Adhyaya 1

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे मन्वन्तरवर्णनं नामाष्टात्रिंशत्तमो ऽध्यायः समाप्तो ऽयं ब्रह्माण्डमहापुराणपूर्वभागः श्रीगणेशाय नमः अथ ब्रह्माण्डमहापुराणमध्यभागप्रारम्भः / शांशपायन उवाच पादः शेक्तो द्वितीयस्तु अनुषङ्गेन नस्त्वया / तृतीयं विस्तरात्पादं सोपोद्धातं प्रवर्त्तय

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त पूर्वभागाच्या द्वितीय अनुषंगपादात ‘मन्वंतरवर्णन’ नावाचा अडतीसावा अध्याय समाप्त झाला. हा ब्रह्माण्डमहापुराणाचा पूर्वभाग आहे. श्रीगणेशाय नमः। आता ब्रह्माण्डमहापुराणाच्या मध्यभागाचा आरंभ. शांशपायन म्हणाले—हे सूत, तू अनुषंगासह दुसरा पाद सांगितलास; आता उपोद्घातासह तिसरा पाद विस्ताराने प्रवर्तव।

Verse 2

सूत उवाच कीर्त्तयिष्ये तृतीयं वः सोपोद्धातं सविस्तरम् / पादं समुच्चयाद्विप्रा गदतो मे निबोधत

सूत म्हणाले—हे विप्रांनो, मी उपोद्घातासह तिसरा पाद विस्ताराने कीर्तन करीन; संक्षेप-संग्रहाने सांगत आहे, माझे वचन लक्ष देऊन ऐका।

Verse 3

मनोर्वैवस्वतस्येमं सांप्रतं तु महात्मनः / विस्तरेणानुपूर्व्या च निसर्गं शृणुत द्विजाः

हे द्विजांनो! आता महात्मा वैवस्वत मनूचा हा सृष्टीवृत्तांत विस्ताराने व क्रमाने ऐका.

Verse 4

चतुर्युगैकस प्तत्या संख्यातं पूर्वमेव तु / मह देवगणैश्चैव ऋषिभिर्दानवैस्सह

हे पूर्वीच एकाहत्तर चतुर्युगांच्या गणनेने, देवगण, ऋषी आणि दानवांसह, मोजले गेले आहे.

Verse 5

पितृगन्धर्वयक्षैश्च रक्षोभूतमहोरगैः / मानुषैः पशुभिश्चैव पक्षिभिः स्थावरैः सह

पितर, गंधर्व, यक्ष, राक्षस, भूत, महोरग, मनुष्य, पशू, पक्षी आणि स्थावर यांसह.

Verse 6

मन्वादिकं भविष्यान्तमाख्यानैर्बहुभिर्युतम् / वक्ष्ये वैवस्वतं सर्गं नमस्कृत्य विवस्वते

मन्वादीपासून भविष्याच्या अंतापर्यंत अनेक आख्यानांनी युक्त असा वैवस्वत सर्ग, विवस्वानाला नमस्कार करून मी सांगीन.

Verse 7

आद्ये मन्वन्तरे ऽतीताः सर्गप्रावर्त्तकास्तु ये / स्वायंभुवेंऽतरे पूर्वं सप्तासन्ये महर्षयः

आद्य मन्वंतरात जे सर्गप्रवर्तक होऊन गेले, स्वायंभुव मन्वंतरापूर्वी ते इतर सात महर्षी होते.

Verse 8

चाक्षुषस्यान्तरे ऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः / दक्षस्य च ऋषीणां च भृग्वादीनां महौजसाम्

चाक्षुष मन्वंतर संपल्यावर, पुन्हा वैवस्वत मन्वंतर प्राप्त झाल्यावर, दक्ष तसेच भृगु आदी महातेजस्वी ऋषी प्रकट झाले।

Verse 9

शापान्महेश्वरस्यासीत्प्रादुर्भावो महात्मनाम् / भूयः सप्तर्षयस्त्वेवमुत्पन्नाः सप्त मानसाः

महेश्वराच्या शापामुळे त्या महात्म्यांचा प्रादुर्भाव झाला; आणि अशा रीतीने पुन्हा सात मानसज सप्तर्षी उत्पन्न झाले।

Verse 10

पुत्रत्वे कल्पिताश्चैव स्वयमेव स्वयंभुवा / प्रजासंतानकृद्भिस्तैरुत्पदद्भिर्महात्मभिः

स्वयंभू ब्रह्म्याने त्यांना स्वतःच पुत्ररूपाने कल्पिले; ते महात्मे प्रजासंतती वाढविणारे म्हणून उत्पन्न झाले।

Verse 11

पुनः प्रवर्त्तितः सर्गो यथापूर्वं यथाक्रमम् / तेषां प्रसूतिं वक्ष्यामि विशुद्धज्ञानकर्मणाम्

पुन्हा सृष्टी पूर्वीप्रमाणे व क्रमाने प्रवर्तित झाली; आता मी त्या शुद्ध ज्ञान-कर्म असणाऱ्यांची उत्पत्ती सांगतो।

Verse 12

समासव्यासयोगाभ्यां यथावदनुपूर्वशः / येषामन्वयसंभूतैलर् एको ऽयं सचराचरः / पुनरापूरितः सर्वो ग्रहनक्षत्रमण्डितः

संक्षेप व विस्तार या दोन्ही पद्धतींनी, योग्य रीतीने क्रमाने मी सांगतो; ज्यांच्या वंशातून हा चराचर एक जग पुन्हा भरून गेला आणि ग्रह-नक्षत्रांनी अलंकृत सर्व विश्व पुनः परिपूर्ण झाले।

Verse 13

ऋषय ऊचुः कथं सप्तर्षयः पूर्वमुत्पन्नाः सप्त मनसाः / पुत्रत्वे कल्पिताश्चैव तन्नो निगद सत्तम

ऋषी म्हणाले—हे श्रेष्ठ! पूर्वी सप्तर्षी कसे उत्पन्न झाले? आणि ते सात ‘मनस’ पुत्रत्वाने कसे कल्पिले गेले? आम्हांस सांगावे.

