Adhyaya 16

Verse 1

इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे ब्राह्मणपरीक्षा नाम पञ्चदशो ऽध्यायः // १५// बृहस्पतिरुवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि दानानि च फलानि च / तारणं सर्वभूतानां स्वर्गमार्गसुखावहम्

अशा प्रकारे श्री ब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यभागाच्या तृतीय उपोद्धातपादातील श्राद्धकल्पात ‘ब्राह्मणपरीक्षा’ नावाचा पंधरावा अध्याय. बृहस्पती म्हणाले—आता पुढे मी दाने व त्यांची फळे सांगतो; जी सर्वभूतांचे तारक असून स्वर्गमार्गाचे सुख देणारी आहेत.

Verse 2

लोके श्रेष्ठतम् सर्वमात्मनश्चैव यत्प्रियम् / सर्वं पितॄणां दातव्यं तेषामेवाज्ञयार्थिना

लोकात जे श्रेष्ठतम आहे आणि जे स्वतःला प्रिय आहे, ते सर्व पितरांना द्यावे—जो त्यांच्या आज्ञा व प्रसन्नतेची इच्छा करतो त्याने।

Verse 3

जांबूनदमयं दिव्यं विमानं सूर्यसन्निभम् / दिव्याप्सरोभिः संपूर्णमन्नदो लभते ऽक्षयम्

जांबूनद सुवर्णमय, सूर्यसदृश तेजस्वी दिव्य विमान—दिव्य अप्सरांनी परिपूर्ण; अन्नदान करणारा असा अक्षय फल प्राप्त करतो.

Verse 4

सव्यञ्जनं तु यो दद्यादहतं श्राद्धकर्मणि / आयुः प्राकाश्यमैश्वर्यं रूपं च लभते शुभम्

जो श्राद्धकर्मात व्यंजनांसह ताजे (अहत) अन्न दान करतो, तो आयुष्य, यश-प्रकाश, ऐश्वर्य आणि शुभ रूप प्राप्त करतो.

Verse 5

यज्ञोपवीतं यो दद्याच्छ्राद्धकाले तु यज्ञवित् / पावनं सर्व विप्राणां ब्रह्मदानस्य तत्फलम्

जो यज्ञवित् श्राद्धकाळी यज्ञोपवीत दान करतो, ते सर्व विप्रांना पावन करणारे आहे; हेच ब्रह्मदानाचे फल आहे.

Verse 6

प्लुतं विप्रेषु यो दद्याच्छ्राद्धकाले कमडलुम् / मधुक्षीराज्यदधिभिर्दातारमुपतिष्ठते

जो श्राद्धकाळी ब्राह्मणांना प्लुत (उत्तम) कमंडलू दान देतो, त्याला मधु, दूध, तूप व दही यांसह फल मिळून ते दात्याजवळ उपस्थित होते।

Verse 7

चक्राविद्धं च यो दद्याच्छ्राद्धकाले कमण्डलुम् / धेनुं सलभते दिव्यां पयोदां सुखदो हिनीम्

जो श्राद्धकाळी चक्राविद्ध (चक्रचिन्हित) कमंडलू दान देतो, तो दिव्य, दूध देणारी, सुख देणारी व उत्तम धेनू प्राप्त करतो।

Verse 8

तूलपूर्णे च यो दद्यात्पादुके श्राद्धकर्मणि / शोभनं लभते यानं पादयोः सुखमेधते

जो श्राद्धकर्मात कापसाने भरलेल्या पादुका दान देतो, तो शोभिवंत वाहन मिळवतो आणि पायांचे सुख वाढते।

Verse 9

व्यचनं तालवृन्तं च दत्त्वा विप्राय सत्कृतम् / प्राप्नुयात्सर्वपुष्पाणि सुगन्धीनि मृदूनि च

विप्राला सत्कारपूर्वक व्यजन व ताडवृंत दान केल्यास, सुगंधी व मृदू अशी सर्व पुष्पे प्राप्त होतात।

