Adhyaya 28

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपाद दारुवनप्रवेशभस्मस्नानविधिर्नाम सप्तविंशतितमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच अगात्कथममावस्यां मासि मासि दिवं नृपः / ऐलः पुरूरवाः सूत कथं वातर्पयत्पितॄन्

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त पूर्वभागाच्या द्वितीय खंडात ‘अनुषंगपाद, दारुवनप्रवेश व भस्मस्नानविधी’ नावाचा सत्ताविसावा अध्याय. ऋषी म्हणाले—हे नृपा, अमावास्येला तो दरमहा स्वर्गास कसा गेला? हे सूता, ऐल पुरूरवाने पितरांना कसे तर्पण केले?

Verse 2

सूत उवाच तस्य ते ऽहं प्रवक्ष्यामि प्रभावं शांशपायने / ऐलस्यादित्यसंयोगं सोमस्य च महात्मनः

सूत म्हणाला—हे शांशपायन, मी तुला त्याचा प्रभाव सांगतो: ऐलाचा आदित्याशी संयोग आणि महात्मा सोमाचाही.

Verse 3

अन्तःसारमयस्येन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः / ह्रासवृद्धी पिदृमतः पित्र्यस्य च विनिर्णयम्

अंतःसारमय चंद्राच्या शुक्ल-कृष्ण पक्षांतील ह्रास-वृद्धी, तसेच पितृलोक व पितृधर्माचा निर्णय (विवेचन) येथे सांगितला आहे.

Verse 4

सोमाच्चैवामृतप्राप्तिं पितॄणां तर्वणं तथा / काव्याग्निष्वात्तमौम्यानां पितॄणाञ्चैव दर्शनम्

सोमापासून पितरांना अमृतप्राप्ती, त्यांचे तर्पण, तसेच काव्य, अग्निष्वात्त आणि सौम्य नामक पितरांचे दर्शनही सांगितले आहे.

Verse 5

यथा पुरूरवाश्चैव तर्पयामास वै पितॄन् / एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि पर्वाणि च यथाक्रमम्

जसा पुरूरवाने पितरांना तर्पण करून तृप्त केले, तसे हे सर्व मी सांगीन; आणि पर्वेही क्रमाने वर्णन करीन.

Verse 6

यदा तु चन्द्रसूर्यौं वै नक्षत्रेण समागतौ / अमावस्यां निवसत एकरात्रैकमण्डलौ

जेव्हा चंद्र आणि सूर्य नक्षत्रासह एकत्र येतात, तेव्हा अमावास्येला ते एकाच रात्री एकाच मण्डलात निवास करतात.

Verse 7

स गच्छति तदा द्रष्टुं दिवाकरनिशाकरौ / अमावस्याममावास्यां मातामहपितामहौ

तेव्हा तो अमावास्येच्या अमावास्येला दिवाकर व निशाकर यांना पाहण्यासाठी जातो; तेथे मातामह व पितामह—दोन्ही पितर उपस्थित असतात.

Verse 8

अभिवाद्य स तौ तत्र कालापेक्षः प्रतीक्षते / प्रस्यन्दमानात्सोमात्तु पित्रर्थं तु परिश्रवान्

तो तेथे त्या दोघांना वंदन करून काळाची वाट पाहू लागला. झरझरत वाहणाऱ्या सोमातून पितृकार्याकरिता पवित्र परिश्रव धारा प्रकट झाली.

Verse 9

ऐलः पुरूरवा विद्वान्मासश्राद्धचिकीर्षया / उपास्ते पितृमन्तं तं सोमं दिवि समास्थितः

ऐल पुरूरवा हा विद्वान राजा मासश्राद्ध करण्याच्या इच्छेने, दिव्यात स्थित पितृमंत त्या सोमाची उपासना करतो.

Verse 10

द्विलवां कुहूमात्रां च ते उभे तु विचार्य सः / सिनीवालीप्रमाणेभ्यः सिनीवालीमुपास्य सः

त्याने द्विलवा आणि कुहूमात्रा या दोन्हींचा विचार केला; मग सिनीवालीच्या प्रमाणांनुसार सिनीवालीची उपासना केली.

Verse 11

कुहूमात्रः कलां चैव ज्ञात्वोपास्ते कुहूं तथा / स तदा तामुपासीनः कालापेक्षः प्रपश्यति

कुहूमात्रा आणि कला जाणून तो तशीच कुहूची उपासना करतो. तेव्हा तो तिच्या उपासनेत आसनस्थ होऊन काळाची वाट पाहत पाहू लागतो.

Verse 12

सुधामृतं तु तत्सोमात्स्रवद्वै मासतृप्तये / दशभिः पञ्चभिश्चैव सुधामृतपरिस्रवैः

त्या सोमातून मासिक तृप्तीसाठी सुधामृत झरते—दहा आणि पाच, अशा सुधामृताच्या प्रवाहांनी.