Verse 14

सूत उवाच पूर्वं सप्तर्षयः प्रोक्ता ये वै स्वायंभुवेंऽतरे / मनोरन्तरमासाद्य पुनर्वैवस्वतं किल

सूत म्हणाला—जे सप्तर्षी पूर्वी स्वायंभुव मन्वंतरात सांगितले गेले, मन्वंतर बदलल्यावर तेच पुन्हा वैवस्वत मन्वंतरात प्रकट झाले.

Verse 15

भवाभिशाप संविद्धा अप्राप्तास्ते तदा तपः / उपपन्ना जने लोके सकृदागमनास्तु त

भव (शिव) यांच्या शापाने बाधित होऊन त्या वेळी त्यांना तप प्राप्त झाले नाही; ते जनलोकात प्रकट झाले आणि त्यांचे आगमन एकदाच झाले.

Verse 16

ऊचुः सर्वे सदान्योन्यं जनलोके महार्षयः / एत एव महाभागा वरुणे वितते ऽध्वरे

जनलोकात ते महर्षी नेहमी परस्पर म्हणत—हेच महाभाग वरुणाच्या विस्तृत यज्ञात (उपस्थित) आहेत.

Verse 17

सर्वे वयं प्रसूयामश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / पितामहात्मजाः सर्वे तन्नः श्रेयो भविष्यति

आपण सर्व चाक्षुष मनूच्या मन्वंतरात जन्म घेऊ; आपण सर्व पितामह ब्रह्म्याचे पुत्र आहोत—हेच आपल्यासाठी कल्याणकारक ठरेल.

Verse 18

एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / स्वायंभुवेन्तरे प्राप्ताः सृष्ट्यर्थं ते भवेन तु

असे म्हणत ते सर्वजण चाक्षुष मन्वंतरातील मनूच्या काळी, स्वायंभुव मन्वंतराच्या अंतर्गत सृष्टीकार्याकरिता तेथे आले.

Verse 19

जज्ञिरे ह पुनस्ते वै जनलोकादिहागताः / देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्

जनलोकातून येथे आलेले ते पुन्हा उत्पन्न झाले; आणि देवाच्या महान यज्ञात त्यांनी वारुणीस्वरूप देह धारण केली.

Verse 20

ब्रह्मणो जुह्वतः शुक्रमग्रौ पूर्वं प्रजेप्सया / ऋषयो जज्ञिरे दीर्घे द्वितीयमिति नः श्रुतम्

प्रजा निर्माणाची इच्छा धरून ब्रह्मा आहुती देत असता, प्रथम अग्नीत त्यांचे तेज प्रकट झाले; त्यातून दीर्घायुषी ऋषी उत्पन्न झाले—हे दुसरे असे आम्ही ऐकले आहे.

Verse 21

भृग्वङ्गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः / अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च ह्यष्टौ ते ब्रह्मणः सुताः

भृगु, अंगिरा, मरीचि, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, अत्रि आणि वसिष्ठ—हे आठही ब्रह्माचे पुत्र आहेत.

Verse 22

तथास्य वितते यज्ञे देवाः सर्वे समागताः / यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि वषठ्कारश्च मूर्त्तिमान्

त्याच्या विस्तृत यज्ञात सर्व देव एकत्र आले; तसेच यज्ञाची सर्व अंगे आणि मूर्तिमान वषट्कारही उपस्थित झाला.

Verse 23

मूर्त्तिमन्ति च सामानि यजूंषि च सहस्रशः / ऋग्वेदश्चाभवत्तत्र यश्च क्रमविभूषितः

तेथे सहस्रशः मूर्तिमंत सामगान व यजुःमंत्र प्रकट झाले, आणि क्रमविभूषित ऋग्वेदही उत्पन्न झाला।

Verse 24

यजुर्वेदश्च वृत्ताढ्य ओङ्कारवदनोज्ज्वलः / स्थितो यज्ञार्थसंपृक्तः सूक्तब्राह्मणमन्त्रवान्

यजुर्वेद छंदांनी समृद्ध, ओंकाररूपी मुखाने तेजस्वी; यज्ञार्थाशी संयुक्त होऊन स्थित झाला—सूक्त, ब्राह्मण व मंत्रांनी युक्त।

Verse 25

सामवेदश्च वृत्ताढ्यः सर्वगेयपुरः सरः / विश्वावस्वादिभिः सार्द्धं गन्धर्वैः संभृतो ऽभवत्

सामवेद छंदांनी समृद्ध, सर्व गेय-रागांचा सरोवरासारखा; विश्वावसु आदी गंधर्वांसह संयुक्त होऊन परिपूर्ण झाला।

Verse 26

ब्रह्मवेदस्तथा घोरैः कृत्वा विधिभिरन्वितः / प्रत्यङ्गिरसयोगैश्च द्विशरीरशिरो ऽभवत्

ब्रह्मवेदही घोर विधींनी युक्त होऊन, तसेच प्रत्यङ्गिरस-योगांसह, दोन देह व एक शिर असलेला-सा झाला।

Verse 27

लक्षणा विस्तराः स्तोभा निरुक्तस्वर भक्तयः / आश्रयस्तु वषट्कारो निग्रहप्रग्रहावपि

लक्षणे, विस्तार, स्तोभ, निरुक्त, स्वर व भक्ती; तसेच आश्रयरूप वषट्कार आणि निग्रह-प्रग्रहही।