Verse 10

श्राद्धे ह्युपानहौ दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यः सदा बुधः / दिव्यं स लभते यानं वाजियुक्तं नवं तथा

श्राद्धात ब्राह्मणांना उपानह (पादत्राणे) दान करणारा बुध्दिमान सदा दिव्य, नवे व घोड्यांनी युक्त वाहन प्राप्त करतो।

Verse 11

श्राद्धे छत्रं तु यो दद्यात्पुष्पमालान्वितं तथा / प्रासादो ह्युत्तमो भूत्वा गच्छन्तमनुगच्छति

जो श्राद्धात पुष्पमाळेसह छत्र दान करतो, त्याच्या मागे उत्तम प्रासादासारखे पुण्यफळ चालत येते।

Verse 12

शरणं रत्नसंपूर्णं सशय्याभोजनं बुधः / श्राद्धे दत्त्वा यतिभ्यस्तु नाकपृष्ठे महीयते

बुद्धिमान पुरुष श्राद्धात यतींना रत्नसमृद्ध आश्रय, शय्या व भोजन दान करून स्वर्गलोकी गौरव पावतो।

Verse 13

सुक्तावैदूर्यवासांसि रत्नानि विविधानि च / वाहनानि च दिव्यानि प्रयुतान्यर्बुदानि च

तो मोती-वैदूर्ययुक्त वस्त्रे, विविध रत्ने, दिव्य वाहने आणि असंख्य (प्रयुत-अर्बुद) संपत्ती प्राप्त करतो।

Verse 14

सुमहद्व्योमगं पुण्यं सर्वकामसमन्वितम् / चन्द्रसूर्यनिभं दिव्यं विमानं लभते ऽक्षयम्

तो अतिविशाल, आकाशगामी, पुण्यमय, सर्वकामसमृद्ध, चंद्र-सूर्यासारखे तेजस्वी दिव्य व अक्षय विमान प्राप्त करतो।

Verse 15

अप्सरोभिः परिवृतं कामगं सुमनोजवम् / वसेत्स तु विमानाग्रे स्तूयमानः समन्ततः

अप्सरांनी वेढलेला, इच्छेनुसार जाणारा, मनासारखा वेगवान—तो विमानाच्या अग्रभागी वसे आणि सर्वत्र स्तुतीला पात्र ठरतो।

Verse 16

दिव्यैःपुष्पैश्चितश्चाहुर्दानानां परमं बुधाः / सुश्लक्ष्मानि सुवर्णानि श्राद्धे पात्राणि दापयेत्

दिव्य पुष्पांनी पूजिलेले दान हे दानांमध्ये परम मानले जाते, असे पंडित सांगतात. श्राद्धकर्मात सुश्लक्ष्ण सुवर्णपात्रे दान द्यावीत.

Verse 17

रसास्तमुपतिष्ठन्ति भक्ष्यं सौभाग्यमेव च / तिलानिक्षूंस्तथा श्राद्धे द्विजेभ्यः संप्रयच्छति

त्याच्याकडे रस, भक्ष्य आणि सौभाग्य येऊन उभे राहतात. जो श्राद्धात द्विजांना तीळ व ऊस इत्यादी श्रद्धेने अर्पण करतो.

Verse 18

मित्राणि लभते लोके स्त्रीषु सौभाग्यमेव च / यः पात्रं तैजसं दद्यान्मनोज्ञ श्राद्धभोजनैः

तो जगात मित्र मिळवतो आणि स्त्रियांमध्येही सौभाग्य प्राप्त करतो. जो मनोहर श्राद्धभोजनांसह तेजस्वी पात्र दान देतो.

Verse 19

पात्रं भवति कामाना रूपस्य च धनस्य च / राजतं काञ्चनं वापि यो दद्याच्छ्राद्धकर्मणि

तो इच्छा, रूप आणि धन यांचा पात्र होतो. जो श्राद्धकर्मात रौप्य किंवा सुवर्ण दान करतो.

