Adhyaya 49
Sagarapratijñāpālana (Fulfilment of Sagara’s Vow) — Keśinī-vivāha and Royal Return
या अध्यायात जैमिनीच्या निवेदनातून सगरोपाख्यान पुढे सरकते. वसिष्ठमुनींची रजा घेऊन सगर मोठ्या सैन्यासह विदर्भाकडे निघतो. विदर्भराज त्याचे सत्काराने स्वागत करून आपल्या अनुपम व योग्य कन्या केशिनीचा दान करतो; शुभ मुहूर्तावर अग्निसाक्षी विधिपूर्वक विवाह होतो. मान-सन्मान व आतिथ्य स्वीकारून सगर भेटवस्तूंसह पुढे जातो; शूरसेन व मथुरेच्या यादवांसारख्या मित्रप्रदेशांतून प्रवास करून इतर राजांना कर व संधीने अधीन करतो. नंतर अधीन राजांना त्यांच्या राज्यांत परत पाठवून तो हळूहळू अयोध्येला परततो; विविध जनसमुदाय त्याचे स्वागत करतात. नगरात उत्सवाची तयारी—रस्ते स्वच्छ व शिंपडलेले, पूर्णकलश, ध्वज-धूप, तोरणांची सजावट आणि घराघरांत मंगलकर्म—राजसत्ता व धर्माची पवित्रता दर्शविते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरोपाख्याने सगरप्रतिज्ञापालनं नामाष्टाचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४८// जैमिनिरुवाच अथानुज्ञाय सगरो वसिष्ठमृषिसत्तमम् / बलेन महता युक्तो विदर्भानभ्यवर्त्तत
अशा प्रकारे श्रीब्रह्मांड महापुराणात सगरोपाख्यान नावाचा अठ्ठेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला. जैमिनी म्हणाले: त्यानंतर ऋषिश्रेष्ठ वसिष्ठांची आज्ञा घेऊन सगर मोठ्या सैन्यासह विदर्भाकडे निघाले.
Verse 2
ततो विदर्भराट् तस्मै स्वसुतां प्रीतिपूर्वकम् / केशिन्याख्यामनुपमामनुरूपां न्यवेदयत्
मग विदर्भराजाने प्रेमपूर्वक त्याला आपली कन्या—केशिनी नावाची, अनुपम व अनुरूप—अर्पण केली।
Verse 3
स तस्या राजशार्दूलो विधिवद्वह्निसाक्षिकम् / शुभे मुहूर्ते केशिन्याः पार्णिं जग्राह भूमिपः
त्या राजशार्दूलाने विधिपूर्वक, अग्नीला साक्षी मानून, शुभ मुहूर्तावर केशिनीचा पाणिग्रहण केला।
Verse 4
स्थित्वा दिनानि कतिचिद्गृहे तस्यातिसत्कृतः / विदर्भराज्ञा संमन्त्र्य ततो गन्तुं प्रजक्रमे
काही दिवस त्याच्या घरी अत्यंत सत्काराने राहून, विदर्भराजाशी सल्लामसलत करून तो पुढे निघण्यास सज्ज झाला।
Verse 5
अनुज्ञातस्ततस्तेन पारिबर्हैश्च सत्कृतः / निष्क्रम्य तत्पुराद्राजा शूरसेनानुपेयिवान्
मग त्याची परवानगी घेऊन व भेटवस्तूंनी सन्मानित होऊन, राजा त्या नगरातून निघून शूरसेन देशाकडे गेला।
Verse 6
संभावितस्ततश्चैव यादवैर्मातृसोदरैः / धनौघैस्तर्पितस्तैश्च मधुराया विनिर्ययौ
तेथे यादव मातृबंधूंनी त्याचा सन्मान केला; धनराशी देऊन तृप्त करून तो मथुरेतून पुढे निघून गेला।
Verse 7