Verse 13

कृष्णपक्षे भुजां प्रीत्या दह्यमानां तथांशुभिः / सद्यः प्रक्षरता तेन सौम्येन मधुना तु सः

कृष्णपक्षी त्याच्या भुजा किरणांनी जळत होत्या; तेव्हा त्या सौम्य मधाने तो तत्क्षणी रसधारा ओघळवू लागला।

Verse 14

निर्वातेष्त्रथ पक्षेषु पित्र्येण विधिना दिवि / सुधामृतेन राजैन्द्रस्तर्प यामास वै पितॄन्

निर्वात पक्षांत, दिव्यात पितृविधीनुसार, राजेंद्राने सुधामृताने पितरांना तृप्त केले।

Verse 15

सौम्यान्बर्हिषदः काव्यानग्निष्वात्तांस्तथैव च / ऋतमग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः

सौम्य, बर्हिषद, काव्य आणि अग्निष्वात्त असे पितृगण; आणि ‘ऋतमग्नि’ म्हणून जो सांगितला, तोच संवत्सर मानला आहे।

Verse 16

जज्ञिरे ह्यृतवस्तस्माद्ध्यृतुभ्यश्चार्त्तवास्तथा / आर्तवा ह्यर्द्धमासाख्याः पितरो ह्यृतुसूनवः

त्याच्यापासून ऋतू उत्पन्न झाले आणि ऋतूंमधून आर्त्तवही; आर्त्तवांना ‘अर्धमास’ म्हणतात, आणि ते पितर ऋतूंचे पुत्र आहेत।

Verse 17

ऋतवः पितामहा मासा अयनाह्यब्दसूनवः / प्रपितामहास्तु वै देवाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः

ऋतू हे पितामह; मास व अयन हे वर्षाचे पुत्र; आणि प्रपितामह देव ‘पंचाब्द’ म्हणून ओळखले जातात, ते ब्रह्म्याचे पुत्र आहेत।

Verse 18

सौम्यास्तु सोमजा ज्ञेयाः काव्या ज्ञेयाः कवेः सुताः / उपहूताः स्मृता देवाः सोमजाः सोमपाः स्मृताः

‘सौम्य’ हे सोमज पितर म्हणून ओळखले जातात; ‘काव्य’ पितर कवीचे पुत्र असे स्मृत आहेत. ‘उपहूत’ देव असे मानले गेले; आणि सोमज हेच ‘सोमप’ म्हणूनही प्रसिद्ध आहेत.

Verse 19

आज्यपास्तु स्मृताः काव्यास्तिस्रस्ताः पितृजातयः / काव्या बर्हिषद श्चैव अग्निष्वात्ताश्च तास्त्रिधा

काव्य पितर ‘आज्यप’ म्हणून स्मृत आहेत; पितरांच्या या तीन जाति—काव्य, बर्हिषद आणि अग्निष्वात्त—अशा त्रिविध आहेत.

Verse 20

गृहस्था ये च यज्वान ऋतुर्बर्हिषदो ध्रुवम् / गृहस्थाश्चाप्ययज्वान अग्निष्वात्तास्तथार्त्तवाः

जे गृहस्थ यज्ञ करणारे आहेत, ते निश्चयाने ‘ऋतु’ व ‘बर्हिषद’ म्हणवले जातात. आणि जे गृहस्थ यज्ञ न करणारे, ते ‘अग्निष्वात्त’ तसेच ‘आर्त्तव’ असे कथिले जातात.

Verse 21

अष्टकापतयः काव्याः पञ्चाब्दास्तान्निबोधत / तेषां संवत्सरो ह्यग्निः सूयस्तु परिवत्सरः

काव्य पितर ‘अष्टकापति’ आहेत; ते पाच ‘अब्द’ आहेत—हे जाणावे. त्यांच्यात ‘संवत्सर’ हा अग्नी आहे आणि ‘परिवत्सर’ हा सूर्य आहे.

Verse 22

सोम इड्वत्सरः प्रोक्तो वायुश्चैवानुवत्सरः / रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दास्ते युगात्मकाः

सोम हा ‘इड्वत्सर’ म्हणून सांगितला आहे आणि वायु हा ‘अनुवत्सर’ आहे. त्यांच्यासाठी रुद्र हा ‘वत्सर’; हे पाच ‘अब्द’ युगस्वरूप आहेत.

Verse 23

काव्याश्चैवोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः / ये ते पिबन्त्यमावस्यां मासिमासि सुधां दिवि

काव्य, उष्मप आणि दिवाकीर्त्य—हे असे स्मृत आहेत; जे स्वर्गात दर महिन्याच्या अमावास्येला सुधेचे पान करतात.

Verse 24

तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत्पुरूरवाः / यस्मात्प्रस्रवते सोमान्मासि मासि धिनोति च

पुरूरवा जितका काळ होता तितका त्याने त्याच्याद्वारे त्यांना तृप्त केले; कारण त्या सोमापासून दर महिन्याला रस झरतो आणि तो वाढतही जातो.

Verse 25

तस्मात्सुधामृतं तद्वै पितॄणां सोमपायिनाम् / एवं तदमृतं सौम्यं सुधा च मदु चैव ह

म्हणून ते सुधामृत सोमपान करणाऱ्या पितरांचेच आहे; तेच सौम्य अमृत ‘सुधा’ आणि ‘मधु’ असेही म्हणतात.

