Adhyaya 59

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्त मध्यमभागे तृतीय उपाद्धातपादे ऽष्टपञ्चशत्तमो ऽध्यायः // ५८// बृहस्पतिरुवाच ऋषयस्त्वेव मुक्तास्तु परं हर्षमुपागताः / परं शुश्रूषया भूयः पप्रच्छुस्तदनन्तरम्

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभागाच्या तृतीय उपाद्धातपादातील अठ्ठावन्नावा अध्याय समाप्त झाला. बृहस्पती म्हणाले—ऋषी मुक्त होऊन परम हर्षास पोहोचले आणि अधिक ऐकण्याच्या उत्कट इच्छेने नंतर पुन्हा प्रश्न करू लागले.

Verse 2

ऋषय ऊचुः वंशानामानुपूर्व्येण राज्ञां चामिततेजसाम् / स्थितिं चैषां प्रभावं च ब्रूहि नः परिपृच्छताम्

ऋषी म्हणाले—वंशांची क्रमपरंपरा आणि अमित तेजस्वी राजांची स्थिती व प्रभाव आम्हांस सांगा; आम्ही विचारत आहोत.

Verse 3

एवमुक्तस्ततस्तैस्तु तदासौ लोमहर्षणः / शृण्वतामुत्तराख्याने ऋषीणां वाक्य कोविदः

ते असे बोलताच, तेव्हा लोमहर्षण—ऋषींच्या वचनांत निपुण—ऐकणाऱ्या ऋषींसमोर पुढील आख्यान सांगू लागला.

Verse 4

अख्यानकुशलो भूयः परं वाक्यमुवाच ह / ब्रुवतो मे निबोधंश्च ऋषिराह यथा मम

आख्यानात कुशल तो पुन्हा श्रेष्ठ वचन बोलला—“मी जे सांगतो ते लक्ष देऊन ऐका; जसे ऋषींनी मला सांगितले तसेच।”

Verse 5

वंशानामानुपूर्व्येण राज्ञां चामिततेजसाम् / स्थितिं चैषां प्रभावं च क्रमतो मे निबोधत

वंशांची क्रमपरंपरा आणि अमित तेजस्वी राजांची स्थिती व प्रभाव हे सर्व क्रमाने माझ्याकडून जाणून घ्या, ऐका.

Verse 6

वरुणस्य सपत्नीकान् स्तुता देवी उदाहृता / तस्याः पुत्रौ कलिर्वैद्यः स्तुता च सुरसुंदरी

वरुणाची पत्नी म्हणून ‘स्तुता’ ही देवी सांगितली आहे. तिचे दोन पुत्र—कलि (वैद्य) आणि ‘स्तुता’ नावाची सुरसुंदरी.

Verse 7

कलिपुत्रौ महावीर्यौं जयश्च विजयश्च ह / वैद्यपुत्रौ घृणिश्चैव मुनिश्चैव महाबलौ

कलीचे दोन महावीर पुत्र—जय व विजय; तसेच वैद्याचे दोन पुत्र—घृणी व मुनी—महाबलवान होते.

Verse 8

प्रत्तानामनु कामानामन्योन्यस्य प्रभक्षिणौ / भक्ष्यित्वा तावन्योन्यं विनाशं समवाप्नुतः

दत्त कामनांच्या मागे लागून ते परस्परांना गिळू लागले; आणि एकमेकांना भक्षून अखेर विनाशास पोहोचले.

Verse 9

कलिः सुरायाः संज्ञेयस्तस्य पुत्रो मदः स्मृतः / स्मृता हिंसा कलेर्भार्या श्रेष्ठा या निकृतस्मृतिः

कलीला ‘सुरा’ (मदिरा) असे नाव मानले आहे, त्याचा पुत्र ‘मद’ समजला जातो; कलीची पत्नी ‘हिंसा’ असून ती ‘निकृती’ (कपट) म्हणून श्रेष्ठ मानली आहे.