Verse 28

दीप्तिमूर्त्तिरिलादेवी दिशश्चसदिगीश्वराः / देवकन्याश्च पत्न्यश्च तथा मातर एव च

दीप्तिमूर्ती इला देवी, दिशा व दिक्पाल, देवकन्या, पत्न्या तसेच माता—हे सर्वही तेथे उपस्थित होते।

Verse 29

आययुः सर्व एवैते देवस्य यजतो मखे / मूर्तिमन्तः सुरूपाख्या वरुणस्य वपुर्भृतः

देवाच्या यज्ञमखात हे सर्व आले—मूर्तिमंत, सुरूप, वरुणाचे वपु धारण करणारे।

Verse 30

स्वयंभु वस्तु ता दृष्ट्वा रेतः समपतद्भुवि / ब्रह्मर्षिभाविनोर्ऽथस्य विधानाच्च न संशयः

स्वयंभूने त्यांना पाहताच वीर्य भूमीवर पडले; आणि जो अर्थ ब्रह्मर्षिभावाकडे जाणारा होता, तो विधानानुसारच—यात संशय नाही।

Verse 31

धृत्वा जुहाव हस्ताभ्यां स्रुवेण परिगृह्य च / आस्रवज्जुहुयां चक्रे मन्त्रवच्च पितामहः

मग पितामहाने ते हातांनी धरून, स्रुवाने घेऊन, मंत्रोच्चारासह आहुती दिली; आणि जे सांडले होते तेही होमात अर्पण केले।

Verse 32

ततः स जनयामास भूतग्रामं प्रजापतिः / तस्यार्वाक्तेजसश्चैव जज्ञे लोकेषु तैजसम्

त्यानंतर प्रजापतीने भूतसमूह उत्पन्न केला; आणि त्याच्या पूर्वीच्या तेजापासून लोकांत तैजस तत्त्वही प्रकट झाले।

Verse 33

तमसा भावि याप्यत्वं यथा सत्त्वं तथा रजः / आज्यस्थाल्यामुपादाय स्वशुक्रं हुतवांश्च ह

तमामुळे ये क्षयत्व येते, जसे सत्त्वात तसेच रजातही. तेव्हा हुतवह अग्नीने आज्यपात्र घेऊन आपलेच शुक्र आहुतीरूपाने अर्पण केले.

Verse 34

शुक्रे हु ते ऽथ तस्मिंस्तु प्रादुर्भूता महर्षयः / ज्वलन्तो वपुषा युक्ताः सप्रभावैः स्वकैर्गुणैः

शुक्राची आहुती झाल्यावर, त्याच्यातून महर्षी प्रकट झाले—तेजस्वी देहाने युक्त, आपल्या-आपल्या गुणप्रभावाने दीप्तिमान.

Verse 35

हुते चाग्नौ सकृच्छुक्रे ज्वालाया निसृतः कविः / हिरण्यगर्भस्तं दृष्ट्वा ज्वालां भित्त्वा विनिर्गतम्

अग्नीत एकदा शुक्राची आहुती होताच, ज्वाळेतून ‘कवी’ ऋषी बाहेर आला. हिरण्यगर्भाने त्याला ज्वाळा भेदून बाहेर पडताना पाहिले.

Verse 36

भृगुस्त्वमिति चोवाच यस्मात्तस्मात्स वै भृगुः / महादेवस्तथोद्भूतो दृष्ट्वा ब्रह्माणमब्रवीत्

तो म्हणाला—“तू भृगु आहेस”; म्हणून तो भृगु म्हणून प्रसिद्ध झाला. तसेच महादेवही प्रकट झाले आणि ब्रह्माला पाहून म्हणाले.

Verse 37

ममैष पुत्रकामस्य दीक्षितस्य त्वया प्रभो / विजज्ञे प्रथमं देव मम पुत्रो भवत्वयम्

हे प्रभो! पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने दीक्षित झालेल्या माझ्यासाठी, तुमच्यामुळे हाच प्रथम जन्मला आहे. हे देव! हा माझा पुत्र होवो.

Verse 38

तथेति समनुज्ञातो महादेवः स्वयंभुवा / पुत्रत्वे कल्पयामास महादेव स्तदा भृगुम्

‘तथास्तु’ असे म्हणून स्वयंभू ब्रह्म्याची अनुमती घेऊन महादेवांनी त्या वेळी भृगूला पुत्रत्वाने स्वीकारले।

Verse 39

वारुणा भृगवस्तस्मात्तदपत्यं च स प्रभुः / द्वितीयं च ततः शुक्रमङ्गारेष्वजुहोत्प्रभुः

त्यातून वारुण भृगु उत्पन्न झाले आणि तोच त्यांचा प्रभू-पिता ठरला. मग प्रभूने दुसऱ्यांदा शुक्राला अंगारांत आहुती दिली।

Verse 40

अङ्गारेष्वङ्गिरो ऽङ्गानि संहतानि ततोङ्गिराः / संभूतिं तस्य तां दृष्ट्वा वह्निर्ब्रह्माणमब्रवीत्

अंगारांत अंगिराचे अवयव एकत्र झाले आणि त्यातून अंगिरा प्रकट झाले. ती उत्पत्ती पाहून अग्नीने ब्रह्माला सांगितले।

Verse 41

रेतोधास्तुभ्यमेवाहं द्वितीयो ऽयं ममास्त्विति / एवमस्त्विति सो ऽप्युक्तो ब्रह्मणा सदसस्पतिः

अग्नी म्हणाला—‘हे ब्रह्मा, रेतोधा मीच आहे; हा दुसरा माझा असो.’ तेव्हा ब्रह्म्याने सभापतीला म्हटले—‘एवढेच होवो.’

