्थ नाहीत।
Verse 70
केचित्पातालगर्भेषु केचिदम्बुधिवारिषु / केचिद्दिगन्तकोणेषु केचित्कुञ्जेषुभूभृताम्
काही पाताळाच्या गर्भात, काही समुद्राच्या पाण्यात, काही दिगंताच्या कोपऱ्यांत, तर काही पर्वतांच्या कुंजांत लपले आहेत।
Verse 71
विलीना भृशवित्रस्तास्त्यक्तदारसुतश्रियः / भ्रष्टाधिकाराः पशवश्छन्नवेषाश्चरन्ति ते
ते अत्यंत भयभीत होऊन लीन झाले; पत्नी-पुत्र व वैभव टाकून, अधिकारभ्रष्ट होऊन, पशूसारखे छन्नवेषात भटकत फिरतात।
Verse 72
एतादृशं न जानाति मम बाहुपराक्रमम् / अबला न चिरोत्पन्ना तेनैषा दर्पमश्नुते
हिला माझ्या बाहुपराक्रमाचे असे ज्ञान नाही; ही अबला आहे, नव्यानेच उद्भवलेली—म्हणूनच दर्प धारण करते।
Verse 73
न जानन्ति स्त्रियो मूढा वृथा कल्पितसाहसाः / विनाशमनुधावन्ति कार्याकार्यविमोहिताः
मूढ स्त्रिया व्यर्थ साहस कल्पितात; कार्य-अकार्याने मोहित होऊन त्या विनाशाच्या मागे धावतात।
Verse 74
अथ वा तां पुरस्कृत्य यद्यागच्छन्ति नाकिनः / यथा महोरगाः सिद्धाः साध्या वा युद्धदुर्मदाः
किंवा तिला पुढे करून जर देवगण येऊ लागले, तर जसे महासर्प, सिद्ध व साध्य युद्धोन्मत्त होऊन येतात तसे।
Verse 75
ब्रह्मा वा पद्मनाभो वा रुद्रो वापि सुराधिपः / अन्ये वा हरितां नाथास्तान्संपेष्टुमहं पटुः
ब्रह्मा असो, पद्मनाभ विष्णू असो, रुद्र असो वा देवाधिपती; किंवा अन्य दिक्पाल असोत—मी त्यांना चूर्ण करण्यास समर्थ आहे।
Verse 76
अथ वा मम सेनासु सेनान्यो रणदुर्मदाः / पक्वकर्करिकापेषमवपेक्ष्यति वैरिणः
किंवा माझ्या सैन्यातील रणोन्मत्त सेनानायक शत्रूंना पिकलेल्या कर्करीच्या चूर्णासारखे तुच्छ मानतील।
Verse 77
कुटिलाक्षः कुरण्डश्च करङ्कः कालवाशितः / वज्रदन्तो वज्रमुखो वज्रलोमा बलाहकः
कुटिलाक्ष, कुरण्ड, करङ्क, कालवाशित; वज्रदंत, वज्रमुख, वज्रलोमा, बलाहक।
Verse 78
सूचीमुखः फलमुखो विकटो विकटाननः / करालाक्षः कर्कटको मदनो दीर्घजिह्वकः
सूचीमुख, फलमुख, विकट, विकटानन; करालाक्ष, कर्कटक, मदन, दीर्घजिह्वक।
Verse 79
हुंबको हलमुल्लुञ्चः कर्कशः कल्किवाहनः / पुल्कसः पुण्ड३केतुश्च चण्डबाहुश्च कुक्कुरः
हुम्बक, हलमुल्लुञ्च, कर्कश, कल्किवाहन; पुल्कस, पुण्डकेतु, चण्डबाहु आणि कुक्कुर—ही नावे सांगितली आहेत.
Verse 80
जंबुकाक्षो जृंभणश्च तीक्ष्मशृङ्गस्त्रिकण्टक / चतुर्गुप्तश्चतुर्बाहुश्चकाराक्षश्चतुःशिराः
जंबुकाक्ष, जृंभण, तीक्ष्मशृंग, त्रिकण्टक; चतुर्गुप्त, चतुर्बाहु, चकाराक्ष आणि चतुःशिरा—ही नावे आहेत.
Verse 81
वज्रघोषश्चोर्ध्वकेशो महामायामहाहनुः / मखशत्रुर्मखास्कन्दी सिंहघोषः शिरालकः
वज्रघोष, ऊर्ध्वकेश, महामाया, महाहनु; मखशत्रु, मखास्कन्दी, सिंहघोष आणि शिरालक—ही नावे आहेत.