Verse 10

प्रसूतान्ये कलेः पुत्राश्चत्वारः पुरुषादकाः / नाके विघ्नश्च विख्यातो भद्रमोविधमस्तथा

कलीचे आणखी चार पुत्र जन्मले, जे मनुष्यभक्षक होते—नाके, विख्यात विघ्न, भद्रम आणि विधम.

Verse 11

अशिरस्कतया विघ्नो नाकश्चैवाशरीरवान् / भद्रमश्चैकहस्तो ऽभूद्विधमश्चैकपात्स्मृतः

विघ्न शिरहीन होता; नाके देहरहित होता; भद्रम एकहाती झाला; आणि विधम एकपायी म्हणून स्मृत आहे.

Verse 12

भद्रमस्य तथापत्नी तामसी पूतना तथा / रेवती विधमस्यापि तयोः पुत्राः सहस्रशः

भद्राची पत्नी तामसी व पूतना होती; तसेच विधमाची पत्नी रेवती—त्या दोघांचे पुत्र हजारोंनी होते.

Verse 13

नाकस्य शकुनिः पत्नी विघ्नस्य च अयो मुखी / राक्षसास्तु महावीर्याः संध्याद्वयविचारिमः

नाकाची पत्नी शकुनी आणि विघ्नाची अयोमुखी; ते राक्षस महापराक्रमी असून दोन्ही संध्याकाळी विचरत.

Verse 14

रेवतीपूतनापुत्रा नैऋता नामतः स्मृताः / ग्रहस्ते राक्षसाः सर्वे बालानां तु विशेषतः

रेवती व पूतनाचे पुत्र ‘नैऋत’ या नावाने प्रसिद्ध; ते सर्व राक्षस ‘ग्रह’ असून विशेषतः बालकांना बाधा देतात.

Verse 15

स्कन्दस्तेषामधिपतिर्ब्रह्मणो ऽनुमतः प्रभुः / बृहस्पतेर्या भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी

त्यांचा अधिपती स्कंद असून तो ब्रह्माच्या अनुमतीने प्रभु आहे; बृहस्पतीची जी भगिनी, ती श्रेष्ठ स्त्री ब्रह्मचारिणी आहे.

Verse 16

योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमसक्ता चरते सदा / प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनामष्टमस्य च

ती योगसिद्ध असून सर्व जगात आसक्तिरहित होऊन सदैव विचरते; ती वसूंमधील आठव्या प्रभासाची पत्नी आहे.

Verse 17

विश्वकर्मा सुरस्तस्या जातः शिल्पिप्रजापतिः / त्वष्टा विराजो रूपाणि धर्मपौत्र उदारधीः

त्या सुरापासून विश्वकर्मा उत्पन्न झाला—शिल्प्यांचा प्रजापती. तसेच त्वष्टा विराजाची रूपे घडविणारा, धर्माचा पौत्र, उदारबुद्धी आहे.

Verse 18

कर्त्ता शिल्पिसहस्राणां त्रिदशानां तु योगतः / यःसर्वेषां विमानानि देवतानां चकार ह

तो योगबलाने त्रिदशांच्या सहस्र शिल्प्यांचा कर्ता आहे; ज्याने सर्व देवतांची विमाने घडविली.

Verse 19

मानुषाश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः / प्रह्रादी विश्रुता तस्य पत्नी त्वष्टुर्विरोचना

त्या महात्म्याच्या शिल्पावर मनुष्यही उपजीविका करतात. त्याची पत्नी ‘प्रह्रादी’ म्हणून प्रसिद्ध, त्वष्टाची विरोचना होती.

Verse 20

विरोचनस्य भगिनी माता त्रिशिरसस्तथा / देवाचार्यस्य महतो विश्वरूपस्य धीमतः

ती विरोचनाची भगिनी आणि त्रिशिराची माता होती; तसेच महान, धीमान देवाचार्य विश्वरूपाचीही माता होती.

Verse 21

विश्वकर्मात्मजश्वैव विश्वकर्मा मयः स्मृतः / सुरेणुरिति विख्याता स्वसा तस्य यवीयसी

विश्वकर्माचा पुत्रही ‘मय’ नावाने विश्वकर्मा म्हणून स्मरणात आहे. त्याची धाकटी बहीण ‘सुरेणु’ म्हणून विख्यात होती.

