Adhyaya 73

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे स्तवसमाप्तिर्नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः // ७२// सूत उवाच एवमाराध्य देवेशमीशानं नीललोहितम् / प्रह्वो ऽतिप्रणतस्तस्मै प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभागातील तृतीय उपोद्धातपादातील ‘स्तवसमाप्ति’ नावाचा बहात्तरावा अध्याय समाप्त झाला. सूत म्हणाले—अशा रीतीने देवेश ईशान नीललोहिताची आराधना करून प्रह्व अत्यंत नम्र होऊन हात जोडून त्याला म्हणाला.

Verse 2

काव्यस्य गात्रं संस्पृश्य हस्तेन प्रीतिमान्भवः / निकामं दर्शनं दत्त्वा तत्रैवान्तरधाद्धरः

काव्याच्या देहाला हाताने स्पर्श करून तो प्रसन्न झाला; मनोवांछित दर्शन देऊन हरि तेथेच अंतर्धान पावले।

Verse 3

ततः सो ऽतर्हिते तास्मिन्देवे सानुचरे तदा / तिष्ठन्तीं प्राजलिर्भूत्वा जयन्तीमिदमब्रवीत्

मग तो देव सानुचरांसह अंतर्धान पावल्यावर, तो हात जोडून उभी असलेल्या जयन्तीला असे म्हणाला।

Verse 4

कस्य त्वं सुभगे का वा दुःखिते मयि दुःखिता / सहता तपसा युक्तं किमर्थं मां जिगीष्सि

हे सुभगे! तू कोणाची आहेस, किंवा तू कोण? मी दुःखी असता तूही दुःखी होतेस. तपाने युक्त व सहनशील होऊन तू मला का जिंकू पाहतेस?

Verse 5

अनया सततं भक्त्या प्रश्रयेण दमेन च / स्नेहेन चैव सुश्रोणि प्रीतो ऽस्मि वरवर्णिनि

हे सुश्रोणि, हे श्रेष्ठवर्णिनि! तुझ्या सतत भक्तीने, नम्रतेने, संयमाने आणि स्नेहाने मी प्रसन्न आहे।

Verse 6

किमिच्छसि वरारोहे कस्ते कामः समृद्ध्यताम् / तं ते संपूरयाम्यद्य यद्यपि स्यात्सुदुर्लभः

हे वरारोहे! तुला काय हवे आहे? तुझी कोणती इच्छा पूर्ण व्हावी? ती जरी अत्यंत दुर्लभ असली तरी आज मी ती पूर्ण करीन।

Verse 7

एवमुक्ताब्रवीदेनं तपसा ज्ञातुमर्हसि / चिकीर्षितं मे ब्रह्मिष्ठ त्वं हि वेत्थ यथातथम्

असे बोलून ती त्याला म्हणाली—तपस्येने हे जाणणे तुला योग्य आहे। हे ब्रह्मनिष्ठ! मला जे करावयाचे आहे ते तू यथार्थ जाणतोस।

Verse 8

एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा / माहेन्द्री त्वं वरारोहे मद्धितार्थमिहागता

असे ऐकून त्याने दिव्य दृष्टीने तिला पाहून म्हटले—हे वरारोहे! तू माहेन्द्री आहेस; माझ्या हितासाठीच इथे आली आहेस।

Verse 9

मया सह त्वं सुश्रोणि दशवर्षाणि भामिनि / अदृश्यं सर्वभूतैस्तु संप्रयोगमिहेच्छसि

हे सुश्रोणि, हे भामिनि! तू माझ्यासोबत दहा वर्षे—सर्व प्राण्यांना अदृश्य राहून—इथे संगम इच्छितेस।

Verse 10

देवीन्द्रनीलवर्णाभेवरारोहे सुलोचने / इमं वृणीष्व कामं त्वं मत्तो वै वल्गुभाषिणि

हे वरारोहे, हे सुलोचने, देवेंद्रनीलासारख्या वर्णाची! हे मधुरभाषिणि! माझ्याकडून हा वर—ही इच्छा—स्वीकार कर।

Verse 11

एवं भवतु गच्छावो गृहान्मत्तेभगामिनि / ततः स्वगृहमागम्य जयत्या सहितः प्रभुः

हे मत्तेभगामिनि! ‘असेच होवो’—म्हणून चला, घरी जाऊ. मग प्रभू जयतीसह आपल्या घरी परत आला।

Verse 12

स तया चावसद्देव्या दश वर्षाणि भार्गवः / अदृश्यः सर्वभूतानां मायया संवृतस्तदा

तो भार्गव त्या देवीसह दहा वर्षे राहिला; तेव्हा मायेनें आच्छादित होऊन तो सर्व प्राण्यांना अदृश्य झाला।

Verse 13

कृतार्थमामतं ज्ञातवा काव्यं सर्वे दितेः सुताः / अभिजग्सुर्गृहं तस्य मुदितास्तं दिदृक्षवः

काव्य कृतार्थ झाला असे जाणून दितीचे सर्व पुत्र आनंदित झाले; त्याला पाहण्याच्या इच्छेने ते त्याच्या घरी गेले।

Verse 14

गता यदा न पश्यन्ति जयत्या संवृतं गुरुम् / लक्षमं तस्य तद् बुद्ध्वा प्रतिजग्मुर्यथागतम्

जेव्हा ते गेले तेव्हा जयन्तीने आच्छादित केलेला गुरु त्यांना दिसला नाही; त्याचे अदर्शन कळताच ते जसे आले तसेच परत गेले।

Verse 15

बृहस्पतिस्तु संरुद्धं ज्ञात्वा काव्यं वरेण ह / प्रीत्यर्थे दश वर्षाणि जयन्त्या हितकाम्यया

बृहस्पतीने वराच्या प्रभावाने काव्य रोखला गेला आहे हे जाणून, हित इच्छिणाऱ्या जयन्तीच्या प्रीत्यर्थ दहा वर्षे (तेथे) वास केला।

Verse 16

बुद्ध्वा तदन्तरं सो ऽथ देवानां मन्त्रचोदितः / काव्यस्य रूपमास्थाय सो ऽसुरान्समभाषत

तो अंतर जाणून तो देवांच्या मंत्राने प्रेरित झाला; काव्याचे रूप धारण करून त्याने असुरांशी संवाद केला।

Verse 17

ततः सो ऽभ्यागतान्दृष्ट्वा बृहस्पतिरुवाच तान् / स्वागतं मम याज्यानां संप्राप्तो ऽस्मि हिताय च

तेव्हा आलेल्यांना पाहून बृहस्पती म्हणाले— माझ्या याज्यांनो, तुमचे स्वागत आहे; तुमच्या हितासाठीच मी येथे आलो आहे.