एवं स सगरो राजा विजित्य वसुधामिमाम् / करैश्च स नृपान्सर्वांश्चक्रे संकेतगानपि
अशा रीतीने राजा सगराने ही संपूर्ण पृथ्वी जिंकून सर्व राजांना करद केले आणि त्यांच्या अधीनतेची संकेतचिन्हेही ठरविली।
Verse 8
ततो ऽनुमान्य नृपतीन्निजराज्याय सानुगान् / अनुजज्ञे नरपतिः समस्ताननुयायिनः
त्यानंतर त्या नृपतींना त्यांच्या अनुचरांसह आपल्या-आपल्या राज्यात जाण्यास सन्मानपूर्वक परवानगी देऊन, त्या नरपतिने सर्व अनुयायांनाही निरोप दिला।
Verse 9
ततो बलेन महाता स्कन्धावारसमन्वितः / शनैरपीडयन्देशान्स्वराज्यमुपजग्मिवान्
मग तो तो महान् बळ व छावण्यांसह, मार्गातील देशांना हळूहळू वश करीत, आपल्या स्वराज्याकडे परत निघाला।
Verse 10
संभाव्यमानश्च मुहुरुपदाभिरनेकशः / नानाजनपदैस्तूर्ममयोध्यां समुपागमत्
आणि तो वारंवार अनेक भेटवस्तूंनी सन्मानित होत, विविध जनपदांच्या समूहांसह लवकरच अयोध्येला येऊन पोहोचला।
Verse 11
तदागमनमाज्ञाय नागरः सकलो जनः / नगरीं तामलञ्चक्रे महोत्सवसमुत्सुकः
त्याचे आगमन कळताच नगरातील सर्व लोक महोत्सवाच्या उत्साहाने ती नगरी सजवू लागले।
Verse 12
ततः सा नगरी सर्वा कृतकौतुकमङ्गला / सिक्तसंमृष्टभूभागा पूर्णकुम्भशतावृता
मग ती सर्व नगरी मंगलकौतुकांनी सजली; भूमी पाणी शिंपडून स्वच्छ केली आणि शेकडो पूर्णकुंभांनी वेढलेली होती।
Verse 13
समुच्छ्रितध्वजशता पताकाभिरंलकृता / सर्वत्रागरुधूपाञढ्या विचित्रकुसुमोज्ज्वला
उंच उभारलेल्या शेकडो ध्वजांनी व पताकांनी ती शोभली; सर्वत्र अगरुधूपाचा सुगंध दरवळत होता आणि विविध फुलांनी ती उजळून निघाली होती।
Verse 14
सद्रत्नतोरणोत्तुङ्गगोपुराट्टलभूषिता / प्रसूनलाजवर्षैश्च स्वलङ्कृतमहापथा
उत्तम रत्नजडित तोरणे व उंच गोपुर-अट्टालिकांनी ती भूषित होती; फुले व लाज (भाजलेले धान्य) यांच्या वर्षावाने तिचे महामार्ग शोभून दिसत होते।
Verse 15
महोत्सवसमायुक्ता प्रतिगेहमभूत्पुरी / संबूजिताशेषवास्तुदेवतागृहमालिनी
महोत्सवांनी युक्त होऊन ती पुरी प्रत्येक घरात उत्सवमय झाली; आणि वास्तुदेवतांच्या सर्व गृहांची पूजा झाल्याने ती घरांच्या माळेसारखी शोभून दिसली।
Verse 16
दिक्चक्रजयिनो राज्ञः संदर्शनमुदान्वितैः / पौरजानपदैर्त्दृष्टैः सर्वतः समलङ्कृता
दिग्विजयी राजाच्या दर्शनाच्या उत्साहाने भरलेले नगरवासी व जनपदवासी सर्वत्र दिसत होते; आणि नगरी सर्व बाजूंनी सुंदररीत्या अलंकृत होती।
Verse 17
ततः प्रकृतयः सर्वे तथान्तः पुरवासिनः / वारकाताकदबैश्च नगरीभिश्च सवृताः
मग सर्व प्रजाजन व अंतःपुरवासी, वारकाताकदब इत्यादी नगरांतील लोकांसह, सर्व बाजूंनी वेढून उभे राहिले.