Verse 42

जग्रा हाग्निस्त्वङ्गिरस आग्नेया इति नः श्रुतम् / षट् कृत्वा तु पुनः शुक्रे ब्रह्मणा लोककारिणा

ऐकिवात आहे की अग्नीने अंगिरसाला स्वीकारले; म्हणून ते ‘आग्नेय’ म्हणवले. लोककर्ता ब्रह्म्याने नंतर शुक्राबाबत पुन्हा सहा वेळा तसे केले।

Verse 43

हुते समभवंस्तस्मिन्यद् ब्रह्माण इति श्रुतिः / मरीचिः प्रथमं तत्र मरीचिभ्यः समुत्थितः

त्या हवनकर्मात ‘ब्रह्मा’ प्रकट झाला—अशी श्रुती आहे. तेथे प्रथम मरीचि प्रादुर्भूत झाला; मरीचिंपासून तो उत्पन्न झाला असे मानले जाते.

Verse 44

क्रतौ तस्मिन्क्रतुर्जज्ञे यतस्तस्मात्स वै क्रतुः / अहं तृतीय इत्यत्रिस्तस्मादत्रिः स कीर्त्यते

त्या यज्ञात क्रतु उत्पन्न झाला; म्हणून तो ‘क्रतु’ म्हणून ओळखला गेला. ‘मी तिसरा’ असे म्हणणारा अत्रि; म्हणून तो अत्रि या नावाने कीर्तित आहे.

Verse 45

केशैस्तु निचितैर्भूतः पुलस्त्यस्तेन स स्मृतः / केशैर्लंबैः समुद्भूतस्तस्मात्स पुलहः स्मृतः

दाट/संचित केशांनी युक्त असल्यामुळे तो पुलस्त्य म्हणून स्मृत आहे. आणि लांब केशांपासून उद्भवला म्हणून तो पुलह म्हणून स्मृत आहे.

Verse 46

वसुमध्यात्समुत्पन्नो वशी च वसुमान् स्वयम् / वसिष्ठ इति तत्त्वज्ञैः प्रोच्यते ब्रह्मवादिभिः

वसूंमध्ये उत्पन्न, स्वतः वशी व वसुमान्—असा तो महर्षी तत्त्वज्ञ ब्रह्मवादी ‘वसिष्ठ’ असे म्हणतात.

Verse 47

इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः षण्महर्षयः / लोकस्य सन्तानकरा यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

अशा रीतीने हे ब्रह्माचे मानसपुत्र—सहा महर्षी—लोकाची संतती वाढविणारे आहेत; ज्यांच्यामुळे या प्रजा विस्तारल्या.

Verse 48

प्रजापतय इत्येवं पठ्यन्ते ब्रह्मणःसुताः / अपरे पितरो नाम एतैरेव महर्षिभिः

ब्रह्मदेवांचे पुत्र ‘प्रजापती’ असेच पठित आहेत; ह्याच महर्षींना काही जण ‘पितर’ या नावानेही म्हणतात।

Verse 49

उत्पादिता देवगणाः सप्त लोकेषु विश्रुताः / अजेयाश्च गणाः सप्त सप्तलोकेषु विश्रुताः

उत्पन्न झालेले देवगण सात असून ते सातही लोकांत प्रसिद्ध आहेत; तसेच अजेय गणही सात असून ते सप्तलोकांत विख्यात आहेत।

Verse 50

मारीया भार्गवाश्चैव तथैवाङ्गिरसो ऽपरे / पौलस्त्याः पौलहाश्चैव वासिष्ठाश्चैव विश्रुताः

मारीय, भार्गव तसेच इतर आंगिरस; आणि पौलस्त्य, पौलह व वासिष्ठ—हे सर्व विख्यात आहेत।

Verse 51

आत्रेयाश्च गणाः प्रोक्ता पितॄणां लोकवर्द्धनाः / एते समासतः ख्याताः पुनरन्ये गणास्त्रयः

आत्रेय गणही सांगितले आहेत, जे पितरांचा लोक वाढवितात; हे संक्षेपाने प्रसिद्ध आहेत, पुढे आणखी तीन गण आहेत।

Verse 52

अमर्त्ताश्चाप्रकाशाश्च ज्योतिष्मन्तश्च विश्रुताः / तेषां राजायमो देवो यमैर्विहतकल्मषः

अमर्त, अप्रकाश आणि ज्योतिष्मान—हे विख्यात आहेत; त्यांचा राजा देव यम असून तो यम-नियमांनी कल्मषरहित आहे।

Verse 53

अपरं प्रजानां यतयस्ताञ्छृमुध्वमतन्द्रिताः / कश्यपः कर्दमः शेषो विक्रान्तः सुश्रवास्तथा

आता प्रजांच्या इतर यतींचीही कथा ऐका, हे अचूक लक्ष देणाऱ्यांनो। कश्यप, कर्दम, शेष, विक्रान्त आणि सुश्रवा असेही होते.

Verse 54

बहुपुत्रः कुमारश्च विवस्वान्स शुचिव्रतः / प्रचेतसोरिष्टनेमिर्बहुलश्च प्रजापतिः

बहुपुत्र, कुमार, विवस्वान—तो शुचिव्रत होता. तसेच प्रचेतस, अरिष्टनेमि आणि बहुल—हेही प्रजापती होते.

Verse 55

इत्येवमादयो ऽन्ये ऽपि बहवो वै प्रजेश्वराः / कुशोच्चया वालखिल्याः सभूताः परमर्षयः

अशा प्रकारे आणखीही अनेक प्रजेश्वर होते. कुशोच्चय व वालखिल्य—हे परमर्षी, समवेत ऋषिगण होते.

Verse 56

मनोजवाः सर्वगताः सर्वभोगाश्च ते ऽभवन् / जाताश्च भस्मनो ह्यन्ये ब्रह्मर्षिगणसंमताः

ते मनासारखे वेगवान, सर्वत्र जाणारे आणि सर्वभोगसमृद्ध झाले. तसेच काही अन्य भस्मातून उत्पन्न झाले, ज्यांना ब्रह्मर्षिगण मान्यता देतात.