Verse 18

अहं वो ऽध्यापयिष्यामि प्राप्ता विद्या मया हि याः / ततस्ते हृष्टमनसो विद्यार्थमुपपेदिरे

मी मला प्राप्त झालेली विद्या तुम्हाला शिकवीन; तेव्हा ते आनंदित मनाने विद्येसाठी त्याच्याकडे जाऊन बसले.

Verse 19

पूर्णे काव्यस्तदा तस्मिन्समये दशवार्षिके / समयान्ते देवयाजी सद्यो जातमतिस्तदा

दहा वर्षांचा तो काळ पूर्ण झाला तेव्हा, कालावधीच्या शेवटी देवयाजीची बुद्धी तत्क्षणी जागी झाली.

Verse 20

बुद्धिं चक्रे ततश्चापि याज्यानां प्रत्यवेक्षणे / शुक्र उवाच देवि गच्छाम्यहं द्रष्टुं तव याज्याञ्छुचिस्मिते

मग याज्यांची पाहणी करण्याचा त्याने निश्चय केला. शुक्र म्हणाला— हे देवी, हे शुचिस्मिते, मी तुझे याज्य पाहायला जातो.

Verse 21

विभ्रान्तप्रेक्षिते साध्वि त्रिवर्णायतलोचने / एवमुक्ताब्रवीद्देवी भज भक्तां महाव्रत / एष ब्रह्मन्सतां धर्मो न धर्मं लोपयामि ते

हे साध्वी, चंचल दृष्टीची, त्रिवर्ण-दीर्घ नेत्रांची! असे म्हटल्यावर देवी म्हणाली— हे महाव्रतधारी, भक्तांची सेवा कर; हे ब्रह्मन्, हा सत्पुरुषांचा धर्म आहे, मी तुझा धर्म लोप पावू देणार नाही.

Verse 22

सूत उवाच ततो गत्वा सुरान्दृष्ट्वा देवाचार्येण धीमता

सूत म्हणाला—मग तो गेला, देवांना पाहिले आणि बुद्धिमान देवाचार्यांसह होता.

Verse 23

वञ्चितान्काव्यरूपेण वचसा पुनरब्रवीत् / काव्यं मामनुजानीध्वमेष ह्याङ्गिरसो मुनिः

काव्यरूप वचनांनी फसविलेल्यांना तो पुन्हा म्हणाला—“मला काव्य म्हणून मान्यता द्या; हा आंगिरस मुनी आहे.”

Verse 24

वञ्चिता बत यूयं वै मयि सक्ते तु दानवाः / श्रुत्वा तथा ब्रुवाणं तं संभ्रान्ता दितिजास्ततः

तो म्हणाला—“अहो दानवांनो, माझ्यावर आसक्त होऊन तुम्ही फसला आहात।” हे ऐकून दितिज घाबरले.

Verse 25

संप्रैक्षन्तावुभौ तत्र स्थिरासीनौ शुचिस्मितौ / संप्रमूढाः स्थिताः सर्वे प्रापद्यन्त न किञ्चन

ते दोघे तिथे स्थिर बसून, निर्मळ हास्याने एकमेकांकडे पाहत होते; सर्वजण गोंधळून उभे राहिले, काहीच उपाय सुचेना.

Verse 26

ततस्तेषु प्रमूढेषु काव्यस्तान्पुनरब्रवीत् / आचार्यो यो ह्ययं काव्यो देवायार्यो ऽयमङ्गिराः

ते सर्व गोंधळले असता काव्य पुन्हा म्हणाला—“हा काव्यच आचार्य आहे; देवांसाठी हा आर्य अंगिरा आहे.”

Verse 27

अनुगच्छत मां सर्वे त्यजतैनं बृहस्पतिम् / एवमुक्ते तु ते सर्वे तावुभौ समवेक्ष्य च

“तुम्ही सर्व माझ्यामागे या, या बृहस्पतीला सोडा.” असे म्हटल्यावर ते सर्व दोघांकडे नीट पाहू लागले.

Verse 28

तदासुरा विशेष तु न व्यजानंस्तयोर्द्वयोः / बृहस्पतिरुवाचैनामं भ्रातो ऽयमङ्गिराः

तेव्हा असुरांना त्या दोघांतील फरक कळला नाही. बृहस्पती म्हणाला—“बंधूंनो, हा अंगिरा आहे.”

Verse 29

काव्यो ऽहं वो गुरुर्दैत्या मद्रूपो ऽयं बृहस्पतिः / संमोहयति रूपेण मामकेनैष वो ऽसुराः

“हे दैत्यांनो, मी काव्य (शुक्र) तुमचा गुरु आहे; हा बृहस्पती माझ्याच रूपात आहे. हे असुरांनो, तो माझ्या रूपाने तुम्हाला मोहात पाडतो.”

Verse 30

श्रुत्वा तस्य वचस्ते वै संमन्त्र्याथ वचो ऽब्रुवन् / अयं नो दशवर्षाणि सततं शास्ति वै प्रभुः

त्याचे वचन ऐकून त्यांनी सल्लामसलत केली व म्हणाले—“हा प्रभू दहा वर्षे सतत आम्हाला उपदेश करीत आहे.”

Verse 31

एष वै गुरुरस्माकमन्तरेप्सुरयं द्विजाः / ततस्तेदानवाः सर्वे प्रणिपत्याभिवाद्य च

“हाच आमचा गुरु; हा द्विज आत शिरकाव करण्यास उत्सुक आहे.” मग ते सर्व दानव नमस्कार करून अभिवादन करू लागले.

Verse 32

वचनं जगृहुस्तस्य विद्याभ्यासेन मोहिताः / ऊचुस्तमसुराः सर्वे क्रुद्धाः संरक्तलोचनाः

विद्याभ्यासाने मोहित होऊन त्यांनी त्याचे वचन स्वीकारले. तेव्हा सर्व असुर क्रुद्ध होऊन रक्त नेत्रांनी त्याला म्हणाले.