Verse 18
अभ्याययुस्ततः सर्वे समत्य पुरवासिनः / स तैः समेत्य नृपतिर्लब्धाशीर्वाद सक्त्क्रियः
तेव्हा नगरवासी सर्वजण एकत्र पुढे आले. राजा त्यांना भेटून आशीर्वाद प्राप्त करून सत्काराने विभूषित झाला.
Verse 19
बधिरीकृतदिक्चक्रो जयशब्देन भूरिणा / नानावादित्रसंघोषमिश्रेण मधुरेण च
असंख्य ‘जय’ घोषाने दिशाचक्र जणू बहिरे झाले; आणि नानाविध वाद्यांच्या मधुर मिश्र निनादाने सर्वत्र गजर झाला.
Verse 20
सत्कृत्य तान्यथा योगं सहितस्तैर्मुदान्वितैः / आनन्दयन्प्रजाः सर्वाः प्रविवेश पुरोत्तमम्
त्यांचा यथायोग्य सत्कार करून, आनंदित जनांसह, सर्व प्रजेला हर्षित करीत तो श्रेष्ठ नगरात प्रविष्ट झाला.
Verse 21
वेदघोषैः सुमधुरैर्ब्राह्मणैरभिनन्दितः / संस्तूयमानः सुभृशं सूतमागधवन्दिभिः
सुमधुर वेदघोष करणाऱ्या ब्राह्मणांनी त्याचे अभिनंदन केले; आणि सूत, मागध व वंदीजनांनी अत्यंत स्तुती केली.
Verse 22
जयशब्दैश्च परितो नानाजनपदेरितैः / कलतालरवोन्मिश्रवीणावेणुतलस्वनैः
चहूकडे विविध जनपदांतील लोकांच्या ‘जय’ घोषांचा निनाद होत होता, आणि करतालांच्या रवानिशी वीणा व वेणूचे मधुर स्वर मिसळले होते।
Verse 23
गायद्भिर्गायकजनैर्नृत्यद्भिर्गणिकाजनैः / अन्वीयमानो विलसच्छ्वेतच्छत्रविराजितः
गायकांच्या गायनाने आणि गणिकांच्या नृत्याने वेढलेला तो पुढे जात होता; झळाळत्या शुभ्र छत्राखाली तो अधिकच शोभून दिसत होता।
Verse 24
विकीर्यमाणः परितः सल्लाजकुसुमोत्करैः / पुरीमयोध्यामविशत्स्वपुरीमिव वासवः
चहूकडे सल्लाज फुलांचे ढिग विखुरले जात असताना तो अयोध्या नगरीत असा प्रविष्ट झाला, जसा वासव (इंद्र) आपल्या अमरावतीत प्रवेश करतो।
Verse 25
दृष्टिपूतेन गन्धेन ब्राह्मणानां च वर्त्मना / जगाम मध्येनगरं गृहं श्रीमदलङ्कृतम्
दृष्टीने पवित्र झालेल्या सुगंधाने आणि ब्राह्मणांच्या मार्गाने तो नगराच्या मध्यभागी असलेल्या, श्रीसमृद्ध अलंकृत गृहाकडे गेला।
Verse 26
अवरुह्य ततो यानाद्भार्याभ्यां सहितो मुदा / प्रविवेश गृहं मातुर्हृष्टपुष्टजनायुतम्
मग तो वाहनातून उतरून, दोन्ही भार्यांसह आनंदाने, हर्षित व सुदृढ जनांनी भरलेल्या मातृगृहात तो प्रविष्ट झाला।
Verse 27
पर्यङ्कस्थामुपागम्य मातरं विनयान्वितः / तत्पादौ संस्पृशन्मूर्ध्ना प्रणाममकरोत्तदा
विनययुक्त होऊन तो शय्येवर बसलेल्या मातेकडे गेला आणि मस्तकाने तिचे चरण स्पर्श करून तेव्हा प्रणाम केला।