Verse 82
अन्धकः सिंधुनेत्रश्च कूपकः कूपलोचनः / गुहाक्षो गण्डगल्लश्च चण्डधर्मो यमान्तकः
अंधक, सिंधुनेत्र, कूपक, कूपलोचन; गुहाक्ष, गण्डगल्ल, चण्डधर्म आणि यमान्तक—ही नावे आहेत.
Verse 83
लडुनः पट्टसेनश्च पुरजित्पूर्वमारकः / स्वर्गशत्रुः स्वर्गबलो दुर्गाख्यः स्वर्गकण्टकः
लडुन, पट्टसेन, पुरजित्, पूर्वमारक; स्वर्गशत्रु, स्वर्गबल, दुर्गाख्य आणि स्वर्गकण्टक—ही नावे आहेत.
Verse 84
अतिमायो बृहन्माय उपमाय उलूकजित् / पुरुषेणो विषेणश्च कुन्तिषेणः परूषकः
अतिमाय, बृहन्माय, उपमाय, उलूकजित्; पुरुषेण, विषेण, कुन्तिषेण व परूषक—ही नावे आहेत.
Verse 85
मलकश्च कशूरश्च मङ्गलो द्रघणस्तथा / कोल्लाटः कुजिलाश्वश्च दासेरो बभ्रुवाहनः
मलक, कशूर, मंगळ, द्रघण; कोल्लाट, कुजिलाश्व, दासेर व बभ्रुवाहन—ही नावे आहेत.
Verse 86
दृष्टहासो दृष्टकेतुः परिक्षेप्तापकञ्चुकः / महामहो महादंष्ट्रो दुर्गतिः स्वर्गमेजयः
दृष्टहास, दृष्टकेतु, परिक्षेप्तापकञ्चुक; महामह, महादंष्ट्र, दुर्गति व स्वर्गमेजय—ही नावे आहेत.
Verse 87
षट्केतुः षड्वसुश्चैव षड्दन्त षट्प्रियस्तथा / दुःशठो दुर्विनीतश्च छिन्नकर्णश्च मूषकः
षट्केतु, षड्वसु, षड्दन्त, षट्प्रिय; दुःशठ, दुर्विनीत, छिन्नकर्ण व मूषक—ही नावे आहेत.
Verse 88
अदृहासी महाशी च महाशीर्षो मदोत्कटः / कुम्भोत्कचः कुम्भनासः कुम्भग्रीवो घटोदरः
अदृहासी, महाशी, महाशीर्ष, मदोत्कट; कुम्भोत्कच, कुम्भनास, कुम्भग्रीव व घटोदर—ही नावे आहेत.
Verse 89
अश्वमेढ्रो महाण्डश्च कुम्भाण्डः पूतिनासिकः / पूतिदन्तः पूतिचक्षुः पूत्यास्यः पूतिमेहनः
अश्वमेढ्र, महाण्ड व कुम्भाण्ड—हे पूतिनासिक; यांचे दात, डोळे, तोंड व मूत्रेंद्रियही दुर्गंधीयुक्त आहेत.
Verse 90
इत्येवमादयः शूरा हिरण्यकशिपोः समाः / हिरण्याक्ष समाश्चैव मम पुत्रा महाबलाः
अशा प्रकारचे हे आद्य शूर हिरण्यकशिपूसमान व हिरण्याक्षतुल्य आहेत; हे माझे महाबली पुत्र आहेत.
Verse 91
एकैकस्य सुतास्तेषु जाताः शुराः परःशतम् / सेनान्यो मे मदोदुवृत्ता मम पुत्रैरनुद्रुताः
त्यांपैकी प्रत्येकाचे शंभराहून अधिक शूर पुत्र जन्मले; माझे सेनानायक मदोन्मत्त असून माझ्या पुत्रांनी प्रेरित होऊन धावतात.
Verse 92
नाशयिष्यन्ति समरे प्रोद्धतानमराधमान् / ये केचित्कुपिता युद्धे सहस्राक्षौहिणी वराः / भस्मशेषा भवेयुस्तै हा हन्त किमुताबला
ते समरात उन्मत्त होऊन देवांतील अधमांचा नाश करतील; युद्धात क्रुद्ध होऊन सहस्र अक्षौहिणी श्रेष्ठ सेना आली तरी ती त्यांच्या हातून भस्मशेष होईल—हाय! मग दुर्बलांचे काय सांगावे.
