Adhyaya 52

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरचरिते ऽसमञ्जसत्यागो नामैकपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः // ५१// जैमिनिरुवाच त्यक्त्वा पुत्रं स धर्मात्मा सगरः प्रेम तद्गतम् / धर्मशीले तदा वाले चकारांशुमति प्रभुः

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभागाच्या तृतीय उपोद्धातपादातील सगरचरित्रातील ‘असमंजसत्याग’ नावाचा एकावन्नावा अध्याय. जैमिनी म्हणाले—पुत्राचा त्याग करून धर्मात्मा सगराने आपले प्रेम त्याच ठिकाणी स्थिर केले; तेव्हा प्रभूने धर्मशील बालक अंशुमानावर स्नेह केला.

Verse 2

एतस्मिन्नेव काले तु सुमत्यास्तनया नृप / ववृधुः सघशः सर्वे परस्परमनुव्रताः

त्याच काळात, हे नृपा, सुमतीचे पुत्र सर्वजण समूहाने, परस्परांचे अनुयायी होऊन वाढू लागले.

Verse 3

वज्रसंहननाः क्रूरा निर्दया निरपत्रपाः / अधर्मशीला नितरामेकघर्माण एव च

ते वज्रासारखे कठोर, क्रूर, निर्दय व निर्लज्ज होते. ते अधर्मशील होते आणि अत्यंत एकांगी हट्टातच राहात.

Verse 4

एककार्याभिनिरताः क्रोधना मूढचेतसः / अधृष्याः सर्वभूतानां जनोपद्रवकारिणः

ते एकाच कार्यात गुंतलेले, क्रोधी व मूढचित्त होते; सर्व प्राण्यांना अजेय भासणारे आणि जनांना उपद्रव देणारे होते।

Verse 5

विनयाचा रसन्मार्गनिरपेक्षाः समन्ततः / बबाधिरे जगत्सर्वमसुरा इव कामतः

विनय, आचार व सत्मार्ग यांपासून सर्वथा उदासीन होऊन, त्यांनी सर्वत्र आपल्या इच्छेनुसार असुरांसारखे संपूर्ण जगाला बाधा दिली।

Verse 6

विध्वस्तयज्ञसन्मार्गं भुवनं तैरुपद्रुतम् / निःस्वाध्याय वषट्कारं बभूवार्तं विशेषतः

त्यांच्या उपद्रवामुळे यज्ञांचा सत्मार्ग उद्ध्वस्त झाला; सर्व भुवन पीडित झाले, स्वाध्याय व वषट्कार नसल्याने विशेषतः व्याकुळ झाले।

Verse 7

विध्वस्यमाने सुभृशं सागरैर्वरदर्पितैः / प्रक्षोभं परमं जग्मुर्देवासुरमहोरगाः

वरदानामुळे गर्वित झालेल्या सागरांनी जेव्हा अत्यंत विध्वंस सुरू केला, तेव्हा देव, असुर आणि महोरग सर्वजण परम क्षोभाला पोहोचले।

Verse 8

धरासा सागराक्रान्ता न चलापि तदा चला / तपः समाधिभङ्गश्च प्रबभूव तपस्विनाम्

तेव्हा पृथ्वी सागरांनी आक्रांत झाली तरीही किंचितही हलली नाही; पण तपस्व्यांचे तप व समाधीभंग विशेषतः घडू लागला।

Verse 9

हव्यकव्यपरिभ्रष्टास्त्रिदशाः पितृभिः सह / दुःशेन महाताविष्टा विरिञ्जभवनं ययुः

हव्य-कव्यापासून वंचित झालेले त्रिदश देव पितरांसह, दुःशेने अत्यंत व्याकुळ होऊन विरिञ्चि (ब्रह्मा) यांच्या भवनास गेले।

Verse 10

तत्र गत्वा यथान्यायं देवाः शर्वपुरोगमाः / शशंसुः सकलं तस्मै सागराणां विचेष्टितम्

तेथे जाऊन, शर्व (शिव) अग्रस्थानी असलेल्या देवांनी विधिपूर्वक त्यांना सागरांच्या सर्व विचित्र चेष्टा सांगितल्या।