Verse 28
साभिनन्द्य तमाशीर्भिर्हर्षगद्गदया गिरा / ससंभ्रमं समुत्थाय पर्यष्वजत चात्मजम्
मातेने आशीर्वादांनी त्याचे अभिनंदन केले; आनंदाने गद्गद वाणीने, घाईघाईने उठून तिने पुत्राला आलिंगन दिले।
Verse 29
सहर्षं बहुधाशीर्भिरभ्यनन्ददुभे स्नुषे / स तां संभाव्य कथया तत्र स्थित्वा चिरादिव
त्याने हर्षाने अनेक आशीर्वाद देऊन दोन्ही सुनांचे अभिनंदन केले; मग प्रेमळ संभाषण करून तो तेथे जणू फार वेळ थांबला।
Verse 30
अनुज्ञातस्तया राजा निश्चक्राम तदालयात् / ततः सानुचरो राजा श्वेतव्यजनवीजितः
तिची आज्ञा मिळताच राजा त्या निवासातून बाहेर पडला; मग अनুচरांसह राजा पांढऱ्या चवरांनी वीजविला जात पुढे गेला।
Verse 31
सुरराज इव श्रीमान्सभां समगमच्छनैः / संप्रविश्य सभां दिव्यामनेकनृपसेविताम्
श्रीमान तो इंद्रासारखा हळूहळू सभेकडे गेला; आणि अनेक नृपांनी सेविलेल्या त्या दिव्य सभेत प्रवेश केला।
Verse 32
नत्वा गुरुजनं सर्वमाशीर्भिश्चाभिनन्दितः / सिंहासने शुभे दिव्ये निषसाद नरेश्वरः
सर्व गुरुजनांना नमस्कार करून आणि त्यांच्या आशीर्वादांनी अभिनंदित होऊन नरेश्वर शुभ दिव्य सिंहासनावर विराजमान झाला।
Verse 33
संसेव्यमानश्च नृपैर्नानाजनपदेश्वरैः / नानाविधाः कथाः कुर्वन्स तत्र नृपसत्तमः
अनेक जनपदांच्या अधिपती राजांकडून सेविला जात तो श्रेष्ठ नृप तेथे नानाविध कथा-वार्ता करीत होता।
Verse 34
संप्रीयमामः सुतरामुवास सह बन्धुभिः / प्रतिज्ञां पालयित्वैवं जितदिङ्मण्डलो नृपः
अतिशय प्रसन्न होऊन तो बंधूंंसह राहू लागला; अशा रीतीने प्रतिज्ञा पाळून तो राजा दिग्मंडल-विजयी झाला।
Verse 35
अन्वतिष्ठद्यन्थान्याय मर्थत्रयमुदारधीः / स्वप्रभावजिताशेषवैरिर्दिङ्मण्डलाधिपः
उदार बुद्धीचा तो दिग्मंडलाधिप आपल्या प्रभावाने सर्व शत्रूंना जिंकून, अन्याय टाळून त्रिवर्ग—धर्म, अर्थ, काम—याचे पालन करीत राहिला।
Verse 36
एकातपत्रां पृथिवीमन्वशासद्वृषो यथा / स्वर्यातस्य पितुः पूर्वं परिभावममर्षितः
धर्मरूपी वृषभाप्रमाणे तो एकछत्र पृथ्वीचे शासन करीत होता; स्वर्गस्थ पित्याचा पूर्वीचा अपमान तो सहन करू शकला नाही।
Verse 37
स यां प्रतिज्ञामारूढस्तां सम्यक्परिपूर्य च / सप्तद्वीपाब्धिनगरग्रामायतनमालिनीम्
त्याने घेतलेली प्रतिज्ञा यथार्थ रीतीने पूर्ण केली आणि सप्तद्वीप, समुद्र, नगर, ग्राम व तीर्थायतनांनी शोभणाऱ्या पृथ्वीचे पालन केले।