Verse 33

अयं गुरुर्हितो ऽस्माकं गच्छ त्वं नासि नो गुरुः / भार्गवो ऽगिरसो वायं भवत्वेषैव नो गुरुः

हा गुरु आमचा हितकर्ता आहे; तू जा, तू आमचा गुरु नाहीस. हा भार्गव, अंगिरसवंशी, हाच आमचा गुरु होवो.

Verse 34

स्थिता वयं निदेशे ऽस्य गच्छ त्वं साधु मा चिरम् / एवमुक्त्वा सुराः सर्वे प्रापद्यन्त बृहस्पतिम्

आम्ही याच्या आदेशात स्थिर आहोत; तू नीट जा, उशीर करू नकोस. असे बोलून सर्व देव बृहस्पतीकडे शरण गेले.

Verse 35

यदा न प्रतिपद्यन्ते तेनोक्तं तन्महद्धितम् / चुकोप भार्गवस्ते षामवलेपेन वै तदा

जेव्हा त्यांनी त्याने सांगितलेले ते महान हित स्वीकारले नाही, तेव्हा त्यांच्या गर्वामुळे भार्गव रागावला.

Verse 36

बोधितापि मया यस्मान्न मां भजत दानवाः / तस्मात्प्रणष्टसंज्ञा वै पराभवमवाप्स्यथ

माझ्याकडून बोध मिळूनही दानव मला भजत नाहीत; म्हणून तुम्ही निश्चयच विवेक हरवून पराभवाला पोहोचाल.

Verse 37

इति व्याहृत्य तान्काव्यो जगामाथ यथागतम् / शप्तांस्तानसुराञ्ज्ञात्वा काव्येन तु बृहस्पतिः

असे बोलून काव्य (शुक्राचार्य) जसा आला तसाच परत गेला. ते असुर शापित झाले आहेत हे जाणून बृहस्पतीने काव्याविषयी विचार केला.

Verse 38

कृतार्थः स तदा हृष्टः स्वरूपं प्रत्यपद्यत / बुद्ध्वासुरांस्तदा ब्रष्टान्कृतार्थोंऽतर्द्धिमागमत्

तेव्हा तो कृतार्थ होऊन हर्षित झाला आणि आपल्या स्वरूपात परत आला. असुर त्या वेळी भ्रष्ट झाले आहेत हे जाणून, कार्यसिद्ध होऊन तो अंतर्धान पावला.

Verse 39

ततः प्रनष्टे तस्मिंस्ते विभ्रान्ता दानवास्तदा / अहो धिग्वञ्चिताः स्नेहात्परस्परमथाब्रुवन्

तो नाहीसा होताच ते दानव गोंधळून गेले. मग ते एकमेकांना म्हणाले—‘अहो! धिक्कार, स्नेहामुळे आपण फसवले गेलो.’

Verse 40

धर्मतो ऽविमुखाश्चैव कारिता वेधसा वयम् / दग्धाश्चैवोपधायोगात्स्वेस्वे कार्ये तु मायया

विधात्याने आम्हाला धर्मापासून विमुख न होण्यासाठीच प्रवृत्त केले; पण कपट-उपायाच्या योगाने आम्ही आपल्या-आपल्या कार्यात मायेमुळे दग्ध झालो.

Verse 41

ततो ऽसुराः परित्रस्ता देवेभ्यस्त्वरिता ययुः / प्रह्लादमग्रतः कृत्वा काव्यस्यानुगमं पुनः

मग असुर भयभीत होऊन देवांकडे घाईने गेले; प्रह्लादाला पुढे करून आणि पुन्हा काव्य (शुक्राचार्य) याच्या मागोमाग चालले.

Verse 42

ततः काव्यं समासाद्य ह्यभितस्थु रवाङ्मुखाः / तानागतान्पुनर्दृष्ट्वा काव्यो याज्यानुवाच ह

त्यानंतर काव्यांजवळ (शुक्राचार्यांजवळ) जाऊन ते खाली मान घालून उभे राहिले. त्यांना पुन्हा आलेले पाहून काव्यांनी आपल्या शिष्यांना (यजमानांना) म्हटले.

Verse 43

मया संबोधिताः काले यतो मां नाभ्यनन्दथ / ततस्तेनावलेपेन गता यूयं पराभवम्

मी योग्य वेळी तुम्हाला सावध केले होते, पण तुम्ही माझे स्वागत (आदर) केले नाही. त्या अहंकारामुळेच तुम्हाला पराभवाला सामोरे जावे लागले आहे.

Verse 44

प्रह्लादस्तमथोवाच मानस्त्वं त्यज भार्गव / स्वान्याज्यान्भजमानांश्च भक्तांश्चैव विशेषतः

तेव्हा प्रल्हाद त्यांना म्हणाला, 'हे भार्गवा! आपण आपला रोष सोडावा. आपले यजमान आणि विशेषतः आपल्या भक्तांचा स्वीकार करावा.

Verse 45

त्वय्यदृष्टे वयं तेन देवाचार्येण मोहिताः / भक्तानर्हसि नस्त्रातुं ज्ञात्वा दीर्घेण चक्षुषा

आपण दिसत नसताना त्या देवाचार्यांनी (बृहस्पतींनी) आम्हाला मोहित केले होते. आपल्या दिव्य दृष्टीने हे जाणून आपण आम्हा भक्तांचे रक्षण करावे.

Verse 46

यदि नस्त्वं न कुरुषे प्रसादं भृगुनन्दन / अपध्यातास्त्वया ह्यद्य प्रवेक्ष्यामोरसातलम्

हे भृगुनंदना! जर आपण आमच्यावर कृपा केली नाही, तर आज आपल्याकडून नाकारले गेल्यामुळे आम्ही रसातळाला जाऊ.

