Adhyaya 22

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे आदित्यव्यूहकीर्त्तनं नामैकविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच स्वायंभूवनिसर्गे तु व्याख्यातान्यन्तराणि च / भविष्याणि च सर्वाणि तेषां वक्ष्याम्यनुक्रमम्

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त पूर्वभागाच्या द्वितीय अनुषङ्गपादात ‘आदित्यव्यूहकीर्तन’ नावाचा एकविसावा अध्याय। सूत म्हणाले—स्वायंभुव सृष्टीतील व्याख्यात मन्वंतरें आणि पुढे होणारी सर्व मन्वंतरें यांचा क्रम मी सांगतो।

Verse 2

एतच्छ्रुतवा तु मुनयः पप्रच्छू रोमहर्षणम् / सूर्याचन्द्रमसोश्चारं ग्रहाणां चैव सर्वशः

हे ऐकून मुनींनी रोमहर्षणाला विचारले—सूर्य-चंद्राची गती आणि सर्व ग्रहांचे भ्रमण कसे आहे?

Verse 3

ऋषय ऋचुः / भ्रमन्ति कथमेतानि ज्योतीषि दिवमण्डलम् / अव्यूहेन च सर्वाणि तथैवासंकरेण वा

ऋषी म्हणाले—ही ज्योती आकाशमंडलात कशी भ्रमण करतात? ती सर्व व्यूहाशिवाय, किंवा परस्पर संकर न होता कशी चालतात?

Verse 4

कश्चिद्भामयते तानि भ्रमन्ते यदि वा स्वयम् / एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम

कोणी त्यांना फिरवितो काय, की ते स्वतःच फिरतात? हे जाणून घ्यावयास आम्ही इच्छितो; हे श्रेष्ठ, आम्हांस सत्य सांगावे।

Verse 5

सूत उवाच भूतसंमोहनं ह्येतद्वदतो मे निबोधत / प्रत्यक्षमपि दृश्यं च संमोहयति यत्प्रजाः

सूत म्हणाले—हे भूतांना मोह पाडणारे आहे; माझे वचन ऐका। जे प्रत्यक्ष दिसत असूनही प्रजांना भ्रमित करते।

Verse 6

यो ऽयं चतुर्द्दिशं पुच्छे शैशुमारे व्यवस्थितः / उत्तानपादपुत्रो ऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि

जो हा शैशुमाराच्या पुच्छभागी चारही दिशांना स्थित आहे, तोच उत्तानपादाचा पुत्र ध्रुव; तो दिव्यात मेढीसारखा स्थिर आहे।

Verse 7

स वै भ्रामयते नित्यं चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह / भ्रमन्तमनुगच्छन्ति नक्षत्राणि च चक्रवत्

तोच ध्रुव नित्य चंद्र-सूर्यांना ग्रहांसह फिरवितो; आणि नक्षत्रे चक्राप्रमाणे फिरत त्याच्या मागे चालतात।

Verse 8

ध्रुवस्य मनसा चासौ सर्वते ज्योतिषां गणः / सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह

ध्रुवाच्या संकल्पानेच सर्व ज्योतींचा समूह—सूर्य, चंद्र, तारे, नक्षत्रे व ग्रहांसह—परिभ्रमण करतो।

Verse 9

वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै / तेषां योगश्च भेदश्च कालश्चारस्तथैव च

ती सर्व वायुमय बंधांनी ध्रुवावर बांधलेली आहेत. त्यांचा संयोग, भेद, काळ आणि गती—हे सर्व तसेच ठरलेले आहे.

Verse 10

अस्तोदयौ तथोत्पाता अयने दक्षणोत्तरे / विषुवद्ग्रहवर्णाश्च द्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते

अस्त-उदय तसेच उत्पात, दक्षिण-उत्तर अयन, विषुव आणि ग्रहांचे वर्ण—हे सर्व ध्रुवापासूनच प्रवर्तते.

Verse 11

वर्षा घर्मो हिमं रात्रिः संध्या चैव दिनं तथा / शुभाशुभं प्रजानां च ध्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते

वर्षा, उष्णता, हिम, रात्र, संध्या व दिवस; तसेच प्रजांचे शुभ-अशुभ—हे सर्व ध्रुवापासूनच प्रवर्तते.