Verse 93
मायाविलासाः सर्वे ऽपि तस्याः समरसीमनि / महामायाविनोदाश्च कुप्युस्ते भस्मसाद्बलम्
समरसीमेवर तिचे सर्व मायाविलास व महामायेचे विनोद प्रकट होतील; ते क्रुद्ध होऊन सैन्यबल भस्म करतील.
Verse 94
तद्वृथा शङ्कया खिन्नं मा ते भवतु मानसम् / इत्यक्त्वा भण्डदैत्येन्द्रः समुत्थाय नृपासनात्
व्यर्थ शंकेने तुझे मन खिन्न होऊ नये। असे म्हणत भण्ड दैत्येंद्र राजासनावरून उठून उभा राहिला।
Verse 95
उवाच निजसेनान्यं कुटिलाक्षं महाबलम् / उत्तिष्ठ रे बलं सर्वं संनाहय समन्ततः
तो आपल्या महाबली कुटिलाक्ष सेनानायकास म्हणाला—“उठ रे! सर्व सैन्याला सर्व बाजूंनी सज्ज कर.”
Verse 96
शून्यकस्य समन्ताच्च द्वारेषु बलमर्पय / दुर्गाणि संगृहाण त्वं कुरुक्षेपणिकाशतम्
शून्यकाच्या सर्व बाजूंनी व द्वारांवर सैन्य नेम. दुर्गे ताब्यात घे आणि शंभर प्रक्षेपणयंत्रे सिद्ध कर.
Verse 97
दुष्टाभिचाराः कर्तव्या मेत्रिभिश्च पुरोहितैः / सज्जीकुरु त्वं शस्त्राणि युद्धमेतदुपस्थितम्
मंत्री व पुरोहितांकडून दुष्ट अभिचार करवून घ्या. तू शस्त्रे सज्ज कर; हे युद्ध समोर आले आहे.
Verse 98
सेनापतिषु यं केचिदग्रे प्रस्थापयाधुना / अनेकबलसंघातसहितं घोरदर्शनम्
सेनापतींपैकी ज्याला हवे त्याला आत्ताच पुढे पाठव—जो अनेक दलांच्या संघातासह आणि भयंकर रूपाचा असेल.
Verse 99
तेन संग्रामसमये सन्निपत्य विनिर्जितम् / केशेष्वाकृष्य तां मूढां देवसत्त्वे न दर्पिताम्
त्याने रणसमयी समोरासमोर भिडून तिला पूर्ण पराजित केले; आणि देवसत्त्वापुढेही गर्व न धारण करणाऱ्या त्या मूढेला केसांनी धरून ओढीत नेले.
Verse 100
इत्याभाष्य चमूनाथं सहस्रत्रितयाधिपम् / कुटिलाक्षं महासत्त्वं स्वयं चान्तः पुरं ययौ
असे बोलून त्याने सेनानायकाला—तीन सहस्रांचा अधिपती, कुटिलनेत्र महाबलवानाला—संभाषिले; आणि मग तो स्वतः अंतःपुरात गेला.
Verse 101
अथापतन्त्याः श्रीदेव्या यात्रानिः साणनिःस्वनाः / अश्रूयन्त च दैत्येन्द्रैरतिकर्णज्वरावहाः
त्यानंतर श्रीदेवी प्रस्थान करू लागली तेव्हा शंखनाद व रणवाद्यांचे प्रतिध्वनीस्वर ऐकू आले; ते दैत्येंद्रांच्या कानांत ज्वर उठविणारे होते.
Frequently Asked Questions
The chapter centers on the asuric city Śūnyaka, placed near Mahendra-parvata and on the shore of the Mahārṇava (great ocean), using mountain–ocean coordinates typical of Purāṇic place-coding.
Earthquake as a primary omen, rupturing walls, falling meteors/comets (ketus), harsh ākāśavāṇīs, smoke/grime, and uncanny bird behavior are highlighted; together they signal the imminent destabilization of Bhaṇḍāsura’s adharmic order as Lalitā’s power approaches.
By externalizing metaphysics as environment: the cosmos and city respond to Śakti’s advance through measurable disturbances, making divine sovereignty legible via omens rather than through direct instruction in vidyā/yantra practice in this specific passage.