Verse 47

सूत उवाच ज्ञात्वा काव्यो यथातत्त्वं कारुण्येन महीयसा / एवं शुक्रो ऽनुनीतः संस्ततः कोपं न्यवर्त्तयत्

सूत म्हणाला—काव्य (शुक्राचार्य) यथातत्त्व जाणून महान करुणेने; असे विनविले व स्तुत झालेले शुक्रांनी आपला क्रोध निवृत्त केला।

Verse 48

उवाचेदं न भेतव्यं गन्तव्यं न रसातलम् / अवश्यंभावीह्यर्थो ऽयं प्राप्तो वो मयि जाग्रति

तो म्हणाला—भिऊ नका, रसातळाला जाण्याची गरज नाही। हा प्रसंग अवश्यंभावी होता; मी जागा असतानाच तो तुमच्यावर आला आहे।

Verse 49

न शक्यमन्यथाकर्त्तुं दिष्टं हि बलवत्तरम् / संज्ञा प्रनष्टा या चेयं कामं तां प्रतिलप्स्यथ

हे अन्यथा करणे शक्य नाही; कारण दैव-नियती अधिक बलवान आहे. जी संज्ञा (चेतना) नष्ट झाली आहे, ती तुम्ही नक्कीच पुन्हा प्राप्त कराल।

Verse 50

प्राप्तः पर्यायकालो वा इति ब्रह्माभ्यभाषत / मत्प्रसादाच्च युष्माभिर्भुक्तं त्रैलोक्यमूर्ज्जितम्

ब्रह्मा म्हणाला—‘तुमचा पर्याय-काल (राज्याचा क्रम) आला आहे.’ आणि माझ्या प्रसादाने तुम्ही सामर्थ्ययुक्त त्रैलोक्य भोगले आहे।

Verse 51

युगाख्या दश संपूर्णा देवानाक्रम्य मूर्द्धनि / तावन्तमेव कालं वै ब्रह्मा राज्यमभाषत

देवांच्या मस्तकावर आरूढ होऊन ‘युग’ नावाची दहा पूर्ण झाली; तेवढ्याच काळासाठी ब्रह्माने राज्य (अधिकार) ठरवून सांगितले।

Verse 52

सावर्णिके पुनस्तुभ्यं राज्यं किल भविष्यति / लोकानामीश्वरो भावी पौत्रस्तव पुनर्बलिः

सावर्णिक मन्वंतरात पुन्हा तुझे राज्य नक्की होईल। लोकांचा ईश्वर तुझा पौत्र पुनः बलि होईल।

Verse 53

एवं कालमयं प्रोक्तः पौत्रस्ते ब्रह्मणा स्वयम् / तथाहृतेषु लोकेषु न शोको न किलाभवत्

अशा प्रकारे काळनियत वचन तुझ्या पौत्राविषयी स्वयं ब्रह्म्याने सांगितले. आणि लोक हरण झाल्यावर शोक उरला नाही.

Verse 54

यस्मात्प्रवृत्तयश्चास्य न कामैरभिसंधिताः / तस्मादजेन प्रीतेन दत्तं सावर्णिके ऽन्तरे

कारण त्याच्या प्रवृत्ती इच्छा-कामनांनी प्रेरित नव्हत्या; म्हणून प्रसन्न अज (ब्रह्मा) ने सावर्णिक अंतरात हे दान दिले.

Verse 55

देवराज्यं बलेर्भाव्यमिति मामीश्वरो ऽब्रवीत् / तस्माददृश्यो भूतानां कालाकाङ्क्षी स तिष्ठति

ईश्वर मला म्हणाला—‘बलीचे देवराज्य होणे आवश्यक आहे.’ म्हणून तो भूतांना अदृश्य राहून काळाची वाट पाहत स्थित आहे.

Verse 56

प्रीतेन चामरत्वं वै दत्तं तुभ्यं स्वयंभुवा / तस्मान्निरुत्सुकस्त्वं वै पर्यायं सहसाकुलः

प्रसन्न स्वयंभूने तुला अमरत्वही दिले आहे. म्हणून तू निरुत्सुक असूनही, आपल्या पर्यायाची वाट पाहताना, अचानक व्याकुळ होतोस.

Verse 57

न च शक्यं मया तुभ्यं पुर स्ताद्वै विसर्पितुम् / ब्रह्मणा प्रतिषिद्धो ऽस्मि भविष्यं जानता प्रभो

हे प्रभो, मी तुझ्या समोर पुढे जाऊ शकत नाही; भविष्य जाणणाऱ्या ब्रह्मदेवांनी मला निषिद्ध केले आहे.

Verse 58

इमौ च शिष्यौ द्वौ मह्यं तुल्यावेतौ बृहस्पतेः / दैवतैः सह संरब्धान्सर्वान्वो धारयिष्यतः

हे माझे हे दोन शिष्य बृहस्पतीसमान समर्थ आहेत; देवांसह संतप्त झालेल्या तुमच्या सर्वांना हे आवरून धरतील.

Verse 59

सूत उवाच एवमुक्तास्तु दैतेया काव्येनाक्लिष्टकर्मणा / ततस्ताभ्यां ययुः सार्द्धं प्रह्लादप्रमुखास्तदा

सूत म्हणाला—अक्लिष्टकर्मा काव्याने असे सांगितल्यावर दैत्य; तेव्हा प्रह्लादप्रमुख त्यांच्यासोबत निघाले.

Verse 60

अवश्यभाव्यमर्थं तं श्रुत्वा दैतेयदानवाः / सहसा शंसमानास्ते जयं काव्येन भाषितम्

अवश्य घडणारा तो अर्थ ऐकून दैत्य-दानव, काव्याने उच्चारलेल्या ‘जय’चा तत्क्षणी गौरव करू लागले.