Verse 38
जित्वा शत्रूनशेषेण पालयामास मेदिनीम / एवं गच्छति काले च वसिष्ठो भगवानृषिः
सर्व शत्रूंना पूर्णतः जिंकून त्याने पृथ्वीचे पालन केले। अशा रीतीने काळ पुढे सरकत असता भगवान् ऋषी वसिष्ठ तेथे आले।
Verse 39
अभ्यजगाम तं भूयो द्रष्टुकामो जरेश्वरम् / तमायान्तमतिप्रेक्ष्य मुनिवर्यं ससंभ्रमः
पुन्हा जरेश्वराला पाहण्याची इच्छा करून तो त्याच्याकडे गेला. तो श्रेष्ठ मुनि येत आहे असे पाहताच (राजा) आदरयुक्त उत्कंठित झाला।
Verse 40
प्रत्युज्जगामार्घहस्तः सहितस्तैर्नपैर्नृपः / अर्ध्यपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयित्वा महामतिः
राजा त्या इतर नृपांसह हातात अर्घ्य घेऊन स्वागतासाठी पुढे गेला. त्या महामतीने अर्घ्य, पाद्य इत्यादींनी विधिपूर्वक पूजन केले।
Verse 41
प्रणाममकरोत्तस्मै गुरुभक्तिसमन्वितः / आशीर्भिर्वर्द्धयित्वा तं वसिष्ठः सगरं तदा
गुरुभक्तीने युक्त होऊन त्याने त्यांना प्रणाम केला. तेव्हा वसिष्ठांनी आशीर्वादांनी सगराला उन्नत केले।
Verse 42
आस्यतामिति होवाच सह सर्वैर्नरेश्वरैः / उपाविशत्ततो राजा काञ्चने परमासने
तेव्हा सर्व नरेश्वरांसह तो म्हणाला—“बैसा.” मग राजा सुवर्णमय परम आसनावर विराजमान झाला.
Verse 43
मुनिना समनुज्ञातः सभार्यः सह राजभिः / आपवस्तुनृपश्रेष्ठमुपासीनमुपह्वरे
मुनींची आज्ञा मिळाल्यावर, पत्नीसमवेत व इतर राजांसह, तो उपह्वरे बसलेल्या श्रेष्ठ नृपाजवळ पोहोचला.
Verse 44
उवाच शृण्वतां राज्ञां शनैर्मृद्वक्षरं वचः / वसिष्ठ उवाच कुशलं ननु ते राजन्वाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च
ऐकणाऱ्या राजांमध्ये वसिष्ठांनी हळुवार अक्षरांनी शांतपणे म्हटले—“हे राजन्, बाह्य व अंतः—दोन्ही ठिकाणी कुशल आहे ना?”
Verse 45
मन्त्रिष्वमात्यवर्गेषु राज्ये वा सकले ऽधुना / दिष्ट्या च विजिताः सर्वे समग्रबलवाहनाः
आता मंत्र्यांमध्ये व अमात्यवर्गात, किंवा संपूर्ण राज्यात सर्व काही कुशल आहे ना? आणि दैवकृपेने तुझ्या संपूर्ण सेना-वाहनांसह सर्व शत्रू जिंकले गेले आहेत.
Verse 46
अयत्नेनैव युद्धेषु भवता रिपवो हि यत् / दिष्ट्यारूढप्रतिज्ञेन मम मानयता वचः
हेही दैवभाग्य की युद्धांत तू फारसा प्रयत्न न करता शत्रूंना पराजित केलेस; कारण प्रतिज्ञेवर दृढ राहून तू माझ्या वचनाचा मान राखलास.