Verse 26

कृष्णपक्षे यथा वेन्दोः कलाः पञ्चदश क्रमात् / पिबन्त्यंबुमयं देवास्त्रयस्त्रिंशत्तु छन्दनाः

जसे कृष्णपक्षात चंद्राच्या पंधरा कला क्रमाने क्षीण होतात, तसे छन्दन नावाचे तेहतीस देव जलमय अंश पितात.

Verse 27

पीत्वार्द्धमासं गच्छन्ति चतुर्दश्यां सुधामृतम् / इत्येवं पीयमानैस्तु देवैः सर्वैर्निशाकरः

चतुर्दशीला सुधामृत पिऊन ते अर्धा महिना पुढे जातात; अशा रीतीने सर्व देवांनी पिल्यामुळे निशाकर चंद्र क्षीण होतो.

Verse 28

समागच्छत्यमावस्यां भागे पञ्चदशे स्थितः / सुषुम्णाप्यायितं चैव ह्यमावस्यां यथा क्रमम्

अमावास्येच्या पंधराव्या भागी स्थित होऊन तो सोम समागच्छतो; सुषुम्णा नाडीने तो क्रमाने अमावास्येला यथाविधी आप्यायित होतो।

Verse 29

पिबन्ति द्विलवं कालं पितरस्ते सुधामृतम् / पीतक्षयं ततः सोमं सूर्यो ऽसावेकरश्मिना

ते पितर दोन लव-कालपर्यंत सुधामृत पितात; मग पिऊन क्षीण झालेला सोम सूर्य आपल्या एका किरणाने पुन्हा घेतो।

Verse 30

आप्याययत्सुषुम्णातः पुनस्तान्सोमपायिनः / निः शेषायां कलायां तु सोममाप्याययत्पुनः

सुषुम्णेतून तो पुन्हा त्या सोमपान करणाऱ्यांना तृप्त करतो; आणि कला निःशेष झाल्यावर सोमालाही पुन्हा आप्यायित करतो।

Verse 31

सुषुम्णाप्यायमानस्य भागं भागमहः क्रमात् / कलाः क्षीयन्ति ताः कृष्णाः शुक्ला चाप्याययन्ति तम्

सुषुम्णेने आप्यायित होत असताना दिवसक्रमाने भागोभाग कलांचा क्षय होतो—त्या कृष्ण कला; आणि शुक्ल कला त्याला वाढवितात।

Verse 32

एवं सूर्यस्य वीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः / दृश्यते पौर्णमास्यां वै शुक्लः संपूर्णमण्डलः

अशा रीतीने सूर्याच्या वीर्याने चंद्राची तनू आप्यायित होते; आणि पौर्णिमेला तो शुभ्र, संपूर्ण मंडलरूपाने स्पष्ट दिसतो।

Verse 33

संसिद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः / इत्येवं पितृमान्सोमः स्मृत इड्वत्सरात्मकः

अशा रीतीने सोमाच्या शुक्ल व कृष्ण पक्षांची सिद्धी होते; पितृयुक्त सोम ‘इड्वत्सर-स्वरूप’ म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 34

क्रान्तः पञ्चदशैः सार्द्धं सुधामृतपरिस्रवैः / अतः पर्वाणि वक्ष्यामि वर्वणां संधयश्च ये

पंधरा कलांसह, सुधा-अमृताच्या प्रवाहांनी युक्त सोम पुढे सरकतो; म्हणून वर्वांचे जे पर्व व संधी आहेत ते मी सांगतो।

Verse 35

ग्रन्थिमन्ति यथा पर्वाणीक्षुवे ण्वोर्भवन्त्युत / तथार्द्धमासि पर्वाणि शुक्लकृष्णानि चैव हि

जशी ऊसाला गाठी (पर्व) असतात, तशीच अर्धमासाची पर्वे शुक्ल व कृष्ण पक्षच आहेत।

Verse 36

पूर्णामावस्ययोर्भेदौ ग्रन्थयः संधयश्च वै / अर्द्धमासं तु पर्वाणि द्वितीयाप्रभृतीनि तु

पौर्णिमा व अमावास्येचा भेद हाच ग्रंथी व संधी आहे; आणि अर्धमासाची पर्वे द्वितीया इत्यादी तिथी आहेत।

Verse 37

अन्वाधानक्रिया यस्मात्क्रियते पर्वसंधिषु / तस्मात्तु पर्वणामादौ प्रतिपत्सर्वसंधिषु

पर्वसंधींमध्ये अन्वाधानक्रिया केली जाते; म्हणून सर्व संधींमध्ये पर्वाच्या आरंभी प्रतिपदा मानली जाते।

Verse 38

सायाह्ने ऽह्यनुमत्यादौ कालो द्विलव उच्यते / लवौ द्वावेव राकायां कालो ज्ञेयो ऽपराह्णकः

सायंकाळी, अनुमती इत्यादी तिथीच्या आरंभी काळ दोन ‘लव’ असा सांगितला आहे. आणि राका (पौर्णिमा) दिवशी दोन लव हाच अपराह्णकाळ समजावा.