Verse 22

त्वाष्ट्री या सवितुर्भार्या पुनः संज्ञेति विश्रुता / प्रासूत सा महाभागं मनुं ज्येष्ठं विवस्वतः

त्वष्ट्याची कन्या, सविताची भार्या, जी पुन्हा ‘संज्ञा’ म्हणून प्रसिद्ध झाली, त्या महाभाग्येने विवस्वानाचा ज्येष्ठ पुत्र मनू प्रसविला।

Verse 23

यमौ प्रासूत च पुनर्यमं च यमुनां च ह / सा तु गत्वा कुरून्देवी वडवा रूपधारिणी

पुन्हा तिने यम आणि यमुना—हे यमज दोघेही प्रसविले. नंतर ती देवी कुरुदेशात जाऊन वडवा (घोडी) रूप धारण करून राहिली।

Verse 24

सवितुश्चास्य रूपस्य नासिकाभ्यां तु तौ स्मृतौ / प्रासूत सा महाभाग त्वन्तरिक्षे ऽश्विनौ किल

त्या (वडवा-रूप) सविताच्या त्या रूपाच्या दोन्ही नासिकांतून ते (अश्विनीकुमार) उत्पन्न झाले, असे स्मरण आहे. त्या महाभाग्येने अंतरिक्षात अश्विनौ प्रसविले।

Verse 25

नासत्यं चैव दस्रं च मार्त्तण्डस्यात्मजावुभौ / ऋषय ऊचुः कस्मान्मार्त्तण्ड इत्येष विवस्वानुदितो बुधैः

ते दोघे—नासत्य आणि दस्र—मार्तंडाचे पुत्र आहेत. ऋषी म्हणाले: ‘बुद्धिमानांनी या विवस्वानाला “मार्तंड” असे का म्हटले आहे?’

Verse 26

किमर्थं सासुरूपा वै नासिकाभ्यामसूयत / एतद्वेदितुमिच्छामो सर्वं नो ब्रूहि पृच्छताम्

ती वडवा-रूपा (देवी) नासिकांतूनच का उत्पन्न झाली? हे आम्हाला जाणून घ्यायचे आहे; आम्ही विचारतो—आम्हाला सर्व सांगावे।

Verse 27

सूत उवाच चिरोत्पन्नमतिर्भिन्नमण्डं त्वष्ट्रा विदारितम् / गर्भवधं भ्रान्तः कश्यपो विद्रुतो भवेत्

सूत म्हणाला—दीर्घकाळाने उत्पन्न झालेला तो अंडा फुटला; त्वष्ट्याने तो विदीर्ण केला. गर्भवधाची भीती वाटून भ्रमित कश्यप घाबरून पळून गेला.

Verse 28

अण्डे द्विधाकृते त्वण्डं दृष्ट्वा त्वष्टेदमब्रवीत् / नैतन्न्यूनं भवादण्डं मार्त्तण्डस्त्वं भवानघ

अंडेचे दोन भाग झाल्यावर ते पाहून त्वष्टा म्हणाला—“हे अंडे न्यून होऊ नये; हे निष्पाप, तू ‘मार्त्तंड’ हो.”

Verse 29

न खल्वयं मृतोंऽडस्थ इति स्नेहात्पिताब्रवीत् / तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नामान्वर्थमुदाहरन्

“अंड्यात असलेला हा मेला नाही”—स्नेहाने पित्याने म्हटले. ते वचन ऐकून त्यांनी अर्थास अनुरूप असे नाव उच्चारले.

Verse 30

यन्मार्त्तण्डो भवेत्युक्तस्त्वण्डात्सोंडे द्विधाकृते / तस्माद्विवस्वान्मार्त्तण्डः पुराणज्ञैर्विभाव्यते

अंडेचे दोन भाग झाल्यावर त्याला “तू मार्त्तंड हो” असे म्हटले गेले; म्हणून पुराणज्ञ विवस्वानाला ‘मार्त्तंड’ मानतात.