Verse 20

दानात्तु लभते कामान्प्राकाश्यं धनमेव च / धेनुं श्राद्धे तु यो दद्याद्गृष्टिं कुम्भापदोहनीम्

दानामुळे तो इच्छा, कीर्तीचा प्रकाश आणि धन मिळवतो. जो श्राद्धात दुधाळ धेनू—कुंभात दुध काढण्यास योग्य—दान करतो.

Verse 21

गावस्तमुपतिष्ठन्ति नरं पुष्टिस्तथैव च / दद्याद्यः शिशिरे चाग्निं बहुकाष्ठं प्रयत्नतः

जो मनुष्य शिशिर ऋतूत प्रयत्नपूर्वक भरपूर लाकूड व अग्नी दान करतो, त्याची गायी सेवा करतात आणि त्याला पुष्टी प्राप्त होते.

Verse 22

कायाग्निदीप्तिं प्राकाश्यं सौभाग्यं तभते नरः / इन्धनानि तु यो दद्या द्द्विजेभ्यः शिशिरागमे

जो मनुष्य शिशिरागमात द्विजांना इंधन दान करतो, त्याला देहाग्नीची दीप्ती, तेज, प्रकाश आणि सौभाग्य प्राप्त होते.

Verse 23

नित्यं जयति संग्रामे श्रिया जुष्टस्तु जायते / सुरभीणि च माल्यानि गन्धवन्ति तथैव च

तो नेहमी संग्रामात विजय मिळवतो, श्रीलक्ष्मीच्या कृपेने संपन्न होऊन जन्मतो; तसेच सुगंधी माळा व मनोहर गंध प्राप्त करतो.

Verse 24

पूजयित्वा तु पात्रेभ्यः श्राद्धे सत्कृत्य दापयेत् / गन्धमाल्यं महात्मानं सुखानि विविधानि च

श्राद्धकर्मात पात्रांचे पूजन करून त्यांना सत्कारपूर्वक सुगंध, पुष्पमाळा, महात्म्यांना योग्य दान व विविध सुखद वस्तू द्याव्यात.

Verse 25

दातारमुपतिष्ठन्ति युवत्यश्च पतिव्रताः / शयनासनयानानि भूमयो वाहनानि च

दात्याजवळ पतिव्रता युवती उपस्थित राहतात; त्याला शय्या, आसन, यान, भूमी आणि वाहने प्राप्त होतात.

Verse 26

श्राद्धेष्वेतानि यो दद्यादश्वमेधफलं लभेत् / श्राद्धकाले गुणवति विप्रे वै समुपस्थिते

श्राद्धात जो ही दाने देतो, तो अश्वमेधयज्ञाचे फळ प्राप्त करतो; विशेषतः श्राद्धकाळी गुणवान ब्राह्मण उपस्थित असता।

Verse 27

इष्टद्रव्यं च यो दद्यात्स्मृतिं मेधां च विन्दति / सर्पिःपूर्णानि पात्राणि श्राद्धे सत्कृत्य दापयेत्

जो प्रिय द्रव्य दान देतो, तो स्मृती व मेधा प्राप्त करतो. श्राद्धात तुपाने भरलेली पात्रे सत्कारपूर्वक दान करावीत.

Verse 28

कुम्भोपदोहगृष्टीनां बह्वीनां फलमश्नुते / श्राद्धे यथेप्सितं दत्त्वा पुण्डरीकफलं लभेत्

तो अनेक कुंभ-दोहन गायींच्या दानासारखे फळ भोगतो. श्राद्धात यथेच्छ दान केल्यास पुण्डरीकाचे फळ मिळते.

Verse 29

वनं पुष्पफलोपेतं दत्त्वा गोसवमश्नुते / कूपारामतडागानि क्षेत्रगोष्ठगृहाणि च

फुलफळांनी युक्त वन दान केल्यास तो गोसवयज्ञाचे फळ भोगतो. तसेच विहीर, उद्यान, तळे, शेत, गोठा व घर (दान केल्यानेही पुण्य मिळते).