Verse 61

दंशिताः सायुधाः सर्वे ततो देवान्समाह्वयन् / अथ देवासुरान्दृष्ट्वा संग्रामे समुपस्थितान्

मग सर्वे कवचधारी, शस्त्रसज्ज होऊन देवांना आव्हान देऊ लागले; आणि देव-असुरांना संग्रामासाठी उपस्थित पाहून…

Verse 62

ततः संवृतसन्नाहा देवास्तान्समयोधयन् / देवासुरे ततस्तस्मिन्वर्त्तमाने शतं समाः / अजयन्तासुरा देवान्नग्रा देवा अमन्त्रयन्

मग कवचधारी होऊन देवांनी त्यांच्याशी घोर युद्ध केले. देव–असुर संग्राम शंभर वर्षे चालू राहिला. अखेरीस असुरांनी देवांना जिंकले; देवता विवश होऊन निरुपाय झाले।

Verse 63

देवा ऊचुः शण्डामर्कप्रभावेण जिताः स्मस्त्वसुरैर्वयम् / तस्माद्यज्ञं समुद्दिश्य कार्यं चात्महितं च यत्

देव म्हणाले— शण्ड व अमर्क यांच्या प्रभावामुळे आम्ही असुरांकडून पराभूत झालो आहोत. म्हणून यज्ञाचा आश्रय घेऊन आत्महिताचे जे कार्य आहे ते करावे।

Verse 64

यज्ञेनोपाह्वयिष्यामस्ततो जेष्यामहे ऽसुरान् / अथोपामन्न्रयन्देवाः शण्डामकारै तु तावुभौ

यज्ञाच्या द्वारा आम्ही देवशक्तीचे आवाहन करू, मग असुरांना जिंकू. असे म्हणून देवांनी शण्ड व अमर्क— त्या दोघांनाही बोलावून विनयाने संबोधिले।

Verse 65

यज्ञे चाहूय तौ प्रोक्तौ त्यजन्तामसुरा द्विजौ

यज्ञात त्यांना बोलावून देव म्हणाले— हे द्विजांनो, असुरांचा संग सोडा।

Verse 66

ग्रहं तु वां ग्रहीष्यामो ह्यनुजित्य तु दानवान् / एवं तत्यजतुस्तौ तु षण्डामकारै तदा सुरान्

दानवांना जिंकल्यावर आम्ही तुम्हाला योग्य मान-सन्मान व स्थान देऊ. असे ऐकून शण्ड व अमर्क यांनी तेव्हा देवांना सोडून दिले।

Verse 67

ततो देवा जयं प्राप्ता दानवाश्च पराभवम् / देवासुरान्पराभाव्य शण्डामर्कावुपागमन्

तेव्हा देवांना विजय प्राप्त झाला आणि दानवांचा पराभव झाला. देवासुरांना परास्त करून ते शण्ड व अमर्क यांच्याकडे गेले.

Verse 68

काव्यशापभिभूताश्च अनाधाराश्च ते पुनः / बाध्यमानास्तदा देवैर्विविशुस्ते रसातलम्

काव्याच्या शापाने अभिभूत होऊन ते पुन्हा निराधार झाले. देवांनी बाधित केल्याने तेव्हा ते रसातळात शिरले.

Verse 69

एवं निरुद्यमास्ते वै कृता शक्रेण दानवाः / ततः प्रभृति शापेन भृगुनैमित्तिकेन च

अशा प्रकारे शक्राने (इंद्राने) दानवांना निष्क्रिय केले. तेव्हापासून भृगु-निमित्त त्या शापामुळे (हे घडत राहिले).

Verse 70

यज्ञे पुनः पुनर्विष्णुर्यज्ञे ऽथ शिथिले प्रभुः / कर्तुं धर्मव्यवस्थान मधर्मस्य प्रणाशनम्

यज्ञात विष्णु वारंवार प्रकट होतो; आणि यज्ञ शिथिल झाला की प्रभु धर्माची व्यवस्था करण्यास व अधर्माचा नाश करण्यास येतो.

Verse 71

प्रह्नादस्य निदेशे तु ये ऽसुरा न व्यवस्थिताः / मनुष्यवध्यांस्तान्सर्वान्ब्रह्मा व्याहरत प्रभुः

प्रह्लादाच्या आदेशात जे असुर स्थिर राहिले नाहीत, त्या सर्वांना प्रभु ब्रह्मदेवाने ‘मनुष्यवध्य’ असे घोषित केले.

Verse 72

धर्मान्नारायणस्तस्मात्संभूतश्चाक्षुषे ऽन्तरे / यज्ञं प्रवर्त्तयामास वैन्यो वैवस्वते ऽन्तरे

म्हणून धर्मापासून नारायण चाक्षुष मन्वंतरात प्रकट झाले; आणि वैवस्वत मन्वंतरात वैन्याने यज्ञाची प्रवृत्ती सुरू केली।

Verse 73

प्रादुर्भावे तु वैन्यस्य ब्रह्मैवासीत्पुरोहितः / चतुर्थ्यां तु युगाख्यायामापन्नेषु सुरेष्वथ

वैन्याच्या प्रादुर्भावकाळी ब्रह्मदेवच पुरोहित होते; आणि ‘चतुर्थ युग’ म्हणविल्या काळात, जेव्हा देव संकटात पडले, तेव्हा।

Verse 74

संभुतः स समुद्रान्तर्हिरण्यकशिपोर्वधे / द्वितीयो नरसिंहो ऽभूद्रौद्रः सुतपुरस्सरः

तो समुद्राच्या अंतर्भागात हिरण्यकशिपूच्या वधासाठी प्रकट झाला; तो दुसरा नरसिंह—रौद्र, आणि पुत्रांचा अग्रणी होता।

Verse 75

यजमानं तु दैत्येन्द्रमदित्याः कुलनन्दनः / द्विजो भूत्वा शुभे काले बलिं वैरोचनं जगौ

यजमान दैत्येंद्राकडे अदितीकुलाचा आनंद (विष्णु) शुभकाळी द्विजरूप धारण करून गेला आणि वैरोचन बलिशी बोलला।

Verse 76

त्रैलोक्यस्य भवान्राजा त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् / दातुमर्हसि मे राजन्विक्रमांस्त्रीनिति प्रभुः

प्रभु म्हणाले—‘हे राजन्! तू त्रैलोक्याचा राजा आहेस; सर्व काही तुझ्यात प्रतिष्ठित आहे. म्हणून मला तीन पावले इतकी भूमी दान कर।’

Verse 77

ददामीत्येव तं राजा बलिर्वैरोचनो ऽब्रवीत् / वामनं तं च विज्ञाय ततो ऽदान्मुदितः स्वयम्

राजा बळी वैरोचन म्हणाला—“मी देतो.” त्या वामनाला ओळखून तो आनंदित होऊन स्वतःच दान देऊ लागला.

Verse 78

स वामनो दिवं खं च पृथिवीं च द्विजोत्तमाः / त्रिभिः क्रमैर्विश्वमिदं जगदाक्रामत प्रभुः

हे श्रेष्ठ द्विजांनो! तो वामन प्रभू तीन पावलांनी स्वर्ग, आकाश व पृथ्वी सहित हे सर्व विश्व व्यापून टाकले.

