Adhyaya 44

Verse 1

इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते त्रिचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४३// वसिष्ठ उवाच राजन्नेवं भृगुर्विद्वान्पश्यञ्जनपदान्बहून् / समाजगाम धर्मात्माकृतव्रणसमन्वितः

अशा प्रकारे श्री ब्रह्माण्ड महापुराणात (वायुप्रोक्त) मध्यमाभागातील तृतीय उपोद्धातपादातील भार्गवचरिताचा त्रिचत्वारिंशत्तम अध्याय। वसिष्ठ म्हणाले—हे राजन्, विद्वान भृगु अनेक जनपदे पाहात, धर्मात्मा व व्रतपालनयुक्त होऊन तेथे येऊन पोहोचला।

Verse 2

निलिल्युः क्षत्त्रियाः सर्वे यत्र तत्र निरीक्ष्य तम् / व्रजन्तं भार्गवं मार्गे प्राणरक्षणतत्पराः

त्याला पाहताच सर्व क्षत्रिय जिथे तिथे लपून बसले; मार्गाने जाणाऱ्या त्या भार्गवाला पाहून ते फक्त प्राणरक्षणातच तत्पर होते।

Verse 3

अथाससाद राजेन्द्र रामः स्वपितुराश्रमम् / शान्तसत्त्वसमाकीर्णं वेदध्त्रनिनिनादितम्

मग, हे राजेंद्र, राम आपल्या पित्याच्या आश्रमास पोहोचला—जो शांत सत्त्वांनी भरलेला आणि वेदमंत्रांच्या निनादाने गुंजत होता।

Verse 4

यत्र सिंहा मृगा गावो नागमार्ज्जारमूषकाः / समं च रन्ति संहृष्टा भयं त्यक्त्वा सुदूरतः

जिथे सिंह, मृग, गायी, साप, मांजर आणि उंदीर—भय फार दूर टाकून, आनंदाने एकत्रच वावरत असत।

Verse 5

यत्र धूमं समीक्ष्यैव ह्यग्निहोत्रसमुद्भवम् / उन्नदन्ति मयूराश्च नृत्यन्ति च महीपने

जिथे अग्निहोत्रातून उठणारा धूर दिसताच मोर कर्कश नाद करीत आणि भूमीवर नाचू लागत।

Verse 6

यत्र सायन्तने काले सूर्यस्याभिमुखं द्विजैः / जलाञ्जलीन्प्रक्षिपद्भिः क्रियते भूर्चलाविला

जिथे सायंकाळी द्विज सूर्याभिमुख उभे राहून जलांजली अर्पित करतात, आणि त्यांच्या पावलांनी भूमी हलून धुळीने भरून जाते।

Verse 7

यत्रान्तेवासिभिर्नित्यं वेदाः शास्त्राणि संहिताः / अभ्यस्यन्ते मुदा युक्तैर्ब्रह्मचर्यव्रते स्थितैः

जिथे आश्रमातील अंतेवासी नित्य वेद, शास्त्रे व संहिता आनंदाने अभ्यासतात आणि ब्रह्मचर्यव्रतात स्थित असतात।

Verse 8

अथ रामः प्रसन्नात्मा पश्यन्नाश्रमसंपदम् / प्रविवेश शनै राजन्नकृतव्रणसंयुतः

मग प्रसन्नचित्त राम आश्रमाची संपन्नता पाहत, हे राजन्, हळूहळू आत प्रविष्ट झाला, कोणतीही जखम नसलेला।

Verse 9

जयशब्दं नमःशब्दं प्रोच्चरद्भिर्द्विजात्मजैः / द्विजैश्च सत्कृतो रामः परं हर्षमुपागतः

द्विजपुत्रांनी ‘जय’ व ‘नमः’ असे उच्चारल्याने आणि द्विजांनी सत्कार केल्याने रामाला परम हर्ष झाला।

Verse 10

आश्रमाभ्यन्तरे तत्र संप्रविश्य निजं गृहम् / ददर्श पितरं रामो जमदग्निं तपोनिधिम्

तेथे आश्रमाच्या आत प्रवेश करून आपल्या घरात रामाने तपोनिधी पिता जमदग्नीला पाहिले।

Verse 11

साक्षाद्भृगुमिवासीनं निग्रहानुग्रहक्षमम् / पपात चरणोपान्ते ह्यष्टाङ्गालिङ्गितावनिः

भृगूसारखा साक्षात् आसनस्थ, निग्रह व अनुग्रह करण्यास समर्थ त्या महर्षीच्या चरणांजवळ तो अष्टांग नमस्कार करून भूमीला आलिंगन देत पडला।

Verse 12

रामो ऽहं तवा दासो ऽस्मि प्रोच्चरन्निति भूपते / जग्राह चरणौ चापि विधिवत्सज्जनाग्रणीः

