Adhyaya 42
गणेश-एकदन्त-उत्पत्तिः (Origin of Gaṇeśa’s Single Tusk) / Bhārgava–Gaṇeśa Encounter
या अध्यायात वसिष्ठ नृपाला पुराणोचित वंश-इतिहासाच्या चौकटीत कथा सांगतात. गणाधीश गणेशाने अडविल्यामुळे भृगुवंशी राम (परशुराम) संतप्त होतो. स्थिर उभ्या गणेशाला पाहून तो शिवदत्त परश्वध फेकतो; पित्याने दिलेले शस्त्र ‘अमोघ’ राहावे म्हणून गणेश दातावर आघात स्वीकारतो आणि एक दंत तुटून पडतो—म्हणून तो एकदंत. यामुळे पृथ्वी कंपित होते व देव आर्त हाक देतात. गोंधळ ऐकून पार्वती व शंकर येतात; पार्वती वक्रतुंड-एकदंती हेरंबाला पाहून स्कंदाला कारण विचारते, स्कंद प्रसंग सांगतो. पार्वती क्रुद्ध होऊन शिवाला गुरु-शिष्य व पिता-पुत्र धर्माची मर्यादा स्मरवते, भृगुवीराच्या पूर्व विजय-दानांचे स्तवन करते आणि अंतेवासी भृगव तपस्व्याचे रक्षण करण्याची विनंती करते. शेवटी ती पुत्रांसह माहेरी जाण्याची धमकी देऊन देवगृहस्थी व विश्वसमतोल पुनःस्थापनेसाठी समाधान मागते.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते एकचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४१// वसिष्ठ उवाच एवं संभ्रामितो रामो गणाधीशेन भूपते / हर्षशोकसमाविष्टो विचिन्त्यात्मपराभवम्
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभागाच्या तृतीय उपोद्धातपादातील भार्गवचरिते एकेचाळीसावा अध्याय। वसिष्ठ म्हणाले—हे भूपते! गणाधीशाने अशा रीतीने संभ्रमित केलेला राम हर्ष व शोकाने व्यापून, आपल्या आत्मपराभवाचा विचार करू लागला।
Verse 2
गणेशं चाभितो वीक्ष्य निर्विकारमवस्थितम् / क्रोधाविष्टो भृशं भूत्वा प्राक्षिपत्स्वपरश्वधम्
गणेशाला सर्व बाजूंनी पाहूनही तो निर्विकार उभा राहिला; तेव्हा तीव्र क्रोधाने आविष्ट होऊन त्याने आपला परश्वध (परशु) फेकला।
Verse 3
गणेशस्त्वभिवीक्ष्याथ पित्रा दत्तं परश्वधम् / अमोघं कर्त्तुकामस्तु वामे तं दशने ऽग्रहीत्
तेव्हा गणेशाने पाहून पित्याने दिलेला परश्वध घेतला; तो अमोघ व्हावा या इच्छेने त्याने डाव्या बाजूस आपल्या दाताने तो धरला।
Verse 4
स तु दन्तः कुठारेण विच्छिन्नो भूतले ऽपतत् / भुवि शोणितसंदिग्धो वज्राहत इवाचलः
कुऱ्हाडीने तोडलेला तो दात जमिनीवर पडला. रक्ताने माखलेला तो दात वज्राच्या आघाताने पडलेल्या पर्वतासारखा दिसत होता.
Verse 5
दन्तपातेन विद्वस्ता साब्धिद्वीपधरा धरा / चकंपे पृथिवीपाल लोकास्त्रासमुपागताः
दात पडल्यामुळे सागर आणि बेटे धारण करणारी पृथ्वी हादरली. हे राजा, पृथ्वी कंप पावली आणि सर्व लोक भयभीत झाले.
Verse 6
हाहाकारो महानासी द्देवानां दिवि पश्यताम् / कार्त्तिकेयादयस्तत्र चुक्रुशुर्भृशमातुराः
आकाशातून पाहणाऱ्या देवांमध्ये मोठा हाहाकार माजला. कार्तिकेय आणि इतर देव अत्यंत व्याकुळ होऊन आक्रोश करू लागले.