Verse 79

अत्यरिच्यत भूतात्मा भास्करं स्वेन तेजसा / प्रकाशयन्दिशः सर्वाः प्रदिशश्च महायशाः

महायशस्वी भूतात्मा आपल्या तेजाने सूर्यालाही मागे टाकून सर्व दिशा व उपदिशा प्रकाशमान करू लागला.

Verse 80

शुशुभे स महाबाहुः सर्वलोकान्प्रकाशयन् / आसुरीं श्रियमाहृत्य त्रींल्लोकांश्च जनार्द्दनः

महाबाहु जनार्दन सर्व लोक प्रकाशमान करीत शोभून दिसला; आणि आसुरी श्री हरण करून त्रैलोक्य आपल्या अधीन केले.

Verse 81

स पुत्रपौत्रानसुरान्पातालतलमानयन् / नमुचिः शंबरश्चैव प्रह्रादश्चैव विष्णुना

विष्णूने पुत्र-पौत्रांसह असुरांना पाताळतळाशी नेले; नमुची, शंबर आणि प्रह्लाद यांनाही.

Verse 82

क्रूरा हता विनिर्दूता दिशः संप्रतिपेदिरे / महाभूतानि भूतात्मा सविशेषाणि माधवः

क्रूर लोक मारले जाऊन हाकलले गेले आणि दिशा स्थिर झाल्या; भूतांचा आत्मा माधवाने विशेषांसह महाभूतांना प्रकट केले।

Verse 83

बलिं चं सबलं विप्रास्तत्राद्भुतमदर्शयत् / तस्य गात्रे जगत्सर्वमात्मानमनुपश्यति

विप्रांनी तेथे बलिला त्याच्या सैन्यासह अद्भुत रीतीने दाखविले; त्याच्या देहात सर्व जगत आपलेच आत्मस्वरूप पाहते।

Verse 84

न किञ्चिदस्ति लोकेषु यदव्याप्तं महात्मना / तद्वै रूपमुपेन्द्रस्य देवादानवमानवाः

लोकांत असे काहीही नाही जे त्या महात्म्याने व्यापलेले नाही; तेच उपेंद्राचे रूप आहे—हे देव, दानव व मानवांनो।

Verse 85

दृष्ट्वा संमुमुहुः सर्वे विष्णुतेजोविमोहिताः / बलिः सितो महापाशैः सबन्धुः ससुत्दृद्गणः

विष्णूच्या तेजाने मोहित होऊन सर्वजण ते पाहून स्तब्ध झाले; बली आपल्या बंधू व पुत्रांसह महापाशांनी बांधला गेला।

Verse 86

विरोचनकुलं सर्वं पाताले सन्निवेशितम् / ततः सर्वामरैश्वर्यं दत्त्वेन्द्राय महात्मने

विरोचनाचे सर्व कुल पाताळात स्थापन झाले; त्यानंतर सर्व देवैश्वर्य महात्मा इंद्राला अर्पण करण्यात आले।

Verse 87

मानुषेषु महाबाहुः प्रादुरास जनार्द्दनः / एतास्तिस्रः समृतास्तस्य दिव्याः संभूतयः शुभाः

मनुष्यांमध्ये महाबाहु जनार्दन प्रकट झाला. त्याच्या या तीन दिव्य व शुभ अवतार-सम्भूती स्मृत आहेत.

Verse 88

मानुष्यः सप्त यास्तस्य साग्रगास्ता निबोधत / त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयो बभूव ह

त्याचे जे सात मानवी अवतार अग्रगण्य आहेत ते ऐका. त्रेतायुगाच्या दहाव्या क्रमात दत्तात्रेय झाले.

Verse 89

नष्टे धर्मे चतुर्थश्च मार्कण्डेयपुः सरः / पञ्चमः पञ्चदश्यां तु त्रेतायां संबभूव ह

धर्म नष्ट झाल्यावर चौथ्या रूपात मार्कण्डेय अग्रणी झाले. आणि त्रेतायुगात पंधराव्या क्रमात पाचवा अवतार झाला.

Verse 90

मान्धाता चक्रवर्त्तित्वे तस्योतथ्यः पुरस्सरः / एकोनविंशयां त्रेतायां सर्वक्षत्रान्तकृद्विभुः

चक्रवर्ती मान्धाता रूपात त्याचा अग्रणी उतथ्य होता. त्रेतायुगाच्या एकोणविसाव्या क्रमात तो विभु ‘सर्वक्षत्रान्तकृत्’ प्रकट झाला.

Verse 91

जामदग्न्यस्तदा षष्ठे विश्पामित्रपुरस्सरः / चतुर्विंशे युगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा

त्यानंतर सहाव्या रूपात जामदग्न्य (परशुराम) झाले, ज्यांचे अग्रणी विश्वामित्र होते. चोवीसाव्या युगात राम झाले, ज्यांचे पुरोहित वसिष्ठ होते.

Verse 92

सप्तमो रावणस्यार्थे जज्ञे दशरथात्मजः / अष्टमो द्वापरे विष्णुरष्टाविंशे पराशरात्

रावणाच्या कार्यासाठी सातव्या अवतारात दशरथनंदन प्रकट झाले. द्वापारयुगात आठव्या रूपाने विष्णु, आणि अठ्ठाविसाव्या अवतारात पराशरापासून उत्पन्न झाले.

Verse 93

वेदव्यासस्ततो जज्ञे जातूकर्ण्यपुरस्सरः / तथैव नवमे विष्णुरदित्याः कश्यपात्मजः

त्यानंतर जातूकर्ण्याच्या अग्रभागी वेदव्यास प्रकट झाले. तसेच नवव्या अवतारात विष्णु, अदितीच्या गर्भातून कश्यपपुत्र म्हणून अवतरले.

Verse 94

देवक्यां वसुदेवात्तु जातो गार्ग्यपुरस्सरः / अप्रमेयो नियोगश्च यतकामवरो वशी

देवकीच्या गर्भातून वसुदेवापासून ते प्रकट झाले, गार्ग्याच्या अग्रगामी. ते अप्रमेय आहेत; त्यांचा अवतार नियोगाने; ते इच्छेनुसार वर देणारे आणि सर्ववशी आहेत.