Verse 11

तच्छ्रत्वा वचनं तेषां ब्रह्मा लोकपितामहः / क्षणमन्तर्मना भूत्वा जगाद सुरसत्तमः

त्यांचे वचन ऐकून लोकपितामह ब्रह्मा क्षणभर अंतर्मुख झाले; मग देवश्रेष्ठ म्हणाले।

Verse 12

देवाःशृणुत भद्रं वो वाणीमवहिता मम / विनङ्क्ष्यन्त्यचिरेमैव सागरा नात्र संशयः

हे देवांनो, तुमचे कल्याण असो—माझी वाणी सावधपणे ऐका; लवकरच सागर नष्ट होतील, यात संशय नाही।

Verse 13

कालं कञ्चित्प्रतीक्षध्वं तेन सर्वं नियम्यते / निमित्तमात्रमन्यत्तु स एव सकलेशिता

काही काळ प्रतीक्षा करा; काळानेच सर्व नियंत्रित होते. इतर सर्व केवळ निमित्तमात्र—तोच सर्वेश्वर आहे।

Verse 14

तस्माद्युष्मद्धितार्थाय यद्वक्ष्यामि सुरोत्तमाः / सर्वैर्भवद्भिरधुना तत्कर्त्तव्यमतं द्रितैः

म्हणून, हे देवोत्तमांनो, तुमच्या हितासाठी मी जे सांगतो ते तुम्ही सर्वांनी आत्ताच आळस न करता कर्तव्य समजून करावे।

Verse 15

विष्णोरंशेन भगवान्कपिलो जयतां वरः / जातो जगद्धितार्थाय योगीन्द्रप्रवरो भुवि

विष्णूच्या अंशाने भगवान कपिल—विजयींमध्ये श्रेष्ठ—पृथ्वीवर जगताच्या कल्याणासाठी, योगींद्रांमध्ये परम श्रेष्ठ म्हणून प्रकट झाले।

Verse 16

अगस्त्यपीतसलिले दिव्यवर्षशतावधि / ध्यायन्नास्ते ऽधुनांऽभोधावेकान्ते तत्र कुत्र चित्

अगस्त्याने समुद्राचे जल पिल्यानंतरही, तो आता दिव्य शंभर वर्षांपर्यंत ध्यान करत समुद्रातील एखाद्या एकांत स्थानी कुठेतरी निवास करीत आहे।

Verse 17

गत्वा यूयं ममादेशात्कपिलं मुनिपुङ्गवम् / ध्यानाव सानमिच्छन्तस्तिष्ठध्वं तदुपह्वरे

माझ्या आज्ञेने तुम्ही जाऊन मुनिपुंगव कपिलाजवळ, त्याच्या ध्यानाचा अंत होईपर्यंत इच्छित राहून, त्या जवळच्या स्थानी थांबा।

Verse 18

समाधिविरतौ तस्य स्वाभिप्रायमशेषतः / नत्वा तस्मै वदिष्यध्वं स वः श्रेयो विधास्यति

तो समाधीतून विरत झाल्यावर, त्याचा संपूर्ण अभिप्राय जाणून, त्याला नमस्कार करून निवेदन करा; तो तुमचे कल्याण करील।

Verse 19

समाधिभङ्गश्च मुनेर्यथा स्यात्सागरैः कृतः / कुरुध्वं च तथा यूयं प्रवृत्तिं विबुधोत्तमाः

हे विबुधोत्तमांनो! जसे सागरांनी मुनींची समाधी भंग केली, तसेच तुम्हीही तशीच प्रवृत्ती करा।

Verse 20

जैमिनिरुवाच इत्युक्तास्तेन विबुधास्तं प्रणम्य वितामहम् / गत्वा तं विबुधश्रेष्टं ते कृताञ्जलयो ऽब्रुवन्

जैमिनी म्हणाले— असे ऐकून देवांनी त्या वितामहाला नमस्कार केला आणि देवश्रेष्ठाकडे जाऊन हात जोडून म्हणाले।

Verse 21

देवा ऊचुः प्रसीद नो मुनिश्रेष्ठ वयं त्वां शरणं गताः / उपद्रुतं जगत्सर्वंसागरैः संप्रणश्यति