Verse 30

दत्त्वा मोदन्ति ते स्वर्गे नित्यमाचन्द्रतारकम् / स्वास्तीर्णं शयनं दत्त्वा श्राद्धेरत्नविभूषितम्

असे दान केल्याने ते स्वर्गात चंद्र-तारे असेपर्यंत नित्य आनंदित राहतात. श्राद्धात रत्नांनी अलंकृत, नीट अंथरलेली शय्या दान केल्यासही हेच फळ मिळते.

Verse 31

पितरस्तस्य तुष्यन्ति स्वर्गलोकं समशनुते / अस्मिंल्लोके च संपन्नं स्यन्दनं च सुवाहनैः

त्याचे पितर तृप्त होतात; तो स्वर्गलोक प्राप्त करतो. या लोकीही तो संपन्न होतो आणि उत्तम वाहने असलेला रथ मिळवितो.

Verse 32

अष्टाभिः पूज्यते चात्र धनधान्यैश्च वर्द्धते / पर्णकौशेयपट्टोर्णे तथा प्रावारकंबलौ

इथे तो आठ प्रकारे पूजिला जातो आणि धन-धान्याने वाढतो. पर्णवस्त्र, कौशेय, पट्ट, लोकर तसेच प्रावार व कंबळही मिळतात.

Verse 33

अजिनं काञ्चनं पट्टं प्रवेणीं मृगलोमकम् / दद्यादेतानि विप्राणां भोजयित्वा यथाविधि

अजिन, कांचन, पट्टवस्त्र, प्रवेणी आणि मृगलोम—विधिपूर्वक विप्रांना भोजन घालून ही दाने द्यावीत.

Verse 34

प्राप्नोति श्रद्धधानस्तु वाजपेयफलं नरः / बहुभार्याः सुरूपाश्च पुत्रा भृत्याश्च किङ्कराः

श्रद्धावान पुरुष वाजपेय यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो—त्याला अनेक पत्नी, सुरूप पुत्र तसेच भृत्य व किंगर (अनुचर) मिळतात.

Verse 35

वशे तिष्ठन्ति भूतानि लोके चास्मिन्निरामयम् / कौशेयं क्षौमकार्पासं दुकूलं गहनं तथा

भूतप्राणी त्याच्या वशात राहतात आणि या लोकी तो निरामय (रोगरहित) राहतो. त्याला कौशेय, क्षौम, कार्पास, दुकूल व गहन (उत्तम) वस्त्रे मिळतात.

Verse 36

श्राद्धे चैतानि यो दद्यात्कामानाप्नोत्यनुत्तमान् / अलक्ष्मीं नाशयन्त्येते तमः सूर्योदयो यथा

श्राद्धकाळी जो ही दाने देतो, तो सर्वोत्तम इच्छाफळ प्राप्त करतो; जसा सूर्योदय अंधार नष्ट करतो तशी ही दाने अलक्ष्मीचा नाश करतात.

Verse 37

भ्राजते य विमानाग्रे नक्षत्रेष्विव चन्द्रमाः / वासो हि सर्वदैवत्ये सर्वदेवैरभिष्टुतम्

जसा नक्षत्रांमध्ये चंद्रमा विमानाच्या अग्रभागी तेजस्वी दिसतो, तसा सर्वदैवत्य कर्मात वस्त्र सर्व देवांनी स्तुत होऊन शोभते.

Verse 38

वस्त्राभावे क्रिया नास्ति य५दानतपांसि च / तस्माद्वस्त्राणि देयानि श्राद्धकाले तु नित्यशः

वस्त्र नसल्यास कोणतीही क्रिया होत नाही—यज्ञ, दान, तपही नाही; म्हणून श्राद्धकाळी नित्य वस्त्रदान करावे.

Verse 39

तानि सर्वाण्यवाप्नोति श्राद्धे दत्त्वा तु मानवः / नित्यश्राद्धे तु यो दद्यात्प्रयतस्तत्परायणः

श्राद्धात दान दिल्यास मनुष्य ती सर्व फळे प्राप्त करतो; आणि जो नित्यश्राद्धात प्रयत्नपूर्वक तत्पर असतो, त्यानेही दान करावे.