Verse 31

ततः प्रजाः प्रवक्ष्यामि मार्त्तण्डस्य विवस्वतः / विजज्ञे सवितुर्भार्या संज्ञा पुत्रांस्तु त्रीन्पुनः

आता मी मार्त्तंड विवस्वानाच्या संततीचे वर्णन करतो. सविताची पत्नी संज्ञा हिने पुन्हा तीन पुत्रांना जन्म दिला.

Verse 32

मनुं यमीं यमं चैव छाया सा तपती तथा / शनैश्चरं तथैवैते मार्त्तण्डस्यात्मजाः स्मृताः

मनु, यमी, यम, छाया, तपती तसेच शनैश्चर—हे सर्व मार्तंड (सूर्य) याचे पुत्र मानले गेले आहेत.

Verse 33

विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायिण्यां महायशाः / तस्य संज्ञाभवद्भार्या त्वाष्ट्री देवी विवस्वतः

महायशस्वी विवस्वान कश्यपापासून दाक्षायिणीच्या गर्भातून जन्मला. विवस्वानाची पत्नी त्वष्ट्याची कन्या देवी संज्ञा होती.

Verse 34

सुरेणुरिति विख्याता पुनः संज्ञेति विश्रुता / सा तु भार्या भगवतो मार्त्तण्डस्यातितेजसः

ती ‘सुरेणु’ म्हणून प्रसिद्ध झाली आणि पुन्हा ‘संज्ञा’ म्हणूनही विख्यात झाली. तीच अतितेजस्वी भगवान मार्तंडाची पत्नी होती.

Verse 35

न खल्वये मृतो ह्यण्डे इति स्नेहात्तमब्रवीत् / अजानन्कश्यपः स्नेहात् मार्त्तण्ड इति चोच्यते

स्नेहामुळे तिने त्याला म्हटले—“हा अंड्यात मेला नाही.” कश्यपानेही स्नेहाने, नकळत, त्याला ‘मार्तंड’ असे म्हटले.

Verse 36

तेजस्त्वभ्यधिकं तस्य नित्यमेव विवस्वतः / येनापि तापयामास त्रील्लोङ्कान्कश्यपात्मजः

विवस्वानाचे तेज नेहमीच अत्यधिक होते; त्या तेजानेच कश्यपपुत्राने त्रैलोक्यालाही तापविले.

Verse 37

त्रीण्यपत्यानि संज्ञायां जनयामास वै रविः / द्वौ सुतौ तु महावीर्यौं कन्यैका विदितैव च

संज्ञेच्या गर्भात रविने तीन अपत्ये उत्पन्न केली—दोन महावीर्य पुत्र आणि एक प्रसिद्ध कन्या।

Verse 38

मनुर्वैवस्वतो ज्येष्ठः श्राद्धदेवः प्रजापतिः / ततो यमो यमी चैव यमजौ संबभूवतुः

वैवस्वत मनु ज्येष्ठ, श्राद्धदेव प्रजापती; त्यानंतर यम आणि यमी—हे यमज जुळे उत्पन्न झाले।

Verse 39

असह्यतेजस्तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः / असहन्ती स्वकां छायां सवर्णां निर्ममे पुनः

विवस्वानाचे असह्य तेजस्वी रूप पाहून संज्ञा सहन करू शकली नाही; म्हणून तिने स्वतःसारखीच सवर्ण छाया पुन्हा निर्माण केली।

Verse 40

महाभागा तु सा नारी तस्याश्छायासमुद्गता / प्राञ्जलिः प्रयता भूत्वा पुनः संज्ञामभाषत

ती महाभागा स्त्री, जी तिच्या छायेतून उत्पन्न झाली होती, हात जोडून व संयमी होऊन पुन्हा संज्ञेशी बोलली।

Verse 41

वदस्व किं मया कार्यं सा संज्ञा तामथाब्रवीत् / अहं यास्यापि भद्रं ते स्वमेव भवनं पितुः

ती म्हणाली, ‘माझ्याकडून कोणते कार्य करावयाचे?’ तेव्हा संज्ञा तिला म्हणाली, ‘तुझे कल्याण होवो; मी माझ्या पित्याच्या स्वतःच्या घरी जाईन।’

Verse 42

त्वयेह भवने मह्यं वस्तव्यं निर्विशङ्कया / इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी

तू इथेच माझ्या घरी निःशंकपणे राहावे; हे दोन्ही बालक माझे आहेत आणि ही वरवर्णिनी कन्याही माझीच आहे.