Verse 39

प्रतिपत्कृष्णपक्षस्य काले ऽतीते ऽपराह्णके / सायाह्ने प्रतिपन्ने च स कालः पौर्णमासिकः

कृष्णपक्षाच्या प्रतिपदेला अपराह्णकाळ संपून सायंकाळ सुरू झाला की तोच काळ ‘पौर्णमासिक’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 40

व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेखार्द्धे तु युगान्तरे / युगान्तरोदिते चैव लेशार्द्धे शशिनः क्रमात्

व्यतीपातात सूर्य ‘लेखार्धा’वर स्थिर असता युगांतर होते; आणि युगांतर उदय पावल्यावर क्रमाने चंद्रही ‘लेशार्धा’वर येतो.

Verse 41

पौर्णमासी व्यतीपाते यदीक्षेतां परस्परम् / यस्मिन्काले समौ स्यातां तौ व्यतीपात एव सः

व्यतीपातात पौर्णिमेच्या दिवशी सूर्य व चंद्र परस्परांस समोरासमोर दिसतील; ज्या क्षणी ते दोघे सम होतील, तोच व्यतीपात होय.

Verse 42

तं कालं सूर्यनिर्द्देश्यं दृष्ट्वा संख्यां तु सर्पति / स वै वषटाक्रियाकालः सद्यः कालं विधीयते

सूर्याच्या निर्देशाने तो काळ पाहून गणना पुढे सरकते. तोच ‘वषट्’ क्रियेचा काळ आहे; तत्क्षणी विधीनुसार काळ निश्चित केला जातो.

Verse 43

पूर्णन्दोः पूर्णपक्षे तु रात्रिसंधिश्च पूर्णिमा / ततो विरज्यते नक्तं पौर्णमास्यां निशाकरः

पूर्णपक्षात रात्रिसंधीचा काळ हाच पौर्णिमा; त्या पौर्णमासीच्या रात्री निशाकर चंद्र विशेष तेजाने उजळतो।

Verse 44

यदीक्षेते व्यतीपाते दिवा पूर्णे परस्परम् / चन्द्रार्कावपराह्णे तु पूर्णात्मानौ तु पूर्णिमा

व्यतीपातकाळी, पूर्ण दिवसा चंद्र व सूर्य परस्पर समोर दिसतात; अपराह्णी दोघेही पूर्ण तेजस्वी असतात—तीच पौर्णिमा।

Verse 45

यस्मात्तामनुमन्यन्ते पितरो दैवतैः सह / तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णिमा प्रथमा स्मृता

ज्यामुळे पितर देवतांसह त्या तिथीस अनुमोदन देतात, म्हणून तिचे नाव ‘अनुमती’; पौर्णिमांमध्ये ती प्रथम मानली आहे।

Verse 46

अत्यर्थं भ्राजते यस्माद्व्योम्न्यस्यां वै निशाकरः / रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो ऽब्रुवन्

या तिथीस आकाशात निशाकर चंद्र अत्यंत तेजाने चमकतो; आणि चंद्राच्या रम्य रंजनामुळे कवींनी तिला ‘राका’ असे म्हटले।

Verse 47

अमावसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ / राका पञ्चदशी रात्रिरमावास्या ततः स्मृता

अमावस्येच्या नक्षत्रात जेव्हा चंद्र व सूर्य एकत्र येतात, तेव्हा राकेची पंधरावी रात्र संपल्यानंतरची तिथी ‘अमावस्या’ म्हणून स्मरली जाते।

Verse 48

व्युच्छिद्य तममावस्यां पश्यतस्तौ समागतौ / अन्योन्यं चन्द्रसूर्यौं तौ यदा तद्वर्श उच्यते

अमावस्येच्या घोर अंधाराला छेदून, पाहता पाहता ते दोघे एकत्र आले; जेव्हा चंद्र व सूर्य परस्पर संयोग पावतात, तेव्हा त्यास ‘वर्ष’ असे म्हणतात.

Verse 49

द्वौ द्वौ लवावमावास्या स कालः पर्वसंधिषु / द्व्यक्षर कुहुमात्रश्च पर्वकालास्त्रयः स्मृताः

अमावस्येत दोन-दोन लवांचा जो काळ पर्व-संधींमध्ये असतो; ‘द्व्यक्षर’ आणि केवळ ‘कुहू-मात्र’—हे तीन पर्वकाळ स्मृत मानले आहेत.

Verse 50

नष्टचन्द्रा त्वमावस्या या मध्याङ्नात्प्रवर्त्तते / दिवसार्द्धेन रात्र्या च सूर्यं प्राप्य तु चन्द्रमाः

ज्या अमावस्येत चंद्र लुप्त असतो ती मध्याह्नापासून सुरू होते; चंद्रमा दिवसाचा अर्धा भाग व रात्रिचा भाग पार करून सूर्याजवळ पोहोचतो.