Verse 7
अथ कोलाहलं श्रुत्वा दन्तपातध्वनिं तथा / पार्वतीशङ्करौ तत्र समाजग्मतुरीश्वरौ
त्यानंतर तो कोलाहल आणि दात पडल्याचा आवाज ऐकून, भगवान शंकर आणि पार्वती तिथे आले.
Verse 8
हेरम्बं पुरतो दृष्ट्वा वक्रतुण्डैकदन्तिनम् / पप्रच्छ स्कन्दं पार्वती किमेतदिति कारणम्
समोर हेरंबाला (गणपतीला) वाकडी सोंड आणि एका दातासह पाहून, पार्वतीनी स्कंदाला विचारले, 'ह्याचे कारण काय आहे?'
Verse 9
स तु पृष्टस्तदा मात्रा सेनानीः सर्वमादितः / वृत्तान्तं कथयामास मात्रे रामस्य शृण्वतः
तेव्हा आईने विचारले असता, सेनानी कार्तिकेयाने परशुरामाच्या देखत आईला सुरुवातीपासून सर्व हकीकत सांगितली.
Verse 10
सा श्रुत्वोदन्तमखिलं जगतां जननी नृप / उवाच शङ्करं रुष्टा पार्वती प्राणनायकम्
हे राजा, ती सर्व हकीकत ऐकून जगज्जननी पार्वती रागावली आणि तिने आपले प्राणनाथ शंकर यांना म्हटले.
Verse 11
पार्वत्युवाच अयं ते भार्गवः शंभो शिष्यः पुत्रः समो ऽभवत् / त्वत्तोलब्ध्वा परं तेजो वर्म त्रैलोक्यजिद्विभो
पार्वती म्हणाली: हे शंभो, हा तुझा भार्गव शिष्य पुत्रासमान झाला आहे. हे विभो, तुझ्याकडून परम तेज आणि कवच मिळवून तो त्रैलोक्यजिंकणारा बनला आहे.
Verse 12
कार्त्तवीर्यार्जुनं संख्ये जितवानूर्जितं नृपम् / स्वकार्यं साधयित्वा तु प्रादात्तुभ्यं च दक्षिणाम्
त्याने युद्धात महाबळी राजा कार्तवीर्य अर्जुनाला जिंकले. आपले कार्य साध्य करून त्याने तुला गुरुदक्षिणा दिली आहे.
Verse 13
यत्ते सुतस्य दशन कुठारेण न्यपातयत् / अनेनैव कृतार्थस्त्वं भविष्यसि न संशयः
ज्याने तुझ्या पुत्राचा दात कुऱ्हाडीने पाडला, यानेच तू नक्कीच कृतार्थ होशील, यात शंका नाही.
Verse 14
त्वमिमं भार्गवं शम्भो रक्षान्तेवासिसत्तमम् / तव कार्याणि सर्वाणि साधयिष्यति सद्गुरोः
हे शंभो! या भार्गव श्रेष्ठ शिष्याचे रक्षण कर. तो सद्गुरूच्या हेतुने तुझी सर्व कार्ये सिद्ध करील.
Verse 15
अह नैवात्र तिष्ठामि यत्त्वया विमता विभो / पुत्राभ्यां सहिता यास्ये पितुः स्वस्य निकेतनम्
हे विभो! तू मला नाकारलेस, म्हणून मी येथे राहणार नाही. मी दोन्ही पुत्रांसह पित्याच्या घरी जाईन.
Verse 16
संतो भुजिष्यातनयं सत्कुर्वन्त्यात्मपुत्रवत् / भवता तु कृतोनैव सत्कारो वचसापि हि
सज्जन लोक सेवकाच्या पुत्रालाही आपल्या पुत्रासारखा मान देतात; पण तू तर शब्दांनीसुद्धा सत्कार केला नाहीस.