Verse 43

भर्त्तव्या नैवमाख्येयमिदं भगवते त्वया / इमौ च बालकौ मह्यं तथेत्युक्ता तथा च सा

हे पाळावे; ही गोष्ट तू भगवंताला अशा रीतीने सांगू नकोस. ‘हे दोन्ही बालक माझे’ असे म्हणताच तिने ‘तथास्तु’ म्हटले आणि तीही तसेच मान्य झाली.

Verse 44

त्वष्टुः समीपमगमद्व्रीडितेव तपस्विनी / पिता तामागतां दृष्ट्वा क्रुद्धः संज्ञामथाब्रवीत्

ती तपस्विनी लाजल्यासारखी त्वष्ट्याजवळ गेली; पिता तिला येताना पाहून क्रोधाने संज्ञेला म्हणाला.

Verse 45

भर्त्तुः समीपं गच्छेति नियुक्ता च पुनः पुनः / अगमद्वडवा भूत्वाच्छाद्य रूपमनिन्दिता

‘पतीजवळ जा’ असा पुन्हा पुन्हा आदेश मिळाल्यावर, ती अनिंदिता आपले रूप लपवून वडवा (घोडी) होऊन निघाली.

Verse 46

उत्तरान्सा कुरून्गत्वा तृणान्यथ चचार सा / द्वितीयायां तु संज्ञायां संज्ञेयमिति चिन्त्य ताम्

ती उत्तर कुरूंमध्ये जाऊन गवत चरू लागली; दुसऱ्या संज्ञेबद्दल ‘हिला ओळखले पाहिजे’ असे विचार करून तिने तिचा विचार केला.

Verse 47

आदित्यो जनयामास पुत्रावादित्यवर्चसौ / पूर्वजस्य मनोस्तुल्यौ सादृश्येन तु तौ प्रभू

आदित्याने आदित्यतेजाने दीप्त असे दोन पुत्र उत्पन्न केले. ते दोघेही रूपसादृश्याने पूर्वज मनूसमान, प्रभुत्वयुक्त होते.

Verse 48

श्रुतश्रवा मनुस्ताभ्यां सावर्णिर्वै भविष्यति

त्या दोघांपासून श्रुतश्रवा नावाचा मनु निश्चयच सावर्णि म्हणून भविष्यकाळात होईल.

Verse 49

श्रुतकर्मा तु विज्ञेयो ग्रहो वै यः शनैश्चरः / मनुरेवाभवत्सो ऽपि सावर्णिरिति चोच्यते

श्रुतकर्मा हा तोच ग्रह आहे ज्याला शनैश्चर म्हणतात. तोच मनुही झाला आणि ‘सावर्णि’ असेही त्याला म्हणतात.

Verse 50

संज्ञा तु पार्थिवी सा वै स्वस्य पुत्रस्य वै तदा / चकाराभ्यधिकं स्नेहं त तथा पूर्वजेषु वै

तेव्हा पार्थिवी संज्ञेने आपल्या पुत्रावर अत्यधिक स्नेह केला, तसेच पूर्वजांवरही तसाच स्नेह ठेवला.

Verse 51

मनुस्तच्छाक्षमत्सर्वं यमस्तद्वै न चाक्षमत् / बहुशो जल्पमानस्तु सापत्न्यादतिदुःखितः

मनूने ते सर्व सहन केले; पण यमाला ते सहन झाले नाही. सावत्रपणामुळे अतिदुःखी होऊन तो वारंवार बोलत राहिला.