Verse 47
अरयस्त्यक्तधर्माणस्त्वया जीवविसर्जिताः / तान्विजित्येतराञ्जेतुं पुनर्दिग्विजयेच्छया
धर्मत्याग केलेले शत्रू तुझ्यामुळे प्राणत्यागास गेले. त्यांना जिंकून, इतरांनाही जिंकण्यासाठी तू पुन्हा दिग्विजयाची इच्छा धरलीस।
Verse 48
गतस्सवाहनबलस्त्वमित्यशृणवं वचः / जितदिङ्मण्डलं भूयः श्रुत्वा त्वां नगरस्थितम्
तू वाहनांसह सैन्यबल घेऊन निघून गेलास, असे वचन मी ऐकले. नंतर पुन्हा ऐकले की दिङ्मंडल जिंकून तू नगरात स्थिर आहेस।
Verse 49
प्रीत्याहमागतो द्रष्टुमिदानीं राजसत्तम / जैमिनिरुवाच वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु सगरस्तालजङ्घजित्
हे राजसत्तम, मी प्रेमाने आता तुला पाहायला आलो आहे. जैमिनी म्हणाले—वसिष्ठाने असे म्हटल्यावर, तालजंघजित् सगर…
Verse 50
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रत्युवाच महामुनिम् / सगर उवाच कुशलं ननु सर्वत्र महर्षे नात्र संशयः
हात जोडून त्याने महामुनींना उत्तर दिले. सगर म्हणाला—हे महर्षे, सर्वत्र कुशलच आहे; यात संशय नाही।
Verse 51
कल्याणाभिमुखाः सर्वे देवताश्च मुने ऽनिशम् / भवान्ध्यायति कल्याणं मनसा यस्य संततम्
हे मुने, सर्व देवता सदैव कल्याणाकडेच उन्मुख असतात, कारण आपण मनाने सतत कल्याणाचेच ध्यान करता।
Verse 52
तस्य मे चोपसर्गाश्च संभवन्ति कथं मुने / भवतानुगृहीतो ऽस्मि कृतार्थश्चाधुना कृतः
हे मुने! माझ्यावर ते उपसर्ग कसे येतात? आपण मला अनुग्रह केला आहे; आता मी कृतार्थ झालो आहे।
Verse 53
यन्मां द्रष्टुमिहायातः स्वयमेव भवान्गुरो / यन्मह्यमाह भगवान्विपक्षविजयादिकम्
हे गुरो! आपण स्वतः मला पाहण्यासाठी येथे आलात, आणि भगवानांनी मला शत्रुपक्ष-विजय इत्यादी जे सांगितले—ते सर्व धन्य आहे।
Verse 54
तत्तथानुष्ठितं किं तु सर्वं भवदनुग्रहात् / भवत्प्रसादतः सर्वं मन्ये प्राप्तं महीक्षिताम्
ते सर्व यथावत् झाले, पण ते सर्व तुमच्या अनुग्रहामुळेच; हे राजा, सर्व काही तुमच्या प्रसादाने मिळाले असे मी मानतो।
Verse 55
अन्यथा मम का शक्तिः शत्रून्हन्तुं तथाविधान् / अनल्पी कुरुते फल्यं यन्मे व्यवसितं भवान्
नाहीतर माझी काय शक्ती होती की असे शत्रू मारू शकलो असतो? तुम्ही माझ्यासाठी जो निश्चय केला, तो अल्प नाही; तो महान फल देणारा आहे।
Verse 56
फलमल्पमपि प्रीत्यै स्यादगस्याधिरोपितुः / जैमिनिरुवाच एवं संभावितः सम्यक्सगेरण महामुनिः
अगस्त्याला प्रतिष्ठित करणाऱ्यासाठी अल्प फळही प्रीतीस कारण होते. जैमिनी म्हणाले—अशा प्रकारे सगराने महामुनींचा यथोचित सत्कार केला।
Verse 57
अभ्यनुज्ञाय तं भूयः प्रजागाम निजाश्रमम् / वसिष्टे तु गते राजा सगरःप्रीतमानसः
त्याला पुन्हा अनुमती देऊन तो आपल्या आश्रमास परत गेला. वसिष्ठ निघून गेल्यावर राजा सगराचे मन अत्यंत प्रसन्न झाले.