Verse 17
आत्मनस्तनयस्यास्य ततो यास्यामि दुःखिता / वसिष्ठ उवाच एतच्छ्रुत्वा तु वचनं पार्वत्या भगवान्भवः
या आपल्या पुत्रामुळे मी दुःखी होऊन निघून जाईन. वसिष्ठ म्हणाले—पार्वतीचे हे वचन ऐकून भगवान् भव (शिव)…
Verse 18
नोवाच किञ्चिद्वचनं साधु वासाधु भूपते / सस्मार मनसा कृष्णं प्रणतक्लेशनाशनम्
हे भूपते! त्याने ना चांगले ना वाईट असे काहीच बोलले नाही; मनात प्रणतांचे क्लेश नाश करणाऱ्या श्रीकृष्णाचे स्मरण केले.
Verse 19
गोलोकनाथं गोपीशं नानानुनयकोविदम् / स्मृतमात्रो ऽथ भगवान् केशवः प्रणतार्त्तिहा / आजगाम दयासिंधुर्भक्तवश्यो ऽखिलेश्वरः
गोलोकनाथ, गोपीश्वर, नानाविध विनविणीत निपुण—त्यांचे स्मरण होताच प्रणतांचे दुःख हरिणारे भगवान केशव, दयासागर, भक्तवश्य व अखिलेश्वर तेथे आले।
Verse 20
मेघश्यामो विशदवदनो रत्नकेयूरहारो विद्युद्वासा मकरसदृशे कुण्डले संदधानः / बर्हापीडं मणिगणयुतं बिभ्रदीषत्स्मितास्यो गोपीनाथो गदितसुयशाः कौस्तुभोद्भासिवक्षाः
मेघश्याम, निर्मळ मुखवर्ण, रत्नजडित केयूर-हार धारण करणारे, विद्युत्समान वस्त्रांतील, मकराकृती कुंडले परिधान करणारे; मण्यांनी युक्त मोरपिसांचा मुकुट धारण करून, किंचित् स्मितमुख—गोपीनाथ, ज्यांची कीर्ती गातात, कौस्तुभाने उजळलेला वक्षस्थळ असलेले।
Verse 21
राधया सहितः श्रीमान् श्रीदाम्ना चापराजितः
ते श्रीमान राधेसहित होते आणि श्रीदामासह अजेय रूपाने विराजमान होते।
Verse 22
मुष्णंस्तेजांसि सर्वेषां स्वरुचा ज्ञानवारिधिः / अथैनमागतं दृष्ट्वा शिवः संहृष्टमानसः
स्वकांतिने सर्वांचे तेज हरून घेणारा ज्ञानसागर येताना पाहून शिवाचे मन आनंदाने भरून आले।
Verse 23
प्रणिपत्य यथान्यायं पूजयामास चागतम् / प्रवेश्याभ्यन्तरे वेश्मराधया सहितं विभुम्
शिवाने यथाविधि प्रणाम करून आलेल्या प्रभूची पूजा केली आणि राधेसहित त्या विभूला आपल्या गृहाच्या आत प्रवेश करविला।
Verse 24
रत्नसिंहासने नम्ये सदारं स न्यवेशयत् / थ तत्र गता देवी पार्वती तनयान्विता
त्याने रत्नजडित सिंहासनाला नमस्कार करून, पत्नीसमवेत त्यांना तेथे बसविले. मग देवी पार्वतीही पुत्रांसह तेथे आली.
Verse 25
ननाम चरणान्प्रभ्वोः पुत्राभ्यां सहिता मुदा / थ रामो ऽपि तत्रैव गत्वा नमितकन्धरः
ती दोन्ही पुत्रांसह आनंदाने प्रभूंच्या चरणांना नम्र झाली. मग रामही तेथेच जाऊन मान वाकवून प्रणाम करू लागला.
Verse 26
पार्वत्याश्चरणोपान्ते पपाताकुलमानसः / सा यदा नाभ्यनन्दत्तं भार्गवं प्रणतं पुरः
व्याकुळ मनाने तो पार्वतीच्या चरणांजवळ कोसळला. पण समोर प्रणत भार्गवाचे देवीने जेव्हा स्वागत केले नाही,
Verse 27
तदोवाच जगन्नाथः पार्वतीं प्रीणयन्गिरा
तेव्हा जगन्नाथाने मधुर वाणीने पार्वतीला प्रसन्न करीत असे म्हटले.