“हे भूपते, मी राम आहे; मी तुझा दास आहे”—असे उच्चारून, सज्जनांतील अग्रणी त्या पुरुषाने विधिपूर्वक त्याचे चरण धरले।

Verse 13

अथ मातुश्च चरणवभिवाद्य कृताञ्जलिः / उवाच प्रणतो वाक्यं तयोः संहर्षकारणम्

मग तो कृताञ्जली होऊन मातेसही चरणांना वंदन करून, नम्रतेने असे वचन बोलला की जे त्या दोघांच्या हर्षाचे कारण ठरले।

Verse 14

राम उवाच पितस्तव प्रभावेण तपसो ऽतिदुरासदः / कार्त्तवीर्यो हतो युद्धे समुत्रबलवाहनः

राम म्हणाला—“पिता! तुझ्या तपाच्या प्रभावाने अतिदुर्जय, मोठ्या सैन्य-वाहनांनी युक्त कार्त्तवीर्य युद्धात मारला गेला.”

Verse 15

यस्ते ऽपराधं कृतवान्दुष्टमन्त्रिप्रचोदितः / तस्य दण्डो मया दत्तः प्रसह्य मुनिपुङ्गव

“मुनिपुंगव! दुष्ट मंत्र्यांच्या प्रवृत्तीनं ज्याने तुझा अपराध केला, त्याला मी बलपूर्वक दंड दिला आहे.”

Verse 16

भवन्तं तु नमस्कृत्य गतो ऽहं ब्रह्मणोंऽतिकम् / तं नमस्कृत्य विधिवत्स्वकार्यं प्रत्यवेदयम्

आपल्याला नमस्कार करून मी ब्रह्मदेवांच्या सान्निध्यात गेलो. त्यांनाही विधिपूर्वक वंदन करून माझे कार्य निवेदिले.

Verse 17

समामुवाच भगवाञ्छ्रुत्वा वृत्तान्तमादितः / व्रज स्वकार्यसिद्ध्यर्थं शिवलोकं सनातनम्

आदिपासूनचा सर्व वृत्तांत ऐकून भगवान म्हणाले—स्वकार्यसिद्धीसाठी सनातन शिवलोकास जा.

Verse 18

श्रुत्वाहं तद्वयस्तात नमस्कृत्य पिता महम् / गतवाञ्छिवलोकं वै हरदर्शनकाङ्क्षया

हे तात, हे ऐकून मी पितामह ब्रह्मदेवांना नमस्कार केला आणि हर (शिव) दर्शनाच्या आकांक्षेने शिवलोकास गेलो.

Verse 19

प्रविश्य तत्र भगवन्नुमया सहितः शिवः / नमस्कृतो मया देवो वाञ्छितार्थ प्रदायकः

तेथे प्रवेश करताच, हे भगवन्, उमा सहित शिव विराजमान होते. मी त्या देवाला नमस्कार केला, जो इच्छित फल देणारा आहे.

Verse 20

तदग्रे निखिलः स्वीयो वृत्तान्तो विनिवेदितः / मया समाहितधिया स सर्वं श्रुतवानपि

त्यांच्या समोर मी एकाग्र चित्ताने माझा सर्व वृत्तांत निवेदिला; आणि त्यांनी ते सर्व ऐकून घेतले.

Verse 21

श्रुत्वा विचार्य त त्सर्वं ददौ मह्यं कृपान्वितः / त्रैलोक्यविजयं नाम कवचं सर्वसिद्धिदम्

सर्व ऐकून व विचार करून, कृपायुक्त होऊन त्याने मला ‘त्रैलोक्यविजय’ नावाचे कवच दिले, जे सर्व सिद्धी देणारे आहे.

Verse 22

तल्लब्ध्वा तं नमस्कृत्य पुष्करं समुपागतः / तत्राहं साधयित्वा तु कवचं हृष्टमानसः

ते मिळवून त्यांना नमस्कार करून मी पुष्करास गेलो. तेथे मी त्या कवचाची साधना करून हर्षित झालो.

Verse 23

कार्त्तवीर्यं निहत्याजौ शिवलोकं पुनर्गतः / तत्र तौ तु मया दृष्टौ द्वारे स्कन्दविनायकौ

रणांगणात कार्त्तवीर्याचा वध करून मी पुन्हा शिवलोकात गेलो. तेथे द्वारी मला स्कंद व विनायक हे दोघे दिसले.

Verse 24

तौनमस्कृत्य धर्मज्ञ प्रवेष्टुं चोद्यतो ऽभवम् / स मामवेक्ष्य गामपो विशन्तं त्वरयान्वितम्

हे धर्मज्ञ, त्या दोघांना नमस्कार करून मी आत प्रवेश करण्यास उद्यत झालो. मला घाईने आत जाताना पाहून त्या द्वारपालाने मला न्याहाळले.