Verse 12

ध्रुवेणाधिष्टितश्चैव सूर्यो ऽपो गृह्य वर्षति / तदेष दीप्त किरणः स कालग्निर्दिवाकरः

ध्रुवाने अधिष्ठित सूर्य जल ग्रहण करून पर्जन्य करतो. तोच दीप्त किरणांचा दिवाकर कालाग्नीप्रमाणे आहे.

Verse 13

परिवर्त्तक्रमाद्विप्रा भाभिरालोकयन् दिशः / सूर्यः किरमजालेन वायुयुक्तेन सर्वशः

हे विप्रहो! परिभ्रमणाच्या क्रमाने सूर्य वायुसंयुक्त किरणजाळ्याने सर्व दिशांना आपल्या प्रभांनी प्रकाशमान करतो.

Verse 14

जगतो जलमादत्ते कृत्स्नस्य द्विजसत्तमाः / आदित्यपीतं सकलं सोमः संक्रमते जलम्

हे द्विजश्रेष्ठांनो, सूर्य संपूर्ण जगताचे जल उचलून घेतो; सूर्याने पिलेले ते सर्व जल सोम (चंद्र) पुन्हा जलरूपाने प्रवाहित करतो।

Verse 15

नाडीभिर्वायुयुक्ताभिर्लोकधारा प्रवर्त्तते / यत्सोमात्स्रवते ह्यंबु तदन्नेष्वेव तिष्ठति

वायूयुक्त नाड्यांद्वारे लोकधारा प्रवाहित होते; सोमापासून जे जल स्रवते, ते अन्नामध्येच स्थित राहते।

Verse 16

मेघा वायुविघातेन विसृजन्ति जलं भूवि / एवमुत्क्षिप्यते चैव पतते चासकृज्जलम्

मेघ वाऱ्याच्या आघाताने भूमीवर जल सोडतात; अशा रीतीने जल वर उचलले जाते आणि पुन्हा पुन्हा पडते।

Verse 17

न नाश उदकस्यास्ति तदेव परिवर्त्तते / संधारणार्थं लोकानां मायैषा विश्वनिर्मिता

पाण्याचा नाश नाही; तेच केवळ रूपांतरित होते. लोकांचे धारण व्हावे म्हणून ही विश्वनिर्मित माया आहे।

Verse 18

अन्या मायया व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् / विश्वेशो लोककृद्देवः सहस्राक्षः प्रजापतिः

या मायेनं चराचरांसह त्रैलोक्य व्यापले आहे; विश्वेश, लोककर्ता देव, सहस्राक्ष प्रजापती (इंद्र) आहे।

Verse 19

धाता कृत्स्नस्य लोकस्य प्रभविष्णुर्दिवाकरः / सार्वलोकिकमंभो यत्तत्सोमान्नभसश्व्युतम्

संपूर्ण लोकांचा धाता दिवाकर (सूर्य) सर्वत्र प्रभावी आहे; आणि जे सर्वलोकव्यापी जल आहे, ते सोमापासून आकाशातून च्युत होऊन प्रकटते.

Verse 20

सोमाधारं जगत्सर्वमेतत्तथ्यं प्रकीर्तितम् / सूर्यादुष्णं निस्रवते सोमाच्छीतं प्रवर्त्तते

हे सत्य म्हणून सांगितले आहे की सर्व जगत सोमावर आधारलेले आहे; सूर्यापासून उष्णता निघते आणि सोमापासून शीतलता प्रवाहित होते.

Verse 21

शीतोष्णवीर्यौं द्वावेतौ युक्त्या धारयतो जगत् / सोमाधारा नदी गङ्गा पवित्रा विमलोदका

शीत व उष्ण—या दोन शक्ती युक्तीने जग धारण करतात; सोमाधारा गंगा नदी पवित्र असून तिचे जल निर्मळ आहे.

Verse 22

भद्रसोमपुरोगाश्च महानद्यो द्विजोत्तमाः / सर्वभूतशरीरेषु ह्यापो ह्यनुसृताश्च याः

हे द्विजोत्तम! भद्रसोम इत्यादी महानद्या अग्रस्थानी आहेत; आणि जे जल सर्व भूतांच्या शरीरांत सर्वत्र अनुस्यूत होऊन प्रवाहित आहे.