Verse 52

तां वै रोषाच्च बालाच्च भाविनोर्ऽथस्य वै बलात् / यदा संतर्जयामास च्छायां वैवस्वतो यमः

क्रोध व बाल्यभावाच्या आवेशाने, होणाऱ्या घटनेच्या बलामुळे, जेव्हा वैवस्वत यमाने छायेला कठोर शब्दांनी तर्जना केली।

Verse 53

सा शशाप ततः क्रोधात्सार्णिजननी यमम् / यदा तर्जयसे ऽकस्मात्पितृभार्यां यशस्विनीम्

तेव्हा क्रोधाने भरून सार्णीची जननी यमाला शाप देऊ लागली—“तू अकस्मात् यशस्विनी पितृभार्येला का तर्जना करतोस?”

Verse 54

तस्मात्तवैष चरमः पतिष्यति न संशयः / यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः

“म्हणून तुझा हा शेवटचा अवयव नक्कीच पडेल—यात संशय नाही.” त्या शापाने यमाचे मन अत्यंत व्यथित झाले।

Verse 55

मनुना सह धर्मात्मा पितुः सर्वं न्यवेदयत् / भृशं शापभयोद्विग्नः संज्ञावाक्यैर्विनिर्जितः

धर्मात्मा यम मनूसह पित्याला सर्व वृत्तांत सांगू लागला; शापभयाने फार व्याकुळ झालेला तो संज्ञेच्या वचनांनी शांत झाला।

Verse 56

तस्यां मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः / बाल्याद्वा यदि वा मोहात्तद्भवान्क्षन्तुमर्हति

“तिच्यावर माझा पाय उचलला खरा, पण तिच्या देहावर पडला नाही. बाल्यामुळे किंवा मोहामुळे असे झाले असेल, तर आपण क्षमा करावी.”

Verse 57

शप्तो ऽहमस्मि लोकेश जनन्या तपतां वर / तव प्रसादो नस्त्रातुमेतस्मान्महतो भयात्

हे लोकेश! तपस्व्यांतील श्रेष्ठ जननीने मला शाप दिला आहे; या महान भयापासून आम्हांस वाचविण्यास तुझी कृपाच समर्थ आहे।

Verse 58

विवस्वानेवमुक्तस्तु यमं प्रोवाच वै प्रभुः / असंशयं पुत्र महद्भविष्यत्यत्र कारणम्

असे ऐकून प्रभु विवस्वान यमाला म्हणाले—पुत्रा, निःसंशय येथे काही महान कारण घडणार आहे।

Verse 59

येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम् / न शक्यमेतन्मिथ्य तु कर्त्तुं मातुर्वचस्तव

ज्यामुळे धर्मज्ञ व सत्यवादी तुला क्रोधाने व्यापले, त्यामुळे तुझ्या मातृवचनाला खोटे ठरविणे शक्य नाही।

Verse 60

कृमयो मांसमादाय यास्यन्ति च महीं तव / ततः पादं महाप्राज्ञ पुनः सांप्राप्स्यसे सुखम्

कृमी तुझे मांस घेऊन भूमीत जातील; त्यानंतर, हे महाप्राज्ञा, तू पुन्हा सुखाने आपला पाय प्राप्त करशील।

Verse 61

कृतमेवं वचः सत्यं मातुस्तव भविष्यति / शापस्य परिहारेण त्वं च त्रातो भविष्यसि

अशा रीतीने तुझ्या मातृवचनाचे सत्यत्व सिद्ध होईल; आणि शापाचा परिहार झाल्याने तूही वाचशील।

Verse 62

आदित्यस्त्वब्रवीत्संज्ञां किमर्थं तनयेषु तु / तुल्येष्वभ्यधिकस्नेह एकस्मिन्क्रियते त्वया

आदित्य संज्ञेला म्हणाला—पुत्र समान असताना तू एकाच्यावर अधिक स्नेह का करतेस?

Verse 63

सा तत्परिहरन्ती वै नाचचक्षे विवस्वतः / आत्मना स समाधाय योगात्तत्त्वमपश्यत

ती ते टाळत विवस्वानाकडे पाहू शकली नाही; मग त्याने मन समाधीत स्थिर करून योगाने तत्त्व पाहिले.