Verse 28
श्रीकृष्म उवाच अयि नगनं दिनि निन्दितचन्द्रमुखि त्वमिमं जमदग्निसुतम् / नय निजहस्तसरोजसमर्पितम्स्तकमङ्कमनन्तगुणे
श्रीकृष्ण म्हणाले— हे गिरिराजकन्ये, चंद्रालाही लाजविणाऱ्या मुखवाली, या जमदग्निपुत्राला स्वीकार. हे अनंतगुणसंपन्ने, ज्याने तुझ्या कमलहस्तांवर मस्तक अर्पिले आहे, त्याला आपल्या अंकात घे.
Verse 29
भवभयहारिणि शंभुविहारिणि कल्मषनाशिनि कुंभिगते / तव चरणे पतितं सततं कृतकिल्बिषमप्यव देहि वरम्
हे भवभयहारिणी, शंभुविहारिणी, कल्मषनाशिनी, कुम्भिगते देवी! मी सदैव तुझ्या चरणी पडलेलो आहे; अपराधी असलो तरी मला वाचवून वर दे।
Verse 30
श्रुणु देवि महाभागे वेदोक्तं वचनं मम / यच्छ्रुत्वा हर्षिता नूनं भविष्यसि न संशयः / विनायकस्ते तनयो महात्मा महतां महान्
हे महाभागे देवी, माझे वेदोक्त वचन ऐक; ते ऐकून तू नक्कीच हर्षित होशील, यात संशय नाही. विनायक हा तुझा पुत्र—महात्मा, महानांमध्येही महान।
Verse 31
यं कामः क्रोध उद्वेगो भयं नाविशते कदा / वेदस्मृतिपुराणेषु संहितासु च भामिनि
हे भामिनि, ज्याला काम, क्रोध, उद्वेग आणि भय कधीही स्पर्श करत नाहीत—तो वेद, स्मृती, पुराणे आणि संहितांमध्ये प्रसिद्ध आहे।
Verse 32
नामान्यस्योपदिष्टानि सुपुण्यानि महात्मभिः / यानि तानि प्रवक्ष्यामि निखिलाघहराणि च
महात्म्यांनी त्याची अत्यंत पुण्य नामे उपदेशिली आहेत; तीच मी सांगतो—जी सर्व पापांचा नाश करणारी आहेत।
Verse 33
प्रमथानां गणा ये च नानारूपा महाबलाः / तेषामीशस्त्वयं यस्माद्गणेशस्तेन कीर्त्तितः
प्रमथांचे जे नानारूप, महाबलवान गण आहेत—त्यांचा हा ईश्वर आहे; म्हणून याला ‘गणेश’ असे कीर्तित केले जाते।
Verse 34
भूतानि च भविष्याणि वर्त्तमानानि यानि च / ब्रह्माण्डान्यखिलान्येव यस्मिंल्लंबोदरः स तु
भूत, भविष्य आणि वर्तमान—जे काही आहे, तसेच सर्व ब्रह्मांडे—ज्यामध्ये स्थित आहेत, तोच लम्बोदर आहे।
Verse 35
यः स्थिरो देवयोगेन च्छिन्नं संयोजितं पुनः / गजस्य शिरसा देवितेन प्रोक्तो गजाननः
जो देवयोगाने स्थिर राहून छिन्न झालेले पुन्हा जोडतो; देवाने गजशिरयुक्त म्हणून ज्याला सांगितले, तोच गजानन।
Verse 36
चतुर्थ्यामुदितश्चन्द्रो दर्भिणा शप्त आतुरः / अनेन विधृतो भाले भालचन्द्रस्ततः स्मृतः
चतुर्थीला उदय पावलेला चंद्र दर्भिणीच्या शापाने व्याकुळ झाला; याने तो कपाळावर धारण केला, म्हणून ‘भालचंद्र’ म्हणून स्मरण होतो।
Verse 37
शप्तः पुरा सप्तभिस्तु मुनिभिः संक्षयं गतः / जातवेदा दीपितो ऽभूद्येनासौशूर्पकर्मकः
पूर्वी सात मुनींनी शाप दिल्याने तो क्षय पावला; ज्याच्यामुळे जातवेदा (अग्नी) प्रज्वलित झाला, तो ‘शूर्पकर्मक’ म्हणून ओळखला गेला।