Verse 40

सर्वकामानवाप्नोति राज्यं स्वगे तथव च / सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते

तो सर्व इच्छा प्राप्त करतो, तसेच स्वर्गात राज्यही; आणि सर्वकामसमृद्ध यज्ञाचे फळ भोगतो.

Verse 41

भक्ष्यजातं तु सुकृतं स्वस्तिकाद्यं सशर्करम् / कृसर मधुसर्पिश्च पयः पायसमेव च

सुयोग्य रीतीने केलेले भक्ष्य, स्वस्तिकादी मंगल अन्न, साखरेसह; कृसर, मधु-तूप, दूध आणि पायसही।

Verse 42

स्निग्धप्रायाश्च यो दद्यादग्निष्टोमफलं लभेत् / दधिगव्यमसंसृष्टं भक्ष्यान्नानाविधांस्तथा

जो तूपादी स्निग्ध पदार्थ अधिक देऊन दान करतो, तो अग्निष्टोम यज्ञाचे फळ मिळवतो; तसेच दही, गायीच्या दुग्धजन्य शुद्ध पदार्थ व नानाविध भक्ष्य-अन्नही।

Verse 43

दत्त्वा न शोचते श्राद्धे वर्षासु च मघासु च / घृतेन भोजयेद्विप्रान्घृतं भूमौ समुत्सृजोत्

श्राद्धात, वर्षाकाळात आणि मघा नक्षत्रकाळी दान केल्याने मनुष्य शोक करत नाही; तुपाने ब्राह्मणांना भोजन घालावे आणि तूप भूमीवर अर्पण/त्याग करावे।

Verse 44

छायायां हस्तिनश्चैव दत्त्वा श्राद्धेन शोचते / ओदनं पायसं सर्पिर्मधुमूलफलानि च

छायेत आणि हत्तीला (दान) देऊनही श्राद्धामुळे मनुष्य शोक करतो; (म्हणून) ओदन, पायस, तूप, मध, कंदमुळे व फळे अर्पण करावीत।

Verse 45

भक्ष्यांश्च विविधान्दत्त्वा परत्रेह च मोदते / शर्कराक्षीरसंयुक्ताः पृथुका नित्यमक्षयाः

नानाविध भक्ष्य दान केल्याने मनुष्य इहलोकी व परलोकी दोन्हीकडे आनंदित होतो; साखर व दूधयुक्त पृथुका सदैव अक्षय फल देतात।

Verse 46

स्यात्तु संवत्सरं प्रीतिः शाकैर्मांसरसेन च / सक्तुलाजास्तथापूपाः कुल्माषा व्यञ्जनैः सह

शाक, मांस-रस तसेच सक्तू, लाजा, अपूप व कुल्माष इत्यादी व्यंजनांसह अर्पण केल्यास वर्षभर प्रीती प्राप्त होते।

Verse 47

सर्पिःस्निग्धानि सर्वाणि दध्ना संस्कृत्य भोजयेत् / श्राद्धेष्वेतानि यो दद्यात्पद्मं स लभते निधिम्

तुपाने स्निग्ध केलेले सर्व पदार्थ दह्याने संस्कारित करून भोजन द्यावे; श्राद्धात जो हे दान करतो तो पद्मनिधी प्राप्त करतो।

Verse 48

नवसस्यानियो दद्याच्छ्राद्धे सत्कृत्य यत्नतः / सर्वभोगानवाप्नोति पूज्यते च दिवं गतः

जो श्राद्धात नवीन धान्य आदराने व प्रयत्नपूर्वक दान करतो, तो सर्व भोग प्राप्त करतो आणि स्वर्गी जाऊन पूजिला जातो।

Verse 49

भक्ष्यभोज्यानि पेयानि चोष्यलेङ्यवराणि च / भोजनाग्रासनं दत्त्वा अतिथिभ्यः कृताञ्जलिः

भक्ष्य, भोज्य, पेय तसेच चोष्य-लेह्य इत्यादी उत्तम पदार्थ आणि भोजनाचा पहिला घास अतिथींना देऊन, हात जोडून नम्र राहावे।