Verse 57

वैखानसा मुनिगणास्तपः श्रुतपरायणाः / नस्तो द्वावस्य चोत्पन्नावश्विनौ रूपसंमतौ

वैखानस मुनिगण तप व श्रुतीत परायण होते. आणि नस्तोचे दोन पुत्र उत्पन्न झाले—अश्विनीकुमार, रूपाने प्रशंसनीय.

Verse 58

विदुर्जन्मर्क्षरजसो तथा तन्नेत्रसंचरात् / अन्ये प्रजानां पतयः श्रोतोभ्यस्तस्य जज्ञिरे

ते जाणतात की जन्म नक्षत्र-रजापासून तसेच त्याच्या नेत्रांच्या संचारातून झाला; आणि प्रजांचे अन्य अधिपती त्याच्या श्रोतांपासून उत्पन्न झाले.

Verse 59

ऋषयो रोमकूपेभ्यस्तथा स्वेदमलोद्भवाः / अयने ऋतवो मासर्द्धमासाः पक्षसंधयः

ऋषी त्याच्या रोमकूपांतून, तसेच स्वेद-मलातून अन्य उत्पन्न झाले; आणि अयन, ऋतु, मास, अर्धमास, पक्ष व संधी प्रकट झाल्या.

Verse 60

वत्सरा ये त्वहोरात्राः पित्तं ज्योतिश्च दारुणम् / रौद्रं लोहितमित्याहुर्लोहितं कनकं स्मृतम्

जे संवत्सर व अहोरात्र आहेत, तेच पित्त व दारुण ज्योती आहेत; त्यास ‘रौद्र’ व ‘लोहित’ म्हणतात, आणि लोहितास ‘कनक’ असेही स्मरतात.

Verse 61

तत्तैजसमिति प्रोक्तं धूमाश्च पशवः स्मृताः / ये ऽर्चिषस्तस्य ते रुद्रास्तथादित्याः समृद्गताः

त्यास ‘तैजस’ असे म्हटले आहे, आणि धूर हा पशु म्हणून स्मरला आहे; त्याच्या ज्या ज्वाला आहेत त्या रुद्र आहेत, तसेच आदित्यही समृद्ध झाले.

Verse 62

अङ्गारेभ्यः समुत्पन्ना अर्चिषो दिव्यमानुषाः / आदिभूतो ऽस्य लोकस्य ब्रह्मा त्वं ब्रह्मसंभवः

अंगारांपासून उत्पन्न झालेल्या ज्वाला दिव्य-मानुष झाल्या; हे ब्रह्मा, या लोकाचे आदिभूत, तू ब्रह्मापासून उत्पन्न झालास.

Verse 63

सर्वकामदमित्याहुस्तथा वाक्यमुदाहरन् / ब्रह्मा सुरगुरुस्तत्र त्रिदशैः संप्रसादितः

ते त्यास ‘सर्वकामद’ असे म्हणतात आणि तसे वचन उच्चारतात। तेथे देवांनी प्रसन्न केलेला ब्रह्मा देवगुरू झाला।

Verse 64

इमेवै जनयिष्यन्ति प्रजाः सर्वाः प्रचेश्वराः / सर्वे प्रजानां पतयः सर्वे चापि तपस्विनः

हेच प्रचेश्वर सर्व प्रजा उत्पन्न करतील। हे सर्व प्रजांचे पती असतील आणि सर्वच तपस्वीही असतील।

Verse 65

त्वत्प्रसादादिमांल्लोकान्धारयेयुरिमाः क्रियाः / त्वद्वंशवर्द्धनाः शश्वत्तव तेजोविवर्द्धनाः

तुझ्या प्रसादाने या क्रिया या लोकांना धारण करो. या सदैव तुझा वंश वाढवोत आणि तुझे तेज वृद्धिंगत करो.

Verse 66

भवेयुर्वेदविद्वांसः सर्वे वाक्पतयस्तथा / वेदमन्त्रधराः सर्वे प्रजापतिसमुद्भवाः

ते सर्व वेदविद्वान आणि वाणीचे स्वामी होवोत. ते सर्व वेदमंत्रधारी, प्रजापतीपासून उत्पन्न झालेले असोत.

Verse 67

श्रयन्तु ब्रह्मसत्यं तु तपश्च परमं भुवि / सर्वे हि वयमेते च तवैव प्रसवः प्रभो

ते ब्रह्मसत्याचा आश्रय घेऊ देत आणि भुवी परम तप करोत. हे प्रभो, आम्ही सर्व आणि हे सर्व तुझ्याच प्रसवातून उत्पन्न आहोत.

Verse 68

ब्रह्म च ब्रह्माणाश्चैव लोकश्चैव चराचराः / मरीचिमादितः कृत्वा देवाश्च ऋषिभिः सह

ब्रह्म तसेच ब्रह्मागण, आणि सर्व चराचर लोक—देव ऋषींसह, मरीची आदींना अग्रस्थानी करून एकत्र झाले।

Verse 69

अपत्यानीति संचिन्त्य ते ऽपत्ये कामयामहे / तस्मिन् यज्ञे महाभागा देवाश्च ऋषयश्च ये

‘अपत्य होवो’ असा विचार करून ते म्हणाले, ‘आम्हाला संततीची इच्छा आहे।’ त्या यज्ञात महाभाग देव आणि ऋषी उपस्थित होते।

Verse 70

एते त्वद्वंशसंभूताः स्थानकालाभिमानिनः / तव तेनैव रूपेण स्थापयेयुरिमाः प्रजाः

हे तुझ्या वंशातून उत्पन्न, स्थान-कालाचे अभिमानी आहेत; ते तुझ्याच त्या रूपाने या प्रजांची स्थापना करो।

Verse 71

युगादिनिधनाश्चापि स्थापयन्तु इति द्विजाः / ततो ऽब्रवील्लोकगुरुः परमित्यभिधार यन्

द्विज म्हणाले, ‘युगांचा आरंभ व अंतही तेच स्थापोत.’ तेव्हा लोकगुरूंनी सांगितले, ‘हे परम निश्चय मानून धारण करा.’