Verse 38
पुरा देवासुरे युद्धे पूजितो दिविषद्गणैः / विघ्नं निवारयामास विघ्ननाशस्ततः स्मृतः
पूर्वी देवासुर युद्धात देवगणांनी पूजिल्यावर त्याने विघ्ने दूर केली; म्हणून तो ‘विघ्ननाश’ म्हणून स्मरणात आहे।
Verse 39
अद्यायं देवि रामेण कुठारेण निपात्य च / दशनं दैवतो भद्रे ह्येकदन्तः कृतो ऽमुना
हे देवी, आज रामाने कुऱ्हाडीने त्याचा एक दात पाडला; म्हणून तो देवस्वरूप भद्रे ‘एकदंत’ झाला।
Verse 40
भविष्यत्यथ पर्याये ब्रह्मणो हरवल्लभे / वक्रीभविष्यत्तुण्डत्वाद्वक्रतुण्डः स्मृतो बुधैः
हे हरवल्लभे, ब्रह्माच्या पुढील पर्यायात त्याची सोंड वाकडी होईल; म्हणून पंडितांनी त्याला ‘वक्रतुंड’ म्हटले आहे।
Verse 41
एवं तवास्य पुत्रस्य संति नामानि पार्वति / स्मरणात्पापहारीणि त्रिकालानुगतान्यपि
हे पार्वती, अशा रीतीने तुझ्या या पुत्राची अनेक नावे आहेत; त्यांचे स्मरण त्रिकाळातील पापेही हरते।
Verse 42
अस्मात्त्रयोदशीकल्पात्पूर्वस्मिन्दशमीभवे / मयास्मै तु वरो दत्तः सर्गदेवाग्रपूजने
या त्रयोदशी कल्पापूर्वी, दशमी-भवात मी त्याला वर दिला होता—सृष्टीतील देवांमध्ये त्याची अग्रपूजा होईल।
Verse 43
जातकर्मादिसंस्कारे गर्भाधानादिके ऽपि च / यात्रायां च वणिज्यादौ युद्धे देवार्चने शुभे
जातकर्मादी संस्कारांत, गर्भाधानादीतही, यात्रेत व व्यापारात, युद्धात आणि शुभ देवपूजेत (त्याचे पूजन कल्याणकारी आहे)।
Verse 44
संकष्टे काम्यसिद्ध्यर्थं पूजयेद्यो गजाननम् / तस्य सर्वाणि कार्याणि सिद्ध्यन्त्येव न संशयः
संकटात इच्छित सिद्धीसाठी जो गजाननाचे पूजन करतो, त्याची सर्व कार्ये निःसंशय सिद्ध होतात।
Verse 45
वसिष्ठ उवाच इत्युक्तं तु समाकर्ण्य कृष्णेन सुमहात्मना / पार्वती जगतां नाथा विस्मितासीच्छुभानना
वसिष्ठ म्हणाले—महात्मा कृष्णाचे हे वचन ऐकून जगतांची नाथा, शुभमुखी पार्वती विस्मित झाली।
Verse 46
यदा नैवोत्तरं प्रादात्पार्वती शिवसन्निधौ / तदा राधाब्रवीद्देवीं शिवरूपा सनातनी
शिवाच्या सान्निध्यात पार्वतीने जेव्हा काहीही उत्तर दिले नाही, तेव्हा सनातनी शिवरूपा राधा देवीला म्हणाली।
Verse 47
श्रीराधोवाच / प्रकृतिः पुरुषश्चोभावन्योन्याश्रयविग्रहौ / द्विधा भिन्नौ प्रकाशेते प्रपञ्चे ऽस्मिन् यथा तथा
श्रीराधा म्हणाली—प्रकृती आणि पुरुष हे दोघेही परस्पराश्रित स्वरूप आहेत; या प्रपंचात ते तसेच दोन भिन्न रूपांनी प्रकट होतात।
Verse 48
त्वं चाहमावयोर्देवि भेदो नैवास्ति कश्चन / विष्णुस्त्वमहमेवास्मि शिवो द्विगुणतां गतः
हे देवी, तू आणि मी—आपल्यात कोणताही भेद नाही. तू विष्णू आहेस आणि मीच तो आहे; शिव द्विगुण रूपाने प्रकट झाला आहे।
Verse 49