Verse 50

सर्वयज्ञक्रतूनां हि फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् / क्षिप्रमत्युष्णमक्लिष्टं दद्यादन्नं बुभुक्षते

तो सर्व यज्ञ-क्रतूंचे अनुत्तम फळ प्राप्त करतो; जो भुकेल्याला लवकर, फार गरम नसलेले, कष्ट न देता अन्न देतो।

Verse 51

सव्यञ्जनं तथा स्निग्धं भक्त्या सत्कृत्य यत्नतः / तरुणादित्यसंकाशं विमानं हंसवाहनम्

जो भक्तीने यत्नपूर्वक सव्यंजन व स्निग्ध अन्नाचा सत्कार करून दान करतो, त्याला तरुण सूर्याप्रमाणे तेजस्वी हंसवाहन विमान प्राप्त होते.

Verse 52

अन्नदो लभते नित्यं कन्याकोटीस्तथैव च / अन्नदानात्परं दानं नान्यत्किञ्चित्तु विद्यते

अन्नदान करणारा नित्यच कन्यादानाच्या कोटी फळांना प्राप्त होतो; अन्नदानापेक्षा श्रेष्ठ दान दुसरे नाही.

Verse 53

अन्नाद्भूतानि जायन्ते जीवन्ति प्रभवन्ति च / जीवदानात्परं दानं नान्यत्किञ्चन विद्यते

अन्नामुळेच प्राणी जन्मतात, जगतात व वाढतात; जीवदानापेक्षा श्रेष्ठ दान नाही.

Verse 54

अन्नाल्लोकाः प्रतिष्ठन्ति लोकदानस्य तत्फलम् / अन्नं प्रजापतिः साक्षात्ते न सर्वमिदं ततम्

अन्नामुळेच लोक प्रतिष्ठित आहेत—हेच लोकदानाचे फळ; अन्न हे साक्षात् प्रजापती आहे, त्यानेच हे सर्व व्यापलेले आहे.

Verse 55

तस्मादन्नसमं दानं न भूतं न भविष्यति / यानि रत्नानि मेदिन्यां वाहनानि स्त्रियस्तथा

म्हणून अन्नासारखे दान ना पूर्वी झाले, ना पुढे होईल; पृथ्वीवरील जी रत्ने, जी वाहने आणि स्त्रिया आहेत.

Verse 56

क्षिप्रं प्राप्नोति तत्सर्वं पितृभक्तस्तु यो नरः / प्रतिश्रयं च यो दद्यादतिथिब्यः कृताञ्जलिः

जो मनुष्य पितृभक्त आहे तो सर्व काही लवकर प्राप्त करतो; आणि जो हात जोडून अतिथींना निवारा देतो।

Verse 57

देवास्तं संप्रतीच्छन्ति दिव्यातिथ्यैः सहस्रशः / सर्वाण्येतानि यो दद्यात्पृथिव्यामेकराड्भवेत्

देव त्याला हजारो दिव्य अतिथ्यांसह स्वीकारतात; जो हे सर्व दान करतो तो पृथ्वीवर एकछत्र राजा होतो।

Verse 58

त्रिभिर्द्वाभ्यामथैकेन दानेन तु सुखी भदेत् / दानानि परमो धर्मः सद्भिः सत्कृत्य पूजितः

तीन, दोन किंवा एक दानानेही मनुष्य सुखी होतो; दान हा परम धर्म आहे, ज्याची सत्पुरुष आदराने पूजा करतात।

Verse 59

त्रैलोक्यस्या धिपत्यं हि दानेनैव ध्रुवं स्थितम् / अराजा लभते राज्यमधनश्चोत्तमं धनम् / क्षीणायुर्लभते चायुः पितृभक्तः सदा नरः

त्रैलोक्याचे अधिपत्य दानानेच दृढ होते; अराजा राज्य मिळवतो, निर्धन उत्तम धन मिळवतो; अल्पायुष्याला आयुष्य मिळते, आणि पितृभक्त नरास सदैव।