देव म्हणाले— हे मुनिश्रेष्ठ! आमच्यावर प्रसन्न व्हा; आम्ही तुमच्या शरण आलो आहोत। सागरांच्या उपद्रवाने हे सर्व जग नष्ट होत आहे।

Verse 22

त्वं किलाखिललोकानां स्थितिसहारकारणः / विष्णोरंशेन योगीन्द्रस्वरूपी भुवि संस्थितः

तुम्हीच खरे तर सर्व लोकांच्या स्थिती व संहाराचे कारण आहात; विष्णूच्या अंशाने योगींद्रस्वरूप होऊन पृथ्वीवर स्थित आहात।

Verse 23

पुंसां तापत्रयार्त्तानामार्तिनाशाय केवलम् / स्वेच्छया ते धृतो देहो न तु त्वं तपतां वरः

त्रिविध तापाने पीडित जनांची वेदना नष्ट करण्यासाठीच तुम्ही स्वेच्छेने हे देह धारण केले आहे; हे तपस्वीश्रेष्ठ, तुम्ही स्वतः तपत नाही।

Verse 24

मनसैव जगत्सर्वं स्रष्टुं संहर्तुमेव च / विधातुं स्वेच्छया ब्रह्मन्भवाञ्छक्रोत्यसंशयम्

हे ब्रह्मन्! तू केवळ मनानेच सर्व जगताची सृष्टी, संहार आणि स्वेच्छेने व्यवस्था करायला निःसंशय समर्थ आहेस।

Verse 25

त्वं नो धाता विधाता च त्वं गुरुस्त्वं परायणम् / परित्राता त्वमस्माकं विनिवर्त्तय चापदम्

तूच आमचा धाता-विधाता; तूच गुरु, तूच परम आश्रय. तूच आमचा रक्षक; आमची आपत्ती दूर कर।

Verse 26

शरणं भव विप्रेन्द्र विप्रेद्राणां विशेषतः / सागरैर्दह्यमानानां लोकत्रयनिवासिनाम्

हे विप्रेन्द्र! विशेषतः ब्राह्मणांसाठी शरण हो; आणि सागरांनी दग्ध होत असलेल्या लोकत्रयातील निवास्यांसाठीही।

Verse 27

ननु वै सात्त्विकी चेष्टा भवतीह भवादृशाम् / त्रातुमर्हसि तस्मात्त्वं लोकानस्मांश्च सुव्रत

खरेच तुझ्यासारख्या महात्म्यांची ही सात्त्विक प्रवृत्ती आहे; म्हणून, हे सुव्रत, तू लोकांचे आणि आमचे रक्षण करणे योग्य आहेस।

Verse 28

न चेदकाले भगवन्विनङ्क्ष्यत्यखिलं जगत् / जैमिनिरुवाच इत्युक्तः सकलैर्देवैरुन्मील्य नयने शनैः

हे भगवन्! तू वेळेआधी हे थांबवले नाहीस तर अखिल जगत नष्ट होईल. जैमिनी म्हणाला—सर्व देवांनी असे म्हटल्यावर त्याने हळूहळू डोळे उघडले।

Verse 29

विलोक्य तानुवाचेदं कपिलः सूनृतं वचः / स्वकर्मणैव निर्दग्धाः प्रविनङ्क्ष्यन्ति सागराः

त्यांना पाहून कपिलाने सत्य व मधुर वचन सांगितले— स्वकर्मानेच दग्ध होऊन हे सागरपुत्र नष्ट होतील।

Verse 30

काले प्राप्ते तु युष्माभिः सतावत्परिपाल्यताम् / अहं तु कारणं तेषां विनाशाय दुरात्मनाम्

काळ आला की तुम्ही सत्याचे पालन करीत राहा; त्या दुरात्म्यांच्या विनाशाचे कारण मीच होईन।

Verse 31

भविष्यामि सुरश्रेष्ठा भवतामर्थसिद्धये / मम क्रोधाग्नि विप्लुष्टाः सागराः पापचेतसः

हे सुरश्रेष्ठांनो! तुमच्या कार्यसिद्धीसाठी मी होईन; पापचित्त सागरपुत्र माझ्या क्रोधाग्नीने दग्ध झाले आहेत।