Verse 23

तेषु संदह्यमानेषु जङ्गमस्थावरेषु च / धूमभूतास्तु ता ह्यापो निष्कामन्तीह सर्वशः

जंगम व स्थावर जेव्हा दग्ध होतात, तेव्हा ते जल धुराच्या रूपाने येथे सर्वत्र बाहेर निघून जाते.

Verse 24

तेन चाभ्राणि जायन्ते स्थानमभ्रमयं स्मृतम् / तेजोर्ऽकः सर्वभूतेभ्य आदत्ते रश्मिभिर्जलम्

त्यामुळे मेघ उत्पन्न होतात; ते स्थान ‘अभ्रमय’ असे स्मृत आहे. तेजस्वी सूर्य आपल्या किरणांनी सर्व भूतांपासून जल ग्रहण करतो.

Verse 25

समुद्राद्वायुसंयोगाद्वहन्त्यापो गभस्तयः / संजीवनं च सस्यानामंभस्तदमृतोपमम्

समुद्रातून वायूच्या संयोगाने सूर्यकिरणें जल वाहून नेतात. तेच जल पिकांचे संजीवन आहे; ते अमृतासारखे आहे.

Verse 26

ततस्त्वृतुवशात्काले परिवत्य दिवाकरः / यच्छत्यापो हि मेघेभ्यः घुक्लाशुक्लैर्गभस्तिभिः

नंतर ऋतूनुसार योग्य काळी दिवाकर परिवर्तन पावून शुभ्र व अशुभ्र किरणांनी मेघांना जल अर्पण करतो.

Verse 27

अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः / सर्वभूतहितार्थाय वायुमिश्राः समन्ततः

मेघांत असलेले जल वाऱ्याने प्रेरित होऊन खाली पडते; वायुमिश्रित होऊन सर्वत्र सर्व भूतांच्या हितासाठी बरसते.

Verse 28

ततो वर्षति षण्मासान्सर्वभूतविवृद्धये / वायव्यं स्तनितं चैव वैद्युतं चाग्निसंभवम्

मग तो सर्व भूतांच्या वृद्धीसाठी सहा महिने पाऊस पडतो; वायूजन्य गडगडाट, विद्युत्‌ची चमक आणि अग्निजन्य तेजही प्रकट होते.

Verse 29

मेहनाच्च मिहेधातोमघत्वं व्यजयन्ति हि / न भ्रश्यन्ति यतश्चापस्तदभं कवयो विदुः

मेहना व मिहेधातूपासून ते मेघत्व प्राप्त करतात; ज्यांच्यामुळे जल कधीही नष्ट होत नाही, त्यास कवी ‘अभ’ म्हणतात.

Verse 30

मेघानां पुनरुत्पत्तिश्त्रिविधा योनिरुच्यते / आग्नेया ब्रह्मजाश्चैव पक्षजाश्च पृथग्विधाः

मेघांची पुनरुत्पत्तीची योनी तीन प्रकारची सांगितली आहे—आग्नेय, ब्रह्मज आणि पक्षज; हे वेगवेगळे प्रकार आहेत.

Verse 31

त्रिधा मेघाः समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि संभवम् / आग्नेया स्तूष्णजाः प्रोक्तास्तेषां धूमप्रवर्त्तनम्

मेघ तीन प्रकारचे सांगितले आहेत; आता त्यांचा संभव सांगतो। आग्नेय मेघ ‘स्तूष्णज’ म्हणून ओळखले जातात; त्यांची प्रवृत्ती धुरापासून होते.

Verse 32

शीतदुर्दिनवाता ये स्वगुणास्ते व्यवस्थिताः / महिषाश्च वाराहाश्च मत्तमातङ्गरूपिणः

शीत, दुर्दिन आणि वारा—हे त्यांचे स्वगुण निश्चित आहेत; ते म्हैस, वराह आणि मदोन्मत्त हत्तीचे रूप धारण करतात.