Verse 64

तां शप्तुकामो भगवान्नाशाय कुपितः प्रभुः / सा तत्सर्वं यथा तत्त्वमाचचक्षे विवस्वतः

भगवान् प्रभू क्रोधाने तिला शाप देऊन नष्ट करावयास उद्यत झाला; तेव्हा तिने सर्व काही यथातथ्य विवस्वानाला सांगितले.

Verse 65

विवस्वांस्तु यथा श्रुत्वा क्रुद्धस्त्वष्टारमभ्ययात् / त्वष्टा तु तं यथान्यायमर्चयित्वा विभावसुम्

हे ऐकून विवस्वान क्रुद्ध होऊन त्वष्ट्याकडे गेला; आणि त्वष्ट्याने विधिपूर्वक विभावसुचा सत्कार-पूजन केले.

Verse 66

निर्दग्धुकामं रोषेण सांत्वयामास वै शनैः / तवातितेजसा युक्तमिदं रूपं न शोभते

क्रोधाने जाळून टाकू पाहणाऱ्याला त्याने हळूहळू शांत केले—तुझ्या अतितेजाने युक्त हे रूप शोभत नाही.

Verse 67

असहन्ती तु तत्संज्ञा वने चरति शाद्वले / द्रक्ष्यते तां भवनद्य स्वां भार्यां शुभचारिणीम्

ती ती अवस्था सहन न करू शकता हिरव्या गवताळ वनात फिरू लागली. आज तुम्ही तुमच्या शुभाचरणी पत्नीला पाहाल.

Verse 68

श्लाघ्ययौवनसंपन्नां योगमास्थाय गोपते / अनुकूलं भवेदेवं यदि स्यात्समयो मतः

हे गोपते! प्रशंसनीय यौवनसंपन्न होऊन योगाचा आश्रय घे; वेळ योग्य मानली तर सर्व काही अनुकूल होईल.

Verse 69

रूपं निवर्त्तयेयं ते ह्याद्यं श्रेष्ठमरिन्दम / रूपं विवस्वतस्त्वासीत्तिर्यगूर्द्ध्वमधस्तथा

हे अरिंदम! मी तुझे हे आजचे श्रेष्ठ रूप परत आणीन; कारण तुझे रूप विवस्वानाचे होते, जे तिर्यक्, ऊर्ध्व व अधः सर्वत्र पसरलेले होते.

Verse 70

तेनासौ पीडिता देवी रूपेण तु दिवस्पतेः / तस्मात्ते समचक्रं तु वर्तते रूपमद्भुतम्

दिवस्पतीच्या त्या रूपामुळे ती देवी पीडित झाली; म्हणून तुझ्यासाठी ते अद्भुत समचक्र रूप प्रकट झाले आहे.

Verse 71

अनुज्ञातस्ततस्त्वष्ट्रा रूपनिर्वर्त्तनाय वै / ततो ऽभ्युपागमत्त्वष्टा मार्त्तण्डस्य विवस्वतः

मग त्वष्ट्याने रूपपरिवर्तनासाठी अनुमती दिली; आणि नंतर त्वष्टा मार्तंड विवस्वानाकडे गेला.

Verse 72

भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास तस्य वै / तं निर्मूलित तेजस्कं तेजसापहृतेन तु

भ्रमि चढवून त्याने त्याचे तेज निश्चयच क्षीण केले; आणि आपल्या तेजानेच अपहृत झाल्याने तो तेजहीन, मुळासकट उखडल्यासारखा झाला.

Verse 73

कान्तां प्रभाकरो द्रष्टुमियेष शुभदर्शनः / ददर्श योगमास्थाय स्वां भार्यां वडवां तथा

शुभदर्शन प्रभाकर आपल्या कान्तेला पाहावयास इच्छिला; योगाचा आश्रय घेऊन त्याने आपल्या भार्येला वडवा-रूपात पाहिले.

