Shloka 57
Sagarapratijñāpālana (Fulfilment of Sagara’s Vow) — Keśinī-vivāha and Royal Return
Devanagari script
अभ्यनुज्ञाय तं भूयः प्रजागाम निजाश्रमम् / वसिष्टे तु गते राजा सगरःप्रीतमानसः
Transliteration
abhyanujñāya taṃ bhūyaḥ prajāgāma nijāśramam / vasiṣṭe tu gate rājā sagaraḥprītamānasaḥ
Translation
त्याला पुन्हा अनुमती देऊन तो आपल्या आश्रमास परत गेला. वसिष्ठ निघून गेल्यावर राजा सगराचे मन अत्यंत प्रसन्न झाले.
Word by Word
अभ्यनुज्ञायhaving granted permission
अभ्यनुज्ञाय:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootअभि+अनु√ज्ञा (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (Gerund/Absolutive), धातु: √ज्ञा (9P) with उपसर्ग अभि+अनु; ‘having permitted/after granting leave’
तम्him
तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन
भूयःagain; further
भूयः:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootभूयस् (प्रातिपदिक)
Formअव्यय (Adverb)
प्रजगामwent forth/returned
प्रजगाम:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र+√गम् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद; धातु √गम् with उपसर्ग प्र
निज-आश्रमम्to his own hermitage
निज-आश्रमम्:
Karma (कर्म) / Gati-karman (गतिकर्म)
TypeNoun
Rootनिज (प्रातिपदिक) + आश्रम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन; कर्मधारयः ‘own hermitage’
वसिष्ठेwhen/with Vasiṣṭha
वसिष्ठे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootवसिष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative/7th), एकवचन
तुbut/indeed
तु:
Sambandha-bodhaka (सम्बन्धबोधक)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय (Particle)
गतेhaving gone
गते:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeVerb
Root√गम् (धातु)
Formक्त (Past Passive Participle), पुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative/7th), एकवचन; ‘gone’ (agreeing with वसिष्ठे)
राजाthe king
राजा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन
सगरःSagara
सगरः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसगर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन; apposition to राजा
प्रीत-मानसःwith a delighted mind
प्रीत-मानसः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootप्रीत (कृदन्त/प्रातिपदिक) + मानस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष/कर्मधारय-प्रायः ‘pleased mind’ = ‘one whose mind is pleased’ (adjectival to सगरः)