Verse 32

भविष्यन्तु चिरेणैव कालोपहतबुद्धयः / तस्माद्गतज्वरा देवा लोकाश्चैवाकुतोभयाः

काळाने ज्यांची बुद्धी आहत झाली आहे ते फार उशिरानेच होतील; म्हणून देव ज्वरमुक्त राहोत आणि लोकही निःशंक, निर्भय राहोत।

Verse 33

भवन्तु ते दुराचाराः क्षिप्रं यास्यन्ति संक्षयम् / तद्यूयं निर्भया भूत्वा व्रजध्वं स्वां पुरीं प्रति

ते दुराचारी लवकरच क्षय पावतील; म्हणून तुम्ही निर्भय होऊन आपल्या पुरीकडे जा।

Verse 34

कालं कञ्चित्प्रतीक्षध्वं ततो ऽभीष्टमवाप्स्यथ / कपिलेनैवमुक्तास्ते देवाः सर्वे सवासवाः

काही काळ प्रतीक्षा करा; मग तुम्ही अभिष्ट फल प्राप्त कराल. कपिलाने असे सांगितल्यावर इंद्रासह सर्व देव प्रसन्न झाले.

Verse 35

तं प्रणम्य ततो जग्मुः प्रतीताग्निदिवं प्रति / एतस्मिन्नन्तरे राजा सगरः पृथिवीपतिः

त्याला प्रणाम करून ते सर्वजण प्रसन्न होऊन स्वर्गलोकाकडे गेले. याच दरम्यान पृथ्वीपति राजा सगर (तेथे आला).

Verse 36

वाजिमेधं महायज्ञं कर्तुं चक्रे मनोरथम् / आहृत्य सर्वसंभारान्वसिष्ठानुमते तदा

तेव्हा त्याने वाजिमेध हा महायज्ञ करण्याचा संकल्प केला आणि वसिष्ठांच्या अनुमतीने सर्व सामग्री आणली.

Verse 37

और्वाद्यैः सहितो विप्रैर्यथावद्दीक्षितो ऽभवत् / दीक्षां प्रविष्टो नृपतिर्हयसंचारणाय वै

और्व आदी विप्रांसह तो विधिपूर्वक दीक्षित झाला. दीक्षेत प्रविष्ट झालेला नृपति घोड्याच्या संचारासाठी सज्ज झाला.

Verse 38

पुत्रान्सर्वान्समाहूय संदिदेश महयशाः / संचारयित्वा तुरगं परीत्य पृथिवीतले

महायशस्वी (सगर) ने सर्व पुत्रांना बोलावून आज्ञा दिली—तुरगाला पृथ्वीवर सर्वत्र फिरवून (त्याचे रक्षण करा).

Verse 39

क्षिप्रं ममान्तिकं पुत्राः पुनराहर्तुमर्हथ / जैमिनिरुवाच ततस्ते पितुरादेशात्तमादाय तुरङ्गमम्

“पुत्रांनो, तो घोडा लवकर माझ्याजवळ पुन्हा आणा।” जैमिनी म्हणाले—मग ते पित्याच्या आज्ञेने तो तुरंग घेऊन निघाले।

Verse 40

परिचङ्क्रमयामासुः सकले क्षितिमण्डले / विधिचोदनयैवाश्वः स भूमौ परिवर्तिततः

ते संपूर्ण क्षितिमंडळावर त्याला फिरवीत राहिले; विधीच्या प्रेरणेने तो अश्व भूमीवर परिभ्रमण करू लागला।

Verse 41

न तु दिग्विजयार्थाय करादानार्थमेव च / पृथिवीभूभुजा तेन पूर्वमेव विनिर्जिता

हे दिग्विजयासाठी नव्हते, ना केवळ कर घेण्यासाठी; त्या भूपतीने पृथ्वी पूर्वीच जिंकलेली होती।

Verse 42

नृपाश्चोदारवीर्येण करदाः समरे कृताः / ततस्ते राजतनया निस्तोये लवणांबुधौ

उदार पराक्रमाने राजे युद्धात करद झाले; मग ते राजपुत्र निस्तोय लवणसमुद्रात उतरले।

Verse 43

भूतले विविशुर्हृष्टाः परिवार्य तुरङ्गमम्

ते आनंदित होऊन त्या तुरंगाला वेढून भूमीत प्रवेशले।