Verse 33

भूत्वा धरणिमभ्येत्य रमन्ते विचरन्ति च / जीमूता नाम ते मेघा ह्येतेभ्यो जीवसंभवः

ते रूप धारण करून पृथ्वीच्या जवळ येतात, रमतात व फिरतात. त्या मेघांना ‘जीमूत’ म्हणतात; यांच्यापासूनच जीवांची उत्पत्ती होते.

Verse 34

विद्युद्गुणविहीनाश्च जलधारा विलंबिनः / मूकमेघा महाकाया आवहस्य वशानुगाः

ज्यांत विद्युत्‌गुण नाही, ज्यांच्या जलधारा मंद लोंबकळतात; असे मौन, महाकाय मेघ आवहाच्या वशाने चालतात.

Verse 35

क्रोशमात्राच्च वर्षन्ति क्रोशार्द्धादपि वा पुनः / पर्वताग्र नितंबेषु वर्षति च रसंति च

ते एक क्रोश अंतरावरून, किंवा पुन्हा अर्ध क्रोशावरूनही वर्षा करतात; पर्वतशिखरांवर व उतारांवर ते बरसतात आणि गडगडतातही.

Verse 36

बलाकागर्भदाश्चैव बलाकागर्भधारिणः / ब्रह्मजा नाम ते मेघा ब्रह्मनिश्वाससंभवाः

ते बलाका (बगळा) गर्भ देणारे आणि बलाका-गर्भ धारण करणारे; ‘ब्रह्मजा’ नावाचे ते मेघ ब्रह्माच्या निश्वासातून उत्पन्न झाले आहेत.

Verse 37

ते हि विद्युद्गुणोपेतास्तनयित्नुप्रियस्वनाः / तेषां शश्र्वत्प्रणादेन भूमिः स्वाङ्गरूहोद्भवा

ते विद्युत्‌गुणयुक्त आणि गडगडाटाचा प्रिय स्वर असणारे; त्यांच्या अखंड नादाने पृथ्वी आपल्या अंगांतून अंकुर उगवते.

Verse 38

राज्ञी राज्याभिषिक्तेव पुनर्यौंवनमश्नुते / तेष्वियं प्रावृडासक्ता भूतानां जीवितोद्भवा

जशी राज्याभिषेक झालेली राणी पुन्हा यौवन प्राप्त करते, तशी या मेघांवर आसक्त प्रावृट् सर्व भूतांच्या जीवनाचा उद्गम आहे.

Verse 39

द्वितीयं प्रवहं वायुं मेघास्ते तु समाश्रिताः / एतं योजनमात्राच्च साध्यर्द्धा निष्कृतादपि

दुसरा ‘प्रवह’ नावाचा वायू आहे; मेघ त्याच्यावरच आश्रित असतात. एक योजनाच्या मर्यादेपलीकडे तो साध्यलोकाच्या अर्धपर्यंत, निष्कृतीच्या पलीकडेही प्रवाहित होतो.

Verse 40

वृष्टिर्गर्भस्त्रिधा तेषां धारासारः प्रकीर्त्तितः / पुष्करावर्त्तका नाम ते मेघाः पक्षसंभवाः

त्या मेघांचा वृष्टी-गर्भ त्रिविध आहे; त्याला ‘धारासार’ असे म्हणतात. ते पंखांपासून उत्पन्न झालेले ‘पुष्करावर्त्तक’ नावाचे मेघ आहेत.

Verse 41

शक्रेण पक्षच्छिन्ना ये पर्वतानां महौजसाम् / कामागानां प्रवृद्धानां भूतानां शिवमिच्छता

ज्या महाबलवान पर्वतांना पंख होते, त्यांचे पंख शक्राने (इंद्राने) छाटले—ते इच्छेनुसार जाणारे, वाढलेले भूतस्वरूप होते—हे शिवाच्या कल्याण-इच्छेने घडले.

Verse 42

पुष्करा नाम ते मेघा बृंहन्तस्तोयमत्सराः / पुष्करावर्त्तकास्तेन कारणेनेह शब्दिताः

ते ‘पुष्कर’ नावाचे मेघ पाण्याने परिपूर्ण होऊन गर्जना करतात. म्हणूनच येथे त्यांना ‘पुष्करावर्त्तक’ असे म्हटले आहे.