Verse 74

अदृश्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च / अश्वरूपेण मार्त्तण्डस्तां मुखे समभावयत्

सर्वभूतांना अदृश्य, तेज व संयमाने आवृत अशा त्या (वडवा)ला मार्तण्डाने अश्वरूप धारण करून तिच्या मुखात समभावाने स्थापित केले.

Verse 75

मैथुनान्तनिविष्टा च परपुंसो ऽभिशङ्कया / सा तं निःसारयामास नोभ्यां शुक्रं विवस्वतः

मैथुनाच्या शेवटी प्रवृत्त होऊन, परपुरुषाची शंका वाटल्याने, तिने विवस्वताचे शुक्र नाकपुड्यांतून बाहेर काढले.

Verse 76

देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ / नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वादशमूर्तितः

त्यातून दोन देव जन्मले—अश्विनीकुमार, वैद्यांमध्ये श्रेष्ठ; नासत्य आणि दस्र या नावांनी, द्वादशमूर्ती (आदित्य) म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 77

मार्त्तण्डस्य सुतावेतावष्टमस्य प्रजापतेः / तां तु रूपेण कान्तेन दर्शयामास भास्करः

मार्त्तंडाच्या, अष्टम प्रजापतीच्या या दोन संतती होत्या; भास्कराने तिला आपल्या मनोहर रूपाने प्रकट करून दाखविले।

Verse 78

स तां दृष्ट्वा तदा भार्यां तुतो षैतामुवाच ह / यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः

त्याने तेव्हा पत्नीला पाहून संतुष्ट होऊन तिला असे म्हटले; पण यम त्या शापाने अत्यंत व्यथितचित्त झाला।

Verse 79

धर्मेण रञ्जयामास धर्मराजस्ततस्तु सः / सो ऽलभत्कर्मणां तेन शुभेन परमां द्युतिम्

त्यानंतर धर्मराजाने धर्माने त्याला संतुष्ट केले; आणि त्या शुभ कर्माने त्याने परम तेज प्राप्त केले।

Verse 80

पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च / मनुः प्रजापतिस्त्वेष सावर्णिः स महायशाः

पितरांचे आधिपत्य आणि लोकपालत्वही; हा महायशस्वी सावर्णी मनुच प्रजापती आहे।

Verse 81

भाव्यः सो ऽनागते तस्मिन्मनुः सावर्णिकेन्तरे / मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरते प्रभुः

आगामी त्या सावर्णिक मन्वंतरात तोच मनु होणार आहे; प्रभु मेरुपृष्ठावर आजही घोर तप करीत आहे।

Verse 82

भ्राता शनैश्चरस्तत्रग्रहत्वं स तु लब्धवान् / त्वष्टा तु तेन रूपेण विष्णोश्चक्रमकल्पयत्

तेथे भ्राता शनैश्चरास ग्रहत्व प्राप्त झाले. आणि त्वष्ट्याने त्याच रूपाने विष्णूचे चक्र घडविले.

Verse 83

महामहो ऽप्रतिहतं दानवान्प्रतिवारणम् / यवीयसी तयोर्या तु यमुनाच यशस्विनी

महामहो अजेय होता, दानवांचा प्रतिकार करणारा. आणि त्या दोघांची कनिष्ठा यशस्विनी यमुना होती.

Verse 84

अभवत्सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपावनी / यस्तु ज्येष्ठो महातेजाः सर्गो यस्येति सांप्रतम्

लोकपावनी यमुना नद्यांमध्ये श्रेष्ठ झाली. आणि जो ज्येष्ठ महातेजस्वी आहे, ज्याचा सर्ग—तो आता सांगितला जातो.

Verse 85

विस्तरं तस्य वक्ष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य ह / इदं तु जन्म देवानां शृणुयाद्वा पठेच्च वा

मी वैवस्वत मनूचा विस्ताराने वर्णन करीन. देवांचा हा जन्म जो ऐकेल किंवा वाचेल.

Verse 86

वैवस्वतस्य पुत्राणां सप्तानां तु महौजसाम् / आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयाच्च महद्यशः

वैवस्वताच्या सात महाबलवान पुत्रांचे हे वर्णन—विपत्ती आल्यास मुक्त करील आणि महान यश देईल.