Verse 72

एतदेव विनिश्चित्य मया सृष्टा न संशयः / भवतां वंशसंभूताः पुनरेते महर्षयः

हाच निश्चय करून मी सृष्टी केली आहे—यात संशय नाही. हे महर्षी पुन्हा तुमच्याच वंशातून उत्पन्न झाले आहेत।

Verse 73

तेषां भृगोः कीर्त्तयिष्ये वंशं पूर्वं महात्मनः / विस्तरेणानुपूर्व्या च प्रथमस्य प्रजापतेः

आता मी त्या महात्मा भृगूंचा वंश प्रथम सांगीन, आणि प्रथम प्रजापतीचेही क्रमाने सविस्तर वर्णन करीन।

Verse 74

भार्ये भृगोरप्रतिमे उत्तमाभिजने शुभे / हिरण्यकशिपो कन्या दिव्या नाम परिश्रुता

भृगूंची पत्नी अनुपम, शुभ आणि उत्तम कुलात जन्मलेली होती; ती हिरण्यकशिपूची कन्या असून ‘दिव्या’ या नावाने प्रसिद्ध होती।

Verse 75

पुलोम्नश्चव पौलोमी दुहिता वरवर्णिनी / भृगोस्त्वजनयद्दिव्या पुत्रं ब्रह्मविदां वरम्

पुलोमनाची कन्या पौलोमी श्रेष्ठ वर्णाची होती; त्या दिव्येने भृगूपासून ब्रह्मविदांमध्ये श्रेष्ठ असा पुत्र जन्माला घातला।

Verse 76

देवासुराणामाचार्यं शुक्रं कविवरं ग्रहम् / शुक्र एवोशना नित्यमतः काव्यो ऽपि नामतः

देव-दानवांचे आचार्य, कवींमध्ये श्रेष्ठ असा ग्रह शुक्र; तोच सदैव उशना म्हणून ओळखला जातो, म्हणून नावाने ‘काव्य’ही म्हणतात।

Verse 77

पितॄणां मानसी कन्या सोमपानां यशस्विनी / शुक्रस्य भार्या गौर्नाम विजज्ञे चतुरः सुतान्

पितरांची मानसी कन्या, सोमपानांची यशस्विनी ‘गौ’ नावाची, शुक्राची पत्नी झाली आणि तिने चार पुत्रांना जन्म दिला।

Verse 78

त्वष्टा चैव वरत्री च शण्डामकारै च तावुभौ / तेजसादित्यसंकाशा ब्रह्मकल्पाः प्रभावतः

त्वष्टा व वरत्री तसेच शण्डामकार—हे दोघेही तेजाने सूर्यसमान आणि प्रभावाने ब्रह्मकल्पासारखे होते.

Verse 79

रजतः पृथुरश्मिश्च विद्वान्यश्च बृहङ्गिराः / वरत्रिणः सुता ह्येते ब्रह्मिष्ठा दैत्ययाजकाः

रजत, पृथुरश्मि, विद्वान्य आणि बृहंगिरा—हे वरत्रीचे पुत्र; ब्रह्मनिष्ठ आणि दैत्यांचे याजक होते.

Verse 80

इज्याधर्मविनाशार्थं मनुमेत्याभ्ययाजयन् / निरस्यमानं वै धर्मं दृष्ट्वेन्द्रो मनुमाब्रवीत्

यज्ञधर्माचा नाश करण्यासाठी ते मनूकडे येऊन यजन करवू लागले. धर्म दूर लोटला जातो आहे असे पाहून इंद्राने मनूला सांगितले.

Verse 81

एतैरेव तु कामं त्वां प्रापयिष्यामि याजनम् / श्रुत्वेन्द्रस्य तु तद्वाक्यं तस्माद्देशादपाक्रमन्

‘यांच्याच द्वारे मी तुला याजनाचे फल नक्की मिळवून देईन।’ इंद्राचे हे वचन ऐकून ते त्या देशातून निघून गेले.

Verse 82

तिरोभूतेषु तेष्विन्द्रो मनुपत्नीमचेतनाम् / ग्रहेण मोचयित्वा च ततश्चानुससार ताम्

ते अदृश्य झाल्यावर इंद्राने मूर्च्छित मनुपत्नीला ग्रह (राहू)च्या पकडीतून सोडवले आणि मग तिच्या मागोमाग गेला.

Verse 83

तत इन्द्रविनाशाय यतमानान्मुनींस्तु तान् / तानागतान्पुनर्दृष्ट्वा दुष्टानिन्द्रो विहस्य तु

मग इंद्राच्या विनाशासाठी प्रयत्न करणारे ते मुनी पुन्हा आलेले पाहून दुष्ट इंद्र हसला।

Verse 84

ततस्ता नदहत्क्रुद्धो वेद्यर्द्धे दक्षिणे ततः / तेषां तु धृष्यमाणानां तत्र शालावृकैः सह

मग क्रुद्ध होऊन त्याने वेदीच्या दक्षिण भागात त्यांना जाळून टाकले; तेथे ते शालावृकांसह छळले गेले।

Verse 85

शीर्षाणि न्यपतंस्तानि खर्जूरा ह्यभवंस्ततः / एवं वरत्रिणः पुत्रा इन्द्रेण निहताः पुरा

त्यांची मस्तके खाली पडली; मग ती खजुराच्या झाडांत झाली. अशा रीतीने वरत्रिणाचे पुत्र पूर्वी इंद्राने मारले।

