Shloka 74
Āditya-vyūha-kīrtana
Praise/Account of the Solar Array and Celestial Motions
Devanagari script
अक्षेण सह चक्रेशो भ्रमते ऽसौ ध्रुवेरितः / एवमर्थवशात्तस्य सन्निवेशो रथस्य तु
Transliteration
akṣeṇa saha cakreśo bhramate 'sau dhruveritaḥ / evamarthavaśāttasya sanniveśo rathasya tu
Translation
ध्रुवाच्या प्रेरणेने तो चक्रांचा अधिपती अक्षासह फिरतो. अशा अर्थवशात् त्याच्या रथाची रचना व मांडणीही तशीच ठरते.
Word by Word
अक्षेणwith the axle
अक्षेण:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootअक्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन — Instrumental singular
सहtogether with
सह:
Sambandha/Upapada (उपपद-सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootसह (अव्यय)
Formअव्यय; सह-योगे (preposition/particle governing instrumental)
चक्रेशःthe lord of the wheel
चक्रेशः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचक्र-ईश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular; षष्ठी-तत्पुरुषः (चक्रस्य ईशः)
भ्रमतेrevolves/turns
भ्रमते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootभ्रम् (धातु)
Formलट्-लकार, आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन — Present indicative, 3rd sg (Ātmanepada)
असौthat (one)/he
असौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअसद्/अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Pronoun nominative singular
ध्रुव-ईरितःimpelled by Dhruva
ध्रुव-ईरितः:
Karta-anvaya (कर्तृ-विशेषण)
TypeAdjective
Rootध्रुव (प्रातिपदिक) + ईरित (कृदन्त; √ईर्/ईरय् धातु)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular; भूतकर्मणि कृदन्त (क्त) ‘ईरित’ = impelled; षष्ठी-तत्पुरुषः (ध्रुवेण/ध्रुवात् ईरितः)
एवम्thus
एवम्:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण — adverb of manner
अर्थ-वशात्due to necessity/compulsion
अर्थ-वशात्:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootअर्थ (प्रातिपदिक) + वश (प्रातिपदिक)
Formपञ्चमी-तत्पुरुषात् निष्पन्नम् अव्ययम्; पञ्चमी एकवचन-रूपेण (वशात्) — ‘due to/under the control of’
तस्यof that (chariot/it)
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन — Genitive singular
सन्निवेशःarrangement/structure
सन्निवेशः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसन्निवेश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Nominative singular
रथस्यof the chariot
रथस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootरथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन — Genitive singular
तुindeed/but
तु:
Sambandha (निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण/विरोधार्थक निपात — particle (but/indeed)