Verse 25

वारयामास सहसा नाद्यावसर इत्यथ / मम तेन पितस्तत्र वाग्युद्धं हस्तकर्षणम्

त्याने अचानक मला थांबवले—‘आज वेळ नाही’ असे म्हणत. मग तेथे माझे व त्याचे वाक्युद्ध झाले आणि हातकर्षणही झाले.

Verse 26

सञ्जातपरशुक्षेममतो ऽभूद्भृगुनन्दन / स तज्ज्ञात्वा समुद्गृह्य मामधश्चोर्द्ध्वमेव च

तेव्हा भृगुनंदनाचा परशु सुरक्षित झाला. हे जाणून त्याने मला उचलून खाली व वर अशा दोन्ही दिशांनी हलविले.

Verse 27

करेण भ्रामयामास पुनश्चानीतवांस्ततः / तं दृष्ट्वातिक्रुधा क्षिप्तः कुठारो हि मया ततः

त्याने हाताने फिरविले आणि पुन्हा मला जवळ आणले. त्याला पाहून मी अतिशय क्रोधाने तेथेच कुऱ्हाड फेकली.

Verse 28

दन्तो निपति,स्तस्य ततो देव उपागतः / पार्वती तत्र रुष्टाभूत्तदा कृष्णः समागतः

त्याचा दात पडला; मग देव तेथे आले. तेथे पार्वती रुष्ट झाल्या, तेव्हाच कृष्णही आले.

Verse 29

राधया सहितस्तेन सानुनीता वरं ददौ / मह्यं कृष्मो जगामाथ तेन मैत्रीं विधाय च

राधेसह कृष्णाने त्याला समजावून वर दिला. मग माझ्याशी मैत्री करून कृष्ण तेथून निघून गेले.

Verse 30

ततः प्रणम्य देवेशौ पार्वतीपरमेश्वरौ / आगतस्तव सान्निध्यमकृतव्रणसंयुतः

मग देवेश पार्वती व परमेश्वर यांना प्रणाम करून, मी जखम न होता तुझ्या सान्निध्यात आलो.

Verse 31

वसिष्ठ उवाच इत्यक्त्वा भार्गवो रामो विरराम च भूपते / जमदग्निरुवाचेदं रामं शत्रुनिबर्हणम्

वसिष्ठ म्हणाले—असे बोलून भार्गव राम, हे राजन्, शांत झाला। मग जमदग्नी म्हणाले—हे शत्रुनाशक रामा, हे वचन ऐक।

Verse 32

जमदग्निरुवाच क्षत्रहत्याभिभूतस्त्वं तावद्दोषोपशान्तये / प्रयश्चित्तं ततस्तावद्यथावत्कर्तुमर्हसि

जमदग्नी म्हणाले—क्षत्रवधाच्या पापाने तू ग्रस्त आहेस; म्हणून दोषशांतीसाठी यथाविधी प्रायश्चित्त कर।

Verse 33

इत्युक्तः प्राह पितरं रामो मतिमतां वरः / प्रायश्चित्तं तु तद्योग्यं त्वं मे निर्देष्टुमर्हसि

हे ऐकून बुद्धिमानांत श्रेष्ठ राम पित्याला म्हणाला—माझ्यासाठी योग्य असे प्रायश्चित्त आपण मला सांगावे।

Verse 34

जमदग्निरुवाच व्रतैश्च नियमैश्चैव कर्षयन्देहमात्मनः / शाकमूलफलाहारो द्वादशाब्दं तपश्चर

जमदग्नी म्हणाले—व्रत-नियमांनी देह संयमित करीत, शाक-मूळ-फळाहार घेऊन बारा वर्षे तप कर।

Verse 35

वसिष्ठ उवाच इत्युक्तः प्रणिपत्यैनं मातरं च भृगूद्वहः / प्रययौ तपसे राजन्नकृतव्रणसंयुतः

वसिष्ठ म्हणाले—असे ऐकून भृगुवंशश्रेष्ठ रामाने त्यांना व मातेला नमस्कार केला; हे राजन्, तो जखम न झालेला, दृढ व्रतयुक्त, तपासाठी निघून गेला।

Verse 36

स गत्वा पर्वत वरं महेन्द्रमरिकर्षणः / कृत्वाऽश्रमपदं तस्मिंस्तपस्तेपे सुदुश्चरम्

शत्रुकर्षण तो महेंद्र नामक श्रेष्ठ पर्वतावर गेला. तेथे आश्रमस्थान करून त्याने अत्यंत कठोर तप केले.

Verse 37

व्रतैस्तपोभिर्नियमैर्देवताराधनैरपि / निन्ये वर्षाणि कति चिद्रामस्तस्मिन्महामनाः

व्रत, तप, नियम आणि देवताराधना यांद्वारे महात्मा रामाने तेथे काही वर्षे घालविली.