Verse 51

सूर्येण सह सामुद्रं गत्वा प्रातस्तनात्स वै / द्वौ कालौ संगमं चैव मध्याह्ने नियतं रविः

तो (चंद्र) सूर्याबरोबर समुद्र-प्रदेशात जाऊन प्रातःकालापासूनच तेथे असतो; दोन काळांचा संगमही तेथेच होतो, आणि मध्याह्नी रवि नियतपणे स्थित असतो.

Verse 52

प्रतिपच्छुक्लपक्षस्य चन्द्रमाः सूर्य मण्डलात् / विमुच्यमानयोर्मध्ये तयोर्मण्डलयोस्तु वै

शुक्लपक्षाच्या प्रतिपदेला चंद्रमा सूर्य-मंडलातून मुक्त होऊ लागतो; आणि ते दोन्ही मंडल वेगळे होत असता, त्यांच्या मंडलांच्या मध्ये अंतर प्रकट होते.

Verse 53

स तदा ह्याहुतेः कालो दर्शस्य तु वषट्क्रिया / एतदृतुमुखं ज्ञेयममा वास्यास्य पर्वणः

त्या वेळी आहुतीचा काळ असतो; दर्शयज्ञात ‘वषट्’ क्रिया होते. हेच ऋतुमुख जाणावे—हे अमावास्येचे पर्व आहे.

Verse 54

दिवापर्व ह्यमावास्या क्षीणेन्दौ बहुले तु वै / तस्माद्दिवा ह्यमावास्यां गृह्यते ऽसौ दिवाकरः

क्षीण चंद्र असलेल्या बहुल पक्षात अमावास्या ‘दिवापर्व’ म्हणतात. म्हणून अमावास्येच्या दिवशी दिवसा तो दिवाकर (सूर्य) ग्रहण केला जातो.

Verse 55

गृह्यते तु दिवा तस्मादमावास्यां दिवि क्षयाम् / कलानामपि चैतासां वृद्धिहान्या जलात्मनः

म्हणून अमावास्येत, आकाशातील क्षय लक्षात घेऊन, दिवसा ग्रहण केले जाते. तसेच जलस्वरूप चंद्राच्या या कलांची वाढ-घट होत राहते.

Verse 56

तिथीनां नामधेयानि विद्वद्भिः संज्ञितानि वै / दर्शयेतामथात्मानं सूर्याचन्द्रमसावुभौ

तिथींची नामे विद्वानांनी निश्चित केली आहेत. मग सूर्य आणि चंद्र—हे दोघेही—आपले स्वरूप प्रकट करतात.

Verse 57

निष्क्रामत्यथ तेनैव क्रमशः सूर्यमण्डलात् / द्विलवोनमहोरात्रं भास्करं स्पृशते शशी

मग त्याच क्रमाने चंद्र सूर्य-मंडलातून हळूहळू बाहेर पडतो. दोन लव कमी एका अहोरात्रात शशी (चंद्र) भास्कर (सूर्य)ाला स्पर्श करतो.

Verse 58

स तदा ह्याहुतेः कालोदर्शस्य तु वषट्क्रिया / कुहेति कोकिलेनोक्तो यः स कालः समाप्यते

तेव्हा आहुतीच्या वेळी दर्शयज्ञात ‘वषट्’ क्रिया होते; कोकिळेच्या ‘कुहे’ या शब्दाने जो काळ सूचित होतो, तोच काळ समाप्त होतो.

Verse 59

तत्कालसंमिता यस्मादमावास्या कुहूः स्मृता / सिनीवालीप्रमाणस्तु क्षीणशेषो निशाकरः

तो काळमापनाशी समतुल्य असल्याने अमावास्येला ‘कुहू’ असे म्हणतात; त्या वेळी चंद्र सिनीवालीच्या प्रमाणासारखा, क्षीण अवशेष राहतो.

Verse 60

आमावस्यां विशत्यर्कस्सिनी वालीततः स्मृता / अनुमत्याश्चराकायाः सिनीवाल्याः कुहूंविना

अमावास्येला सूर्य प्रवेश करतो, म्हणून तिला ‘सिनीवाली’ असे स्मरतात; आणि ‘अनुमती’ ही विचित्र-आकृती (देवी) सिनीवालीशी संबंधित, परंतु कुहूविना वेगळी मानली आहे.

Verse 61

एतासां द्विलवः कालः कुहूमात्रङ्कुहूःस्मृताः / चन्द्रसूर्यव्यतीपाते संगते पूर्णिमान्तरे

यांचा दोन-लवांचा काळ ‘कुहू-मात्रा’ म्हणून स्मरला जातो; चंद्र-सूर्य व्यतीपाताच्या संयोगात, पौर्णिमेच्या अंतरात, तीच कुहू मानली जाते.

Verse 62

प्रतिपत्प्रतिपद्येत पर्वकालो द्विमात्रकः / कालः कहूसिनीवाल्योः सामुद्रस्य तु मध्यतः

प्रतिपदेपासून प्रतिपदेपर्यंत पर्वकाळ दोन मात्रांचा असतो; आणि कुहू व सिनीवाली यांचा काळ समुद्रीय (गणना) च्या मध्यभागी स्थित मानला आहे.