Verse 86

जयन्त्यां देवयानी तु शुक्रस्य दुहिताभवत् / त्रिशिरा विश्वरूपस्तु त्वष्टुः पुत्रो ऽभवन्महान्

जयंत्येतून शुक्राची कन्या देवयानी झाली; आणि त्वष्ट्याचा महान पुत्र त्रिशिरा विश्वरूप झाला।

Verse 87

यशोधरायामुत्पन्नो वैरोचन्यां महायशाः / विश्वरूपानुजश्चैव विश्वकर्मा च यः स्मृतः

यशोधरेपासून, वैरोचनीमध्ये, महायशस्वी असा जन्मला—जो विश्वरूपाचा अनुज आणि ‘विश्वकर्मा’ म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 88

भृगोस्तु भृगवो देवा जज्ञिरे द्वादशात्मजाः / दिव्यानुसुषुवे कन्या काव्यस्यैवानुजा प्रभोः

भृगूपासून ‘भृगव’ नावाचे बारा देवपुत्र उत्पन्न झाले. प्रभु काव्याची अनुजा अशी एक दिव्य कन्याही जन्मली.

Verse 89

भुवनोभावनश्चैव अन्त्यश्चान्त्यायनस्तथा / क्रतुः शुचिः स्वमूर्द्धा च व्याजश्च वसुदश्च यः

भुवनोभावन, अन्त्य व अन्त्यायन; तसेच क्रतु, शुचि, स्वमूर्द्धा, व्याज आणि वसुद—हेही होते.

Verse 90

प्रभवश्चाव्ययश्चैव द्वादशो ऽधिपतिः स्मृतः / इत्येते भृगवो देवाः स्मृता द्वादश यज्ञियाः

प्रभव व अव्यय हेही होते; आणि बारावा ‘अधिपति’ म्हणून स्मरणात आहे. असे हे यज्ञीय भृगव देव बारा सांगितले आहेत.

Verse 91

पौलोम्यजनयत्पुत्रं ब्रह्मिष्ठं वशिनं द्विजम् / व्यादितः सो ऽष्टमे मासिगर्भः क्रूरेण रक्षसा

पौलोमीने ब्रह्मनिष्ठ, संयमी असा द्विज पुत्र जन्माला घातला. आठव्या महिन्यात तो गर्भ क्रूर राक्षसाने फाडला.

Verse 92

च्यवनाच्च्यवनः सो ऽथ चेतनात्तु प्रचेतनः / प्रचेताः श्च्यवनः क्रोधाद्दग्धवान्पुरुषादकान्

च्यवनामुळे तो ‘च्यवन’ आणि चेतनेमुळे ‘प्रचेतन’ म्हणून ओळखला गेला. क्रोधाने प्रचेताः च्यवनाने मनुष्यभक्षक राक्षसांना भस्म केले.

Verse 93

जनयामास पुत्रौ द्वौ सुकन्यायां सभार्गवः / आप्रवानं दधीचं च तावुभौ साधुसंमतौ

त्या भार्गवाने सुकन्येपासून दोन पुत्र उत्पन्न केले—आप्रवान आणि दधीच; ते दोघेही साधुजनांना मान्य होते।

Verse 94

सारस्वतः सरस्वत्यां दधीचस्योदपद्यत / ऋची पत्नी महाभागा अप्रवानस्य नाहुषी

दधीचापासून सरस्वतीमध्ये सारस्वत नावाचा पुत्र झाला; आणि अप्रवानाची महाभागा पत्नी ऋची नाहुषी होती।

Verse 95

तस्यामौर्व ऋषिर्जज्ञे ऊरुं भित्तवा महायशाः / और्वस्यासीदृचीकस्तु दीप्तो ऽग्निसमतेजसा

तिच्यात महायशस्वी और्व ऋषी उरू भेदून जन्मला; आणि और्वाचा पुत्र ऋचीक अग्निसमान तेजाने दीप्त होता।

Verse 96

जमदग्निरृचीकस्य सत्यवत्यामजायत / भृगोश्चरुविपर्यासे रौद्रवैष्णवयौः पुरा

ऋचीकाच्या सत्यवतीपासून जमदग्नी जन्मला; पूर्वी भृगूच्या चरुविपर्यासात रौद्र व वैष्णव भागांच्या कारणाने हे घडले।

Verse 97

जमनाद्वैष्मवस्याग्नेर्जमदग्निरजायत / रेणुकाजमदग्नेश्च शक्रतुल्यपराक्रमम्

वैष्णव अग्नीच्या ‘जमन’मुळे जमदग्नी जन्मला; आणि रेणुकेपासून जमदग्नीला शक्रतुल्य पराक्रम असलेला पुत्र झाला।

Verse 98

ब्रह्मक्षत्रमयं रामं सुषुवे ऽमिततेजसम् / ओर्वस्यासीत्पुत्रशतं जमदग्निपुरोगमम्

ऊर्वेने ब्राह्म-क्षात्रस्वभावयुक्त, अमित तेजस्वी रामास जन्म दिला. त्या ऊर्वेचे शंभर पुत्र झाले; त्यांत जमदग्नी अग्रणी होता.

Verse 99

तेषां पुत्र सहस्राणि भार्गवाणां परस्परात् / ऋष्यतरेषु वै बाह्या बहवो भार्गवाः स्मृताः

त्या भार्गवांमध्ये परस्परांपासून हजारो पुत्र उत्पन्न झाले. ऋष्यतर शाखांमध्येही अनेक भार्गव बाह्य (इतर) म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 100

वत्सा विदा आर्ष्टिषेणा यस्का वैन्याश्च शौनकाः / मित्रेयुः सप्तमा ह्येते पक्षा ज्ञेयास्तु भार्गवाः

वत्स, विदा, आर्ष्टिषेण, यस्क, वैन्य आणि शौनक; तसेच मित्रेयु हा सातवा—हे सर्व भार्गवांचे ‘पक्ष’ (शाखासमूह) म्हणून जाणावे.