Verse 43

नानारूपधराश्चैव महाघोरस्वनाश्च ते / कल्पान्तवृष्टेः स्रष्टारः संवर्ताग्ने र्नियामकाः

ते अनेक रूप धारण करणारे आणि अतिभयंकर गर्जना करणारे आहेत. ते कल्पांत-वृष्टीचे स्रष्टे आणि संवर्त-अग्नीचे नियामक आहेत.

Verse 44

वर्षन्त्येते युगान्तेषु तृतीयास्ते प्रकीर्त्तिताः / अनेकरूपसंस्थानाः पूरयन्तो महीतलम्

युगांच्या अंतकाळी हे तृतीय मेघ वर्षा करतात; अनेक रूप-आकारांनी पृथ्वीचा पृष्ठभाग भरून टाकतात।

Verse 45

वायुं पुरा वहन्तः स्युराश्रिताः कल्पसाधकाः / यान्यण्डस्य तु भिन्नस्य प्राकृतस्याभवंस्तदा

पूर्वी ते वायू वाहणारे, कल्पसाधक आश्रित होते; तेव्हा भिन्न झालेल्या प्राकृत अंडाचे अवयव म्हणून ते उत्पन्न झाले।

Verse 46

यस्मिन्ब्रह्मा समुत्पन्नश्चतुर्वक्त्रः स्वयंप्रभुः / तान्येवाण्डकपालानि सर्वे मेघाः प्रकीर्त्तिताः

ज्या अंडात स्वयंप्रभू चतुर्मुख ब्रह्मा उत्पन्न झाले, त्या अंडाचे कपाल-खंडच सर्व ‘मेघ’ म्हणून कीर्तित आहेत।

Verse 47

तेषामाप्यायनं धूमः सर्वेषामविशेषतः / तेषां श्रेष्ठस्तु पर्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः

त्या सर्वांचे पोषण धूम (वाष्प) याने समान रीतीने होते; त्यांत श्रेष्ठ पर्जन्य आहे, आणि चार दिग्गजही आहेत।

Verse 48

गजानां पर्वतानां च मेघानां भोगिभिः सह / कुलमेकं पृथग्भूतं योनिरेका जलं स्मृतम्

गज, पर्वत, मेघ आणि भोगी (नाग) यांचे कुल एकच आहे, जरी ते वेगवेगळे प्रकट झाले; त्यांची एकच योनी जल मानली आहे।

Verse 49

पर्जन्यो दिग्गजा श्चैव हेमन्ते शीतसंभवाः / तुषारवृष्टिं वर्षन्ति शिष्टः सस्यप्रवृद्धये

हेमंतात शीतातून उत्पन्न पर्‍जन्य व दिग्गज तुषारवृष्टी करतात, ज्यामुळे धान्याची वाढ होते।

Verse 50

षष्ठः परिवहो नाम तेषां वायुरपाश्रयः / यो ऽसौ बिबर्त्ति भगवान्गङ्गामाकाशगोचराम्

सहावा ‘परिवह’ नावाचा वायू जलाचा आधार आहे; तोच भगवान आकाशमार्गे वाहणारी गंगा धारण करतो।

Verse 51

दिव्यामृतजला पुण्यां त्रिधास्वातिपथे स्थिताम् / तस्या निष्यन्दतोयानि दिग्गजाः पृथुभिः करैः

दिव्य अमृतजलांनी पवित्र गंगा स्वातीपथात त्रिधा स्थित आहे; तिचे झरणारे जल दिग्गज आपल्या विशाल सोंडांनी वाहवितात।

Verse 52

शीकरं संप्रमुञ्चन्ति नीहार इति स स्मृतः / दक्षिणेन गिरिर्यो ऽसौ हेमकूट इति स्मृतः

ते सूक्ष्म जलकण सोडतात—त्यालाच ‘नीहार’ म्हणतात; आणि दक्षिणेकडील जो पर्वत, तो ‘हेमकूट’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 53