Verse 63

अर्काग्नि मण्डले सोमे पर्वकालः कलासमः / एवं स शुक्लपक्षे वै रजन्यां पर्वसंधिषु

सूर्याग्नि-मंडलातील सोमासाठी पर्वकाळ हा एका कलेइतका मानला जातो; तसेच शुक्लपक्षातही रात्रीच्या पर्व-संधींमध्ये हेच घडते.

Verse 64

संपूर्ममण्डलः श्रीमांश्चन्द्रमा उपरज्यते / यस्मादा दाप्यायते सोमः पञ्चदश्यां तु पूर्णिमा

संपूर्ण मंडलधारी श्रीमान चंद्रमा उजळून निघतो; कारण पंधराव्या तिथीस सोम पूर्णपणे वाढतो—तीच पौर्णिमा.

Verse 65

दशभिः पञ्चभिश्चैव कलाभिर्दिवसक्रमात् / तस्मात्कलाः पञ्चदश सोमेनास्य तु षोडशी

दिवसांच्या क्रमाने दहा आणि पाच कलांनी (चंद्र) वाढतो; म्हणून सोमाच्या कला पंधरा, आणि त्याची षोडशी कला पूर्णत्वरूप मानली जाते.

Verse 66

तस्मात्सोमस्य भवति पञ्चदश्याप्रपां क्षयः / इत्येते पितरो देवाः सोमपाः सोमवर्द्धनाः

म्हणून पंधराव्या तिथीस सोमाचा क्षय होतो. असे हे पितर देवस्वरूप आहेत—सोमपान करणारे आणि सोम वाढविणारे.

Verse 67

आर्तवा ऋतवो ह्यृद्धा देवास्तान्भावयन्ति वै / अतः पितॄन्प्रवक्ष्यामि मासश्राद्धभुजस्तु ये

ऋतुनुसार हे ऋतू समृद्ध आहेत; देव त्यांना निश्चयच पुष्ट करतात. म्हणून आता मी त्या पितरांचे वर्णन करीन जे मासश्राद्धाचे भोक्ते आहेत.

Verse 68

तेषां गतिं सतत्त्वां च प्राप्तिं श्राद्धस्य चैव हि / न मृतानां गतिः शक्या ज्ञातुं न पुनरागतिः

त्यांची गती, त्यांचे खरे तत्त्व आणि श्राद्धाचे फळ—हे निश्चितपणे जाणणे कठीण आहे; मृतांची गती कळत नाही आणि त्यांचे पुनरागमनही होत नाही।

Verse 69

तपसापि प्रसिद्धेन किंपुनर्मासचक्षुषा / अनुदेवपितॄनेते पितरो लौकिकाः स्मृताः

तपाने प्रसिद्ध झालेल्यालाही (ते) कळत नाहीत; मग ‘मास-चक्षु’ने काय कळणार? देव-पितरांच्या अनुगामी हे पितर ‘लौकिक’ म्हणून स्मृत आहेत।

Verse 70

देवाः सौम्याश्च काव्याश्च अयज्वानो ह्यचोनिजाः / देवास्ते पितरः सर्वे देवास्तान्वादयन्त्युत

सौम्य आणि काव्य नावाचे देव—जे अयज्वा व अचोनिज आहेत—ते सर्व पितर देवस्वरूपच आहेत; आणि देवही त्यांचे स्तवन करतात।

Verse 71

मनुष्यपितरश्चैव तेभ्यो ऽन्ये लौकिकाः स्मृताः / पिता पितामहश्चापि तथा यः प्रपितामहः

मनुष्य-पितरही तसेच त्यांच्यापेक्षा भिन्न असे इतर ‘लौकिक’ पितर स्मृत आहेत—म्हणजे पिता, पितामह आणि प्रपितामह।

Verse 72

यज्वानो ये तु सामेन सोमवन्तस्तु ते स्मृताः / ये यज्वानो हविर्यज्ञे ते वै बर्हिषदः स्मृताः

जे यजमान सामगानाने यज्ञ करतात ते ‘सोमवन्त’ म्हणून स्मृत आहेत; आणि जे हविर्यज्ञात यजन करतात ते ‘बर्हिषद’ म्हणून स्मृत आहेत।

Verse 73

अग्निष्वात्ताः स्मृतास्तेषां होमिनो ऽयाज्ययाजिनः / तेषां तु धर्मसाधर्म्यात्स्मृताः सायुज्यगा द्विजैः

ते पितर ‘अग्निष्वात्त’ म्हणून स्मृत आहेत—होम करणारे आणि अयाज्याचाही यजन करणारे। धर्मसाधर्म्यामुळे द्विजांनी त्यांना सायुज्यगामी म्हटले आहे।

Verse 74

ये चाप्याश्रमधर्माणां प्रस्थानेषु व्यवस्थिताः / अन्ते तु नावसीदन्ति श्रद्धायुक्तास्तु कर्मसु