शिवस्य हृदये विष्णुर्भवत्या रूपमास्थितः / मम रूपं समास्थाय विष्णोश्च हृदये शिवः
शिवाच्या हृदयात विष्णू भवतीचे रूप धारण करून स्थित आहेत; आणि माझे रूप धारण करून विष्णूच्या हृदयात शिव विराजतात।
Verse 50
एष रामो महाभागे वैष्णवः शैवतां गतः / गणेशो ऽयं शिवः साक्षाद्वैष्णवत्वं समास्थितः
हे महाभागे! हा राम वैष्णव असूनही शैवत्वास प्राप्त झाला आहे; आणि हा गणेश—साक्षात् शिव—वैष्णवत्व धारण करून आहे।
Verse 51
एतयोरोवयोः प्रभवोश्चापि भेदो न दृश्यते / एवामुक्त्वा तु सा राधा क्रोडे कृत्वा गजाननम्
या दोन्ही देवस्वरूप प्रभूंमध्ये कोणताही भेद दिसत नाही. असे बोलून राधेने गजाननाला मांडीवर घेतले।
Verse 52
मूर्ध्न्युपाघ्राय पस्पर्श स्वहस्तेन कपोलके / स्पृष्टमात्रे कपोले तु क्षतं पूर्त्तिमुदागतम्
तिने मस्तकाचा सुगंध घेऊन आपल्या हाताने त्याच्या कपाळ-गालाला स्पर्श केला; स्पर्श होताच जखम भरून पूर्ण झाली।
Verse 53
पार्वती मुप्रसन्नाभूदनुनीताथ राधया / पादयोः पतितं राममुत्थाप्य निजपाणिना
राधेने समजावल्यावर पार्वती अत्यंत प्रसन्न झाली; आणि आपल्या हाताने पायांशी पडलेल्या रामाला उठवले।
Verse 54
क्रोडीचकार सुप्रीता मूर्ध्न्यु पाघ्राय पार्वती / एवं तयोस्तु सत्कारं दृष्ट्वा रामगणेशयोः
अतिशय प्रसन्न पार्वतीने त्याला कुशीत घेऊन मस्तकावर घ्राण करून स्नेह दर्शविला; राम व गणेश यांचा तो सत्कार पाहून असे घडले।
Verse 55
कृष्णः स्कन्दमुपाकृष्य स्वाङ्के प्रेम्णा न्यवेशयत् / अथ शंभुरपि प्रीतः श्रीदामानम् पस्थितम्
कृष्णाने स्कंदाला जवळ ओढून प्रेमाने आपल्या मांडीवर बसविले; मग प्रसन्न शंभूने उपस्थित श्रीदामाचाही सत्कार केला।
Verse 56
स्वोत्संगे स्थापयामास प्रेम्णा मत्कृत्य मानदः
मान देणाऱ्या त्या प्रभूने प्रेमाने त्याला आपल्या कुशीत बसविले, जणू हे माझेच कर्तव्य आहे असे मानून।
Frequently Asked Questions
Rather than listing a full dynasty, the chapter reinforces Bhārgava (Paraśurāma) tradition as vaṃśānucarita-support: it situates a major lineage-hero within divine household politics, clarifying his status and consequences of his actions.
The severed tusk’s fall is narrated as producing universal disturbance—earth tremors and divine alarm—signaling that deity-body events can function as cosmological triggers and not merely local incidents.
Gaṇeśa accepts the axe-blow (originally Śiva’s gift) so it remains ‘amogha’ (infallible), sacrificing a tusk; the etiological outcome is Gaṇeśa’s enduring iconographic identity as Ekadantin.