उदग्घिमवतः शैल उत्तरप्रायदक्षिणे / पुण्ड्रं नाम समाख्यातं नगरं तत्र विस्तृतम्

हिमवताच्या उत्तरेस, दक्षिणाभिमुख त्या शैलप्रदेशात ‘पुण्ड्र’ नावाचे विख्यात नगर विस्तृत आहे।

Verse 54

तस्मिन्निपतितं वर्षं तत्तुषारसमुद्भवम् / ततस्तदा वहो वायुर्हेमवन्तं समुद्वहन्

त्या प्रदेशात तुषारातून उत्पन्न झालेला पाऊस पडला; तेव्हा वाहणारा वारा तो उचलून हिमवंत पर्वताकडे घेऊन गेला.

Verse 55

आनयत्यात्मयोगेन सिंचमानो महागिरिम् / हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम्

तो आत्मयोगबलाने ते आणीत महागिरीला सिंचित करतो; हिमवंत ओलांडून पुढे उरलेला पाऊसही घेऊन जातो.

Verse 56

इहाभ्येति ततः पश्चादपरान्तविवृद्धये / वर्षद्वयं समाख्यातं सस्यद्वयविवृद्धये

नंतर तो येथे येतो, पश्चिम प्रदेशाच्या वृद्धीसाठी; दोन प्रकारचा पाऊस सांगितला आहे, दोन प्रकारच्या पिकांच्या वाढीसाठी.

Verse 57

मेघाश्चाप्यायनं चैव सर्वमेतत्प्रकीर्त्तितम् / सूर्य एव तु वृष्टीनां स्रष्टा समुपदिश्यते

मेघांचे पोषणही—हे सर्व वर्णिले आहे; परंतु वृष्टींचा स्रष्टा सूर्यच आहे असे उपदेशिले जाते.

Verse 58

सूर्यमूला च वै वृष्टिर्जलं सूर्यात्प्रवर्तते / ध्रुवेणाधिष्ठितः सूर्यस्तस्यां वृष्टौ प्रवर्त्तते

वृष्टीचे मूळ सूर्य आहे; जल सूर्यापासूनच प्रवर्तते. ध्रुवाने अधिष्ठित सूर्य त्या वृष्टीतच प्रवृत्त होतो.

Verse 59

ध्रुवेणाधिष्टितो वायुर्वृष्टिं संहरते पुनः / ग्रहो निःसृत्य सूर्यात्तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले

ध्रुवाच्या अधिष्ठानाने वायू पुन्हा वर्षेचा संहार करतो. सूर्यापासून निघून ग्रह संपूर्ण नक्षत्रमंडळात विचरतो.

Verse 60

चरित्वान्ते विशत्यर्कं ध्रुवेण समाधिष्ठितम् / ततः सूर्यरथस्याथ सन्निवेशं निबोधत

परिभ्रमणाच्या शेवटी तो ध्रुवाने अधिष्ठित अशा अर्कात प्रवेश करतो. मग सूर्यरथाची रचना (सन्निवेश) जाणून घ्या.

Verse 61

संस्थितेनैकचक्रेण पञ्चारेण त्रिनाभिना / हिरण्मयेन भगवांस्तथैव हरिदर्वणा

भगवान सूर्य एकचक्र, पाच आरे व तीन नाभी असलेल्या, सुवर्णमय आणि हरितवर्ण किरणांनी युक्त (रथावर) स्थित आहेत.

Verse 62

अष्टापदनिबद्धेन षट्प्रकारैकनेमिना / चक्रेण भास्वता सूर्यः स्यन्दनेन प्रसर्पति

आठ पादांनी बांधलेल्या, सहा प्रकारच्या एक नेमी असलेल्या, तेजस्वी चक्राने युक्त सूर्य आपल्या रथाने पुढे सरकतो.

Verse 63

दशयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः / द्विगुणो ऽस्य रथोपस्थादीषादण्डः प्रमाणतः

त्याचा विस्तार व आयाम दहा सहस्र योजन मानला आहे. रथाच्या उपस्थापासून त्याचा ईषादंड प्रमाणाने दुप्पट आहे.