जे आश्रमधर्मांच्या मार्गांवर स्थित आहेत, ते शेवटी खचत नाहीत; कर्मांत ते श्रद्धायुक्त असतात।

Verse 75

तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञेन प्रजया च वै / श्राद्धेन विद्यया चैव प्रदानेन च सप्तधा

तप, ब्रह्मचर्य, यज्ञ, प्रजा (संतती), श्राद्ध, विद्या आणि दान—अशा सात प्रकारांनी।

Verse 76

कर्मस्वेतेषु ये युक्ता भवन्त्यादेहपातनात् / दैवैस्तैः पितृभिः सार्द्धं सूक्ष्मजैः सोमयाजनैः

जे देहपात होईपर्यंत या कर्मांत युक्त राहतात, ते त्या दिव्य पितरांसह—सूक्ष्मदेही, सोमयज्ञ करणारे—संगती पावतात।

Verse 77

स्वर्गता दिवि मोदन्ते पितृवत्त उपासते / तेषां निवापे दत्ते तु तत्कुलीनैश्च बन्धुभिः

स्वर्गास गेलेले ते दिव्यात आनंद करतात आणि पितरांप्रमाणे पूजिले जातात. त्यांच्या निमित्ताने त्याच कुलातील बंधू निवाप (पिंडदान) देतात तेव्हा।

Verse 78

मासश्राद्धभुजस्तृप्तिं लभन्ते सोमलौकिकाः / एते मनुष्यपितरो मासश्राद्धभुजस्तु ये

मासिक श्राद्धाचे अन्न ग्रहण करणारे सोमलोकवासी तृप्त होतात. जे मासश्राद्धभोजी आहेत, तेच मनुष्य-पितर मानले जातात.

Verse 79

तेभ्यो ऽपरे तु ये ऽप्यन्ये संकीर्णाः कर्मयोनिषु / भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेभ्यः स्वधास्वाहाविवर्जिताः

त्यांच्यापेक्षा वेगळे जे इतर कर्मयोनींमध्ये संकीर्ण झाले आहेत, ते आश्रमधर्मांपासून भ्रष्ट असून ‘स्वधा’ व ‘स्वाहा’ यांपासून वंचित असतात.

Verse 80

भिन्नदेहा दुरात्मानः प्रेतभूता यमक्षये / स्वकर्माण्य नुशोचन्तो यातनास्थानमागताः

ते दुरात्मे देहभिन्न होऊन यमाच्या क्षेत्रात प्रेतभूत होतात; आपल्या कर्मांवर शोक करीत यातनास्थानी पोहोचतात.

Verse 81

दीर्घायुषो ऽतिशुष्काश्च श्मश्रुलाश्च विवाससः / क्षुत्पिपासापरीताश्च विद्रवन्तस्ततस्ततः

ते दीर्घायुषी असूनही अतिशय कोरडे, दाढीवाले, वस्त्रहीन; भूक-प्यासेने व्याकुळ होऊन इकडे-तिकडे धावतात.

Verse 82

सरित्सरस्तडागानि वापीश्चाप्युपलिप्सवः / परान्नानि च लिप्संतः काल्यमानास्ततस्ततः

ते नद्या, सरोवरे, तळे व विहिरी मिळविण्याची लालसा करतात; परकं अन्न हवे म्हणून, हाकलले जाऊन इकडे-तिकडे भटकतात.

Verse 83

स्थानेषु पात्यमानाश्च यातनाश्च पुनः पुनः / शाल्मले वैतरण्यां च कुंभीपाके तथैव च

ते वारंवार विविध स्थानी टाकले जाऊन यातना भोगतात—शाल्मली, वैतरणी आणि कुंभीपाक इत्यादी नरकांतही।

Verse 84

करंभवालुकायां च असिपत्रवने तथा / शिला संपेषणे चैव पात्यमानाः स्वकर्मभिः

ते करंभ-वालुका, असिपत्रवन तसेच शिला-संपेषण या ठिकाणीही स्वतःच्या कर्मांमुळे टाकले जातात।

Verse 85

तत्रस्थानां हि तेषां वै दुः खितानामनाशिनाम् / तेषां लोकान्तरस्थानां बान्धवैर्नाम गोत्रतः

तेथे असलेल्या ते दुःखी जीव नाश पावत नाहीत; लोकांतरात असलेल्या त्यांना त्यांचे बंधू नाव-गोत्राने स्मरतात।

Verse 86

भूमावसव्यं दर्भेषु दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै / यान्ति तास्तर्पयन्ते च प्रेतस्थानेष्वधिष्ठितान्

भूमीवर दर्भांवर अपसव्य होऊन दिलेले तीन पिंड प्रेतस्थानी असलेल्यांपर्यंत जाऊन त्यांना तृप्त करतात।

Verse 87

अप्राप्ता यातनास्थानं प्रभ्रष्टा य च पञ्चधा / पश्चाद्ये स्थावरान्ते वै जाता नीचैः स्वकर्मभिः

जे यातना-स्थानापर्यंतही पोहोचत नाहीत, ते पाच प्रकारे पतित होऊन पुढे आपल्या नीच कर्मांनी स्थावर योनीत जन्म घेतात।

Verse 88

नानारूपासु जायन्ते तिर्यग्योनिष्वयोनिषु / यदाहारा भवन्त्येते तासु तास्विह योनिषु

ते अनेक रूपांनी तिर्यक्‌योनी व इतर योन्यांत जन्म घेतात. ज्या ज्या योनित जसा आहार असतो, त्या त्या योनित हे जीव तसाच आहार करणारे होतात.