Verse 95

क्रीडते भगवांल्लोके बालः क्रीडनकेरिव / न प्रमातुं महाबाहुं शक्यो ऽसौ मधुसूदनः

भगवान लोकात बालकासारखे, खेळण्याशी खेळणाऱ्या शिशूसारखे क्रीडा करतात. त्या महाबाहु मधुसूदनाला मोजणे वा पूर्ण जाणणे कोणालाही शक्य नाही.

Verse 96

परं ह्यवरमेतस्माद्विश्वरूपान्न विद्यते / अष्टाविंशतिके तद्वद्द्वापरस्याथ संक्षये

या विश्वरूपापेक्षा श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ असे काहीही नाही. अठ्ठाविसाव्या (अवतारक्रमात)ही तसेच होते, आणि तेव्हा द्वापारयुगाचा अंत होतो.

Verse 97

नष्टे धर्मे तदा जज्ञे विष्णुर्वृष्णिकुले प्रभुः / कर्तुं धर्मव्यवस्थानमसुराणां प्रणाशनम् / माहयन्सर्वभूतानि योगात्मा योगमायया

धर्म नष्ट झाल्यावर तेव्हा प्रभु विष्णू वृष्णिकुलात प्रकट झाले। धर्मव्यवस्था स्थापन करण्यासाठी व असुरांचा नाश करण्यासाठी, योगात्मा योगमायेने सर्व भूतांना महिमामय करीत होता।

Verse 98

प्रविष्टो मानुषीं योनिं प्रच्छन्नश्चरते महीम्

तो मानुष योनीत प्रवेश करून, गुप्त रूपाने पृथ्वीवर विचरतो।

Verse 99

विहारार्थं मनुष्येषु सांदीपनिपुरस्सरः / यत्र कंसं च शाल्वं च द्विविदं च महासुरम्

मनुष्यांत लीला-विहारासाठी तो सांदीपनीपुराकडे अग्रसर झाला; जिथे कंस, शाल्व आणि द्विविद हा महासुर होता.

Verse 100

अरिष्ठं वृषभं चैव पूतनां केशिनं हयम् / नागं कुवलयापीडं मल्लं राजगृहाधिपम्

त्याने अरिष्ट नावाचा वृषभ, पूतना, केशी नावाचा घोडा, कुवलयापीड हत्ती, मल्ल आणि राजगृहाचा अधिपती यांनाही (पराभूत केले)।

Verse 101

दैत्यान्मानुषदेहस्थान्सूदयामास वीर्यवान् / छिन्नं बाहुसहस्रं च बाणस्याद्भुतकर्मणा

पराक्रमी भगवानाने मानुष देह धारण केलेल्या दैत्यांचा संहार केला; आणि अद्भुत पराक्रमाने बाणासुराच्या सहस्र भुजाही छेदल्या.

Verse 102

नरकश्च हतः संख्ये यवनश्च महाबलः / हृतानि च महीपानां सर्वरत्नानि तेजसा

रणात नरक व महाबली यवन मारले गेले, आणि तेजाच्या बळाने राजांची सर्व रत्ने हिरावली गेली.

Verse 103

कुरुवीराश्च निहताः पार्थिवा ये रसातले / एते लोकहितार्थाय प्रादुर्भावा महात्मनः

रसातळात जे पार्थिव कुरुवीर होते तेही निहत झाले; हे महात्मे लोकहितासाठीच प्रकट झाले होते.

Verse 104

अस्मिन्नेव युगे क्षीणे संध्याशिष्टे भविष्यति / कल्किर्विष्णुयशा नाम पाराशर्यः प्रतापवान्

हाच युग क्षीण होऊन संध्याकाळ उरल्यावर, विष्णुयशा नावाचा प्रतापी पाराशर्य कल्कि होईल.

Verse 105

दशमो भाव्यसंभूतो याज्ञवल्क्यपुरस्सरः / अनुकर्षन्स वै सेनां हस्त्यश्वरथसंकुलाम्

तो भावी दहावा अवतार; याज्ञवल्क्याला अग्रस्थानी ठेवून, हत्ती-घोडे-रथांनी भरलेली सेना सोबत घेऊन पुढे जाईल.

Verse 106

प्रगृहीतायुधैर्विप्रैर्वृतः शतसहस्रशः / नात्यर्थं धार्मिका ये च ये च धर्मद्विषः क्वचित्

शस्त्र धारण केलेल्या शतसहस्र विप्रांनी तो वेढलेला असेल; आणि जे फारसे धार्मिक नाहीत तसेच कधी कधी धर्मद्वेषीही, तेही (त्याच्याबरोबर असतील).

Verse 107

उदीच्यान्मध्यदेशांश्च तथा विन्ध्या परान्तिकान् / तथैव दाक्षिणात्यांश्च द्रविडान्सिंहलैः सह

त्याने उदीच्य, मध्यदेशीय तसेच विन्ध्याच्या परांतिक प्रदेशांतील लोकांना; तसेच दाक्षिणात्यांना, द्रविडांना सिंहलांसह (अधीन) केले.

Verse 108

गान्धारान्पारदांश्चैव पह्लवान्पवनाञ्छकान् / तुबराञ्छबरांश्चैव पुलिन्दान्बरदान् वसान्

त्याने गांधार, पारद, पह्लव, पवन व शक; तसेच तुबर, छबर, पुलिंद, बरद व वस—या सर्वांना (जिंकले).

Verse 109

लंपाकानाङ्घ्रकान्पुण्ड्रान्किरातांश्चैव स प्रभुः / प्रवृत्तचक्रो बलवान्म्लेच्छानामन्तकृद्बली

तो प्रभू लंपाक, आङ्घ्र, पुण्ड्र व किरात यांनाही (जिंकून) चक्रप्रवर्तक बलवान झाला; आणि म्लेच्छांचा अंत करणारा पराक्रमी ठरला.

Verse 110

अदृश्यः सर्वभूतानां पृथिवीं विचरिष्यति / मानवः स तु संजज्ञे देवसेनस्य धीमतः

तो सर्वभूतांना अदृश्य राहून पृथ्वीवर विचरेल. तो धिमान देवसेनाच्या येथे मनुष्यरूपाने जन्मला.