Verse 64

स तस्य ब्रह्मणा सृष्टो रथो ह्यर्थवशेन तु / असंगः काञ्चनो दिव्यो युक्तः पवनगैर्हयैः

त्याच्यासाठी ब्रह्म्याने हेतुपूर्वक एक रथ निर्माण केला. तो दिव्य, सुवर्णमय, असंग आणि पवनवेगी अश्वांनी युक्त होता.

Verse 65

छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तु यतश्चक्रं ततः स्थितैः / वारुणस्यन्दनस्येह लक्षणैः सदृशस्तु सः

छंदांचे अश्वरूप आणि ज्या ठिकाणी चक्र स्थित होते त्या रचनेमुळे हा रथ येथे वरुणाच्या स्यंदनाच्या लक्षणांसारखा भासला.

Verse 66

तेनासौ सर्वते व्योम्नि भास्वता तु दिवाकरः / अथैतानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य ह

त्या रथामुळे तो तेजस्वी दिवाकर आकाशात सर्वत्र संचार करतो. आता सूर्याच्या रथाची ही अंगे-प्रत्यंगे सांगितली जातात.

Verse 67

संवत्सरस्यावयवैः कल्पि तस्य यथाक्रमम् / अहस्तु नाभिः सौरस्य एकचक्रस्य वै स्मृतः

संवत्सराच्या अवयवांनी त्याची रचना क्रमाने केली आहे. सूर्याच्या त्या एकचक्र रथाची नाभी ‘अहः’ म्हणजे दिवस मानली आहे.

Verse 68

अराः पञ्चार्त्तवांस्तस्य नेमिः षडृतवः स्मृतः / रथनीडः स्मृतो ह्येष चायने कूबरावुभौ

त्याच्या आरा (काड्या) पाच आर्तव मानल्या आहेत आणि नेमि सहा ऋतू स्मृत आहेत. रथाचे नीड (आसन) हेच, आणि दोन्ही अयन कूबर (धुरा) मानले आहेत.

Verse 69

मुहूर्त्ता बन्धुरास्तस्य रम्याश्चास्य कलाः स्मृताः / तस्य काष्ठा स्मृता घोणा अक्षदण्डः क्षणस्तु वै

त्याचे मुहूर्त शोभिवंत मानले गेले आहेत आणि त्याच्या कला रम्य समजल्या आहेत. त्याची काष्ठा ‘घोणा’ म्हणून स्मृत आहे, आणि ‘अक्षदंड’ हाच क्षण मानला आहे.

Verse 70

निमेषश्चानुकर्षो ऽस्य हीषा चास्य लवाःस्मृताः / रात्रिर्वरूथो धर्मो ऽस्य ध्वज ऊर्द्ध्व समुच्छ्रितः

त्याचा निमेष ‘अनुकर्ष’ म्हणून सांगितला आहे आणि ‘हीषा’ हे त्याचे लव मानले आहेत. रात्रि हे त्याचे कवच आहे, आणि धर्म हा त्याचा उंच उभारलेला ध्वज आहे.

Verse 71

युगाक्षकोडी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ / सप्ताश्वरूपाश्छन्दासि वहन्तो वामतो धुरम्

त्याचे ‘युगाक्ष’ आणि ‘कोडी’ हे दोन्ही अर्थ व काम असे स्मृत आहेत. सात अश्वरूप छंद वाम बाजूची धुरा वहातात.

Verse 72

गायत्री चैव त्रिष्टुप्य ह्यनुष्टुब्जगती तथा / पङ्क्तिश्च बृहती चैव ह्युष्णिक्चैव तु सप्तमी

गायत्री, त्रिष्टुप्, अनुष्टुप्, जगती; तसेच पंक्ति, बृहती आणि उष्णिक—ही सात (छंद) स्मृत आहेत.

Verse 73

चक्रमक्षे निबद्धं तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः / सहचक्रो भ्रमत्यक्षः सहक्षो भ्रमते ध्रुवः

चक्र अक्षकडे बांधलेले आहे आणि ध्रुवावर अक्षक समर्पित आहे. चक्रासह अक्षक फिरतो, आणि अक्षकासह ध्रुवही फिरतो.