Verse 89

तस्मिंस्तस्मिंस्तदाहारे श्राद्धं दत्तं प्रतिष्ठते / काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम्

त्या त्या आहाररूपाने दिलेले श्राद्ध प्रतिष्ठित होते. योग्य काळी, न्यायाने प्राप्त पात्रास विधिपूर्वक अर्पण केले असता ते फलदायी ठरते.

Verse 90

प्राप्नोत्यन्नं यथादत्तं जन्तुर्यत्रावतिष्ठते / यथा गोषु प्रनष्टामु वत्सो विन्दति मातरम्

जीव जिथे जिथे असतो तिथे त्याला दिलेले अन्न तसेच मिळते; जसे गायींच्या कळपात हरवलेला वासरूही आपल्या मातेला शोधून काढतो.

Verse 91

तथा श्राद्धेषु दत्तान्नं मन्त्रः प्रापयते पितॄन् / एवं ह्यविफलं श्राद्धं श्रद्धादत्तं तु मन्त्रतः

त्याप्रमाणे श्राद्धात दिलेले अन्न मंत्र पितरांपर्यंत पोहोचवितो. म्हणून मंत्रांसह श्रद्धेने दिलेले श्राद्ध कधीही निष्फळ होत नाही.

Verse 92

तत्तत्कुमारः प्रोवाच पश्यन्दिव्येन चक्षुषा / गतागतज्ञः प्रेतानां प्राप्तिं श्राद्धस्य तैः सह

त्या त्या कुमाराने दिव्य दृष्टीने पाहत सांगितले; तो प्रेतांच्या येण्या-जाण्याचा जाणकार होता आणि त्यांच्या सह श्राद्धाची प्राप्तीही जाणत होता.

Verse 93

बाह्लीकाश्चोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः / कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी

ते बाह्लीक, ऊष्मप आणि दिवाकीर्त्य असे स्मरणात आहेत। त्यांच्या दृष्टीने दिवस कृष्णपक्ष, आणि रात्रि शुक्लपक्ष—स्वप्नासाठी मानली आहे।

Verse 94

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरश्च वै / ऋत्वर्तवार्द्धमासास्तु अन्योन्यं पितरः स्मृताः

अशा रीतीने हे पितर देव आहेत आणि देवही पितरच आहेत. ऋतु, अर्तव आणि अर्धमास हे परस्पर पितर म्हणून स्मृत आहेत.

Verse 95

इत्येत पितरो देवा मनुष्यपितरश्च ये / प्रीतेषु तेषु प्रीयन्ते श्राद्धयुक्तेषु कर्मसु

अशा प्रकारे हे पितर-देव आणि जे मनुष्य-पितर आहेत, ते संतुष्ट झाल्यावर श्राद्धयुक्त कर्मांत प्रसन्न होतात.

Verse 96

इत्येष विचयः प्रोक्तः पितॄणां सोमपायिनाम् / एवं पितृसतत्त्वं हि पुराणे निश्चयं गतम्

सोमपायी पितरांचा हा विचार सांगितला आहे. अशा प्रकारे पितृतत्त्वाचा निश्चय पुराणात निश्चित झाला आहे.

Verse 97

इत्यर्कपितृसोमानामैलस्य च समागमः / सुधामृतस्य च प्राप्तिः पितॄणां चैव तर्प्पणम्

अशा प्रकारे अर्क, पितर आणि सोम यांचा, तसेच ऐल (पुरूरवा) याचा समागम; सुधामृताची प्राप्ती आणि पितरांचे तर्पण—हे वर्णिले आहे.

Verse 98

पूर्णा मावास्ययोः कालो यातनास्थानमेव च / समासात्कीर्तितस्तुभ्यमेष सर्गः मनातनः

पौर्णिमा व अमावास्येचा काळ आणि यातनास्थानही—हे सर्व तुला संक्षेपाने सांगितले. हा सर्ग अनादि-प्राचीन आहे.

Verse 99

वैश्वरूप्यं तु सर्गस्य कथितं ह्येकदैशिकम् / न शक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धेयं भूतिमिच्छता

सर्गाचे हे विश्वरूप मी केवळ एका अंशाने सांगितले आहे. याची पूर्ण मोजदाद शक्य नाही; जो कल्याण इच्छितो त्याने श्रद्धेने हे मानावे.

Verse 100

स्वायंभुवस्य हि ह्येष सर्गः क्रान्तो मया तु वै / विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम्

स्वायंभुव मनूचा हा सर्ग मी सांगून झाला आहे. विस्ताराने व क्रमाने पुन्हा मी आणखी काय वर्णन करू?