Verse 111

पूर्वजन्मनि विष्णुर्यः प्रमितिर्नाम वीर्यवान् / गोत्रेण वै चन्द्रमसः पूर्णे कलियुगे ऽभवत्

पूर्वजन्मी जो विष्णुस्वरूप पराक्रमी ‘प्रमिती’ नावाचा होता, तो चन्द्रमस गोत्रात पूर्ण कलियुगात (पुन्हा) प्रकट झाला.

Verse 112

इत्येतास्तस्य देवस्य दक्षसंभूतयः स्म-ताः / तन्तं कालं च कायं च तत्तदुद्दिश्य कारणम्

अशा रीतीने त्या देवाच्या दक्षापासून उत्पन्न झालेल्या या सर्व उत्पत्ती सांगितल्या आहेत; तंत, काळ आणि काय—यांचा निर्देश करून कारण स्पष्ट केले आहे.

Verse 113

अंशेन त्रिषु लोकेषु तास्ता योनीः प्रपत्स्यते / पञ्चविंशे स्थितः कल्पे पञ्चविंशत्स वै समाः

तो आपल्या अंशाने त्रिलोकीत त्या-त्या योनींना प्राप्त होतो; पंचविसाव्या कल्पात स्थित राहून तो निश्चयच पंचवीस वर्षे असतो.

Verse 114

विनिघ्नन्सर्वभूतानि मानुषानेव सर्वशः / कृत्वा बीजावशेषां तु महीं क्रूरेण कर्मणा

तो सर्वत्र सर्व भूतांना, विशेषतः मनुष्यांना, नष्ट करीत; क्रूर कर्माने पृथ्वीला केवळ बीज-शेष करून टाकतो.

Verse 115

शान्तयित्वा तु वृषलान्प्रायशस्तान धार्मिकान् / ततः स वै तदा कल्किश्चरितार्थः ससैनिकः

परंतु बहुतेक धर्मनिष्ठ वृषलांना शांत करून; तेव्हा कल्कि सेनेसह कृतार्थ होतो.

Verse 116

कर्मणा निहता ये तु सिद्धास्ते तु पुनः स्वयम् / अकस्मात्कुपितान्योन्यं भविष्यन्ति च मोहिताः

ज्यांना त्याच्या कर्माने मारले गेले ते सिद्ध पुन्हा स्वतःच; अचानक मोहग्रस्त होऊन एकमेकांवर क्रुद्ध होतील.

Verse 117

क्षपयित्वा तु तान्सर्वान्भाविनार्थेन चोदितः / गङ्गायमुनयोर्मध्ये निष्ठां प्राप्स्यति सानुगः

त्या सर्वांना क्षीण करून, भावी हेतूने प्रेरित होऊन, तो अनुचरांसह गंगा-यमुनेच्या मध्ये निष्ठा प्राप्त करील।

Verse 118

ततो व्यतीते कल्पे तु समाप्ते सहसैनिके / नृपेष्वथ विनिष्टेषु तदा त्वप्रग्रहाः प्रजाः

मग तो कल्प व्यतीत होऊन, सहसैनिकांसह सर्व समाप्त झाल्यावर, आणि राजे नष्ट झाल्यावर, तेव्हा प्रजा निरंकुश होतील।

Verse 119

रक्षणे विनिपृत्ते तु हत्वा चान्योन्यमाहवे / परस्परत्दृतस्वाश्च निरानन्दाः सुदुःखिताः

रक्षणव्यवस्था नष्ट झाल्यावर, युद्धात एकमेकांना मारून, आणि परस्परांचे धन हिरावून, ते आनंदहीन व अत्यंत दुःखी होतील।

Verse 120

पुराणि हित्वा ग्रामांश्च तुल्यास्ता निष्परिग्रहाः / प्रनष्टश्रुतिधर्माश्चनष्टधर्माश्रमास्तथा

ते जुनी नगरे व गावे सोडून देतील; सर्व समान व निरुपाधी होतील. श्रुतीधर्म लुप्त होईल आणि धर्माश्रमांची व्यवस्था देखील नष्ट होईल।

Verse 121

ह्रस्वा अल्पायुषश्चैव भविष्यन्ति वनौकसः / सरित्पर्वतसेविन्यः पत्रमूलफलाशनाः

वनवासी लोक ठेंगणे व अल्पायुषी होतील; ते नद्या व पर्वतांचा आश्रय घेतील आणि पान, कंदमुळे व फळे खाऊन जगतील।

Verse 122

चीरपत्राजिनघराः संकरं घोरमास्थिताः / अल्पायुषो नष्टवार्ता बह्वाबाधाः सुदुःखिताः

ते चीर, पानांचे व मृगचर्माचे वस्त्र धारण करून भयंकर संकर-धर्मात पडतील. अल्पायुषी, सदाचाराची वार्ता नष्ट झालेली, अनेक बाधांनी पीडित व अत्यंत दुःखी होतील.

Verse 123

एवं काष्ठामनुप्राप्ताः कलिसंध्यांशके तदा / प्रजाः क्षयं प्रयास्यन्ति सार्द्धं कलियुगेन तु

अशा रीतीने जेव्हा ते कलि-संध्येच्या अंशात त्या अंतिम अवस्थेला पोहोचतील, तेव्हा प्रजा कलियुगासहच क्षयास जाईल.

Verse 124

क्षीणे कलियुगे तस्मिन्प्रवृत्ते च कृते पुनः / प्रपत्स्यन्ते यथान्यायं स्वभावादेव नान्यथा

तो कलियुग क्षीण झाल्यावर आणि पुन्हा कृतयुग प्रवृत्त झाल्यावर, लोक स्वभावतःच—अन्यथा नव्हे—न्यायानुसार आचरणात प्रवृत्त होतील.

Verse 125

इत्येतत्कीर्त्तितं सर्वं देवासुरविचेष्टितम् / यदुवंशप्रसंगेन महद्वो वैष्मवं यशः

अशा प्रकारे देव-दानवांची सर्व चेष्टा सांगितली; आणि यदुवंशाच्या प्रसंगाने तुमच्यासाठी महान वैष्णव यश वर्णिले गेले.

Verse 126

तुर्वसोस्तु प्रवक्ष्यामि पूरोर्द्रुह्योरनोस्तथा

आता मी तुर्वसु तसेच पुरु, द्रुह्यु आणि अनु यांचेही वर्णन करीन.