Verse 74

अक्षेण सह चक्रेशो भ्रमते ऽसौ ध्रुवेरितः / एवमर्थवशात्तस्य सन्निवेशो रथस्य तु

ध्रुवाच्या प्रेरणेने तो चक्रांचा अधिपती अक्षासह फिरतो. अशा अर्थवशात् त्याच्या रथाची रचना व मांडणीही तशीच ठरते.

Verse 75

तथा संयोगभावेन संसिद्धो भासुरो रथः / तेनासौ तरणिर्देवो भास्वता सर्पते दिवि

तसेच संयोगभावाने तो तेजस्वी रथ सिद्ध होतो. त्याच्यामुळे देव तरणी (सूर्य) प्रकाशमान होऊन आकाशात सरकत जातो.

Verse 76

युगाक्षकोटिसन्नद्धौ द्वौ रश्मी स्यन्दनस्य तु / ध्रुवे तौ भ्राम्यते रश्मी च चक्रयुगयोस्तु वै

त्या स्यंदनाच्या दोन रश्मी युग-अक्षाच्या टोकाशी बांधलेल्या आहेत. त्या ध्रुवावर फिरतात, आणि चक्रांच्या युगलासह रश्मीही परिभ्रमण करतात.

Verse 77

भ्रमतो मण्डलान्यस्य खेचरस्य रथस्य तु / युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य हि

आकाशात संचार करणाऱ्या त्या रथाच्या फिरत्या मंडलांमध्ये, त्याच्या युग-अक्षाच्या कोट्या रथाच्या दक्षिण बाजूस असतात.

Verse 78

ध्रुवेण प्रगृहीते वै विचक्रम तुरक्षवत् / भ्रमन्तमनुगच्छेतां ध्रुवं रश्मी तु तावुभौ

ध्रुवाने धरल्यावर तो रथ चक्ररहित असूनही जणू अश्वयुक्त होतो. फिरणाऱ्या ध्रुवाचा पाठपुरावा त्या दोन्ही रश्मी करीत राहतात.

Verse 79

युगाक्षकोटिस्तत्तस्य रश्मिभिः स्यन्दनस्य तु / कीलासक्ता यथा रज्जुर्भ्रंमते सर्वतो दिशम्

त्या स्यंदनाच्या युगधुरीच्या टोकाशी बांधलेल्या रश्मींमुळे तो, खिळ्यात अडकलेल्या दोरीप्रमाणे, सर्व दिशांनी फिरत राहतो।

Verse 80

ह्रसतस्तस्य रश्मी तु मण्डलेषूत्तरायणे / वर्द्धते दक्षिणे चैव भ्रमतो मण्डलानि तु

उत्तरायणातील मंडलांत त्याची रश्मी कमी होते; आणि दक्षिणायनात ती वाढते, तसेच मंडले फिरत राहतात।

Verse 81

युगाक्षकोटिसंबद्धौ रश्मी द्वौ स्यन्दनस्य तु / ध्रुवेण प्रगृहीतौ वै तौ रश्मी नयतो रविम्

स्यंदनाच्या युगधुरीच्या टोकाशी जोडलेल्या दोन रश्मी आहेत; ध्रुव त्यांना धरून ठेवतो, आणि त्या रश्मी रविला नेतात।

Verse 82

आकृष्येते यदा तौ वै ध्रुवेण सम धिष्ठितौ / तदा सो ऽभ्यन्तरे सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु

ध्रुवाने सम्यक् अधिष्ठित केलेल्या त्या दोन रश्मी जेव्हा ओढल्या जातात, तेव्हा सूर्य आतल्या बाजूस मंडलांत भ्रमण करतो।

Verse 83

अशीतिर्मण्डलशतं काष्ठयोरन्तरं स्मृतम् / ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु

काष्ठांच्या मधला अंतर ‘अशीति मण्डलशत’ (आठ हजार) असे स्मृत आहे; आणि ध्रुवाने सोडलेल्या त्या रश्मींमुळे पुन्हा (परिवर्तन) घडते।

Verse 84

तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु / उद्वेषाटयन्स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति

तसेच बाहेरून सूर्य मण्डलांमध्ये परिभ्रमण करीत वेगाने जातो आणि जणू उद्वेषाने मण्डलांना क्षोभित करीत पुढे सरकतो।