Verse 58
अयोध्यायामभिवसन्प्रशशासाखिलां भुवम् / भार्याभ्यां समुपेताभ्यां रूपशीलगुणादिभिः
अयोध्येत राहून त्याने संपूर्ण पृथ्वीचे शासन केले. रूप, शील व गुणांनी युक्त अशा दोन्ही राण्यांसह तो शोभून दिसत होता.
Verse 59
बुभुजे विषयान्रम्यान्यथाकामं यथासुखम् / सुमतिः केशिनी चोभे विकसद्वदनांबुजे
त्याने मनोहर विषयांचा उपभोग इच्छेनुसार व सुखानुसार केला. सुमती आणि केशिनी—दोघींची मुखकमळे फुललेली होती.
Verse 60
रूपौदार्यगुणोपेते पीनवृत्तपयोधरे / नीलकुञ्चितकेशाढ्ये सर्वाभरणभूषिते
त्या रूप, औदार्य व गुणांनी युक्त होत्या; त्यांचे स्तन भरदार व गोल होते; निळे कुरळे दाट केस होते आणि त्या सर्व अलंकारांनी भूषित होत्या.
Verse 61
सर्वलक्षणसंपन्ने नवयौवनगोचरे / प्रिये सन्निहिते तस्य नित्यं प्रियहिते रते
त्या सर्व शुभ लक्षणांनी संपन्न, नवयौवनाच्या तेजात होत्या. प्रिय म्हणून त्या त्याच्या सान्निध्यात नित्य राहून त्याच्या हितातच रत असत.
Verse 62
स्वाचारभावचेष्टाभिर्जह्रतुस्तन्मनो ऽनिशम् / स चापि भरणोत्कर्षप्रतीतात्मा महीपतिः
त्यांच्या स्वभाव-आचार-चेष्टांनी त्याचे मन सतत हरपून जाई. आणि तो महीपति पालनपोषणाच्या उत्कर्षाने आत्मविश्वासी झाला.
Verse 63
रममाणो यथाकामं सह ताभ्यां पुरे ऽवसत् / अन्येषां भुवि राज्ञां तु राजशब्दो न चाप्यभूत्
तो त्यांच्यासह इच्छेप्रमाणे रममाण होऊन नगरात राहू लागला. पृथ्वीवरील इतर राजांसाठी तर ‘राजा’ हा शब्दही उरला नाही.
Verse 64
गुणेन चाभवत्तस्य सगरस्य महात्मनः / अल्पो ऽपि धर्मः सततं यथा भवति मानसे
महात्मा सगराचा हा गुण होता की अल्पसा धर्मही त्याच्या मनात सतत स्थिर राहे.
Verse 65
रा५स्तस्यार्थकामौ तु न तथा विपुलावपि / अलुब्धमानसोर्ऽथं च भेजे धर्ममपीडयन्
त्याच्यासाठी अर्थ व काम, कितीही विपुल असले तरी तसे महत्त्वाचे नव्हते; लोभरहित मनाने तो धर्म न दुखावता अर्थाचा उपभोग करी.
Verse 66
तदर्थमेव राजेन्द्र कामं चापीडयंस्तयोः
हे राजेंद्र, त्याच कारणासाठी तो त्यांच्यातील कामालाही न दडपता (मर्यादेत ठेवून) वागे.
Frequently Asked Questions
It strengthens Sagara’s dynastic legitimacy within the Solar lineage by recording a politically meaningful marriage alliance: the Vidarbha king gives his daughter Keśinī to Sagara in a ritually validated ceremony, a key node for later lineage continuity.
Vidarbha (marriage alliance), Śūrasena and the Yādavas (networks of kinship/alliance), Mathurā (departure point after honors), and Ayodhyā (capital return and civic festival), collectively mapping Sagara’s political circuit.
The marriage is explicitly performed according to rule and with Agni as witness at an auspicious muhūrta, while Sagara’s kingship is shown as dharmically ordered: conquest tempered by tribute, formal recognition of subordinate rulers, and public auspicious festivities upon return.