Verse 101

शृणुताङ्गिरसो वंशमग्नेः पुत्रस्य धीमतः / यस्यान्ववाये संभूता भारद्वाजाः सगौतमाः

अग्नीच्या धीमान पुत्र अंगिरसाचा वंश ऐका; ज्याच्या वंशपरंपरेत भारद्वाज आणि गौतमांसह ऋषी उत्पन्न झाले.

Verse 102

देवाश्चाङ्गिरसो मुख्यास्त्त्विषिमन्तो महौजसः / सुरूपा चैव मारीची कार्दमी च तथा स्वराट्

अंगिरसाचे प्रमुख देवस्वरूप पुत्र तेजस्वी व महाबलवान होते; तसेच सुरूपा, मारीची, कार्दमी आणि स्वराट हेही (उत्पन्न झाले).

Verse 103

पथ्या च मानवी कन्या तिस्रो भार्या ह्यथर्वणः / अथर्वणस्तु दायादास्तासु जाताः कुलोद्वहाः

पथ्या व मानवी कन्या—अथर्वणाच्या तीन भार्या होत्या. त्या तिघींमधून अथर्वणाचे दायाद, कुलोद्धारक पुत्र जन्मले.

Verse 104

उत्पन्ना महता चैव तपसा भावितात्मनः / बृहस्पतिं सुरूपायां गौतमं सुषुवे स्वराट्

महान तपाने भावित आत्मा असलेल्या स्वराटापासून त्या उत्पन्न झाल्या. सुरूपा हिच्या गर्भातून बृहस्पती आणि गौतम जन्मले.

Verse 105

अयास्यं वामदेवं च उतथ्यमुशितिं तथा / धृष्णिः पुत्रस्तु पथ्यायाः संवर्त्तश्चैव मानसः

अयास्य, वामदेव, उतथ्य आणि उशिती हेही झाले. पथ्येचा पुत्र धृष्णि, आणि मानवीपासून संवर्त्त जन्मला.

Verse 106

कितवश्चाप्ययास्यस्य शरद्वांश्चप्युतथ्यजः / अथोशिजो दीर्घतमा बृहदुक्थो वामदेवजः

अयास्याचा पुत्र कितव, आणि उतथ्यापासून शरद्वान झाला. अथोशिजापासून दीर्घतमा, व वामदेवापासून बृहदुक्थ जन्मला.

Verse 107

धृष्णेः पुत्रः सुधन्वा तु ऋषभश्च सुधन्वनः / रथकाराः स्मृता देवा ऋभवो ये परिश्रुताः

धृष्णीचा पुत्र सुधन्वा, आणि सुधन्वाचा पुत्र ऋषभ. जे परिश्रुत ऋभू आहेत, ते देव रथकार—दिव्य शिल्पी म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 108

बृहस्पतेर्भरद्वाजो विश्रुतः सुमहायशाः / बृहस्पतिं सुरूपायां गौतमं सुषुवे स्वराट्

बृहस्पतीचा पुत्र भरद्वाज अतिशय प्रसिद्ध व महायशस्वी होता. स्वराट् ने सुरूपेच्या गर्भातून गौतम व बृहस्पती यांना जन्म दिला.

Verse 109

औरसांगिरसः पुत्राः सुरूपायां विजज्ञिरे / आधार्यायुर्द्दनुर्दक्षो दमः प्राणस्त थैव च

सुरूपेच्या गर्भातून आंगिरसाचे औरस पुत्र जन्मले—आधार्यायु, दनु, दक्ष, दम आणि प्राण.

Verse 110

हविष्यांश्च हविष्णुश्च ऋतः सत्यश्च ते दश / अयास्याश्चप्युतथ्याश्च वामदेवास्तथौशिजाः

त्या दहांमध्ये हविष्यांश, हविष्णु, ऋत, सत्य; तसेच अयास्य, उतथ्य, वामदेव आणि औशिज होते.

Verse 111

भारद्वाजाः सांकृतयो गर्गाः कण्वरथीतराः / मुद्गला विष्णुवृद्धाश्च हरिताः कपयस्तथा

भारद्वाज, सांकृत्य, गर्ग, कण्व, रथीतर; तसेच मुद्गल, विष्णुवृद्ध, हरित आणि कपि—हीही शाखा आहेत.

Verse 112

तथा रूक्षभरद्वाजा आर्षभाः कितवस्तथा / एते चाङ्गिरसां पक्षा विज्ञेया दश पञ्च च

तसेच रूक्षभारद्वाज, आर्षभ आणि कितवही आहेत. हे आंगिरस वंशाचे पक्ष (शाखा) जाणावे—दहा आणि पाच, एकूण पंधरा.

Verse 113

ऋष्यन्तरेषु वै बाह्या बहवोङ्गिरसः स्मृताः / मरीचेरपि वक्ष्यामि भेद मुत्तमपूरुषम्

इतर ऋषि-परंपरांतही अनेक आंगिरस ऋषी प्रसिद्ध मानले गेले आहेत. आता मी मरीचीचाही तो भेद, उत्तम पुरुषाविषयी, सांगणार आहे.

Verse 114

यस्यान्ववाये संभूतं जगत्स्थावरजङ्गमम् / मरीचिरापश्चकमे नाभिध्यायन्प्रजेप्सया

ज्याच्या वंशपरंपरेतून स्थावर-जंगमांसह हे सर्व जगत उत्पन्न झाले, त्या मरीचीने प्रजा प्राप्तीच्या इच्छेने जलांचा आश्रय इच्छिला व ध्यान केले.

Verse 115

पुत्रः सर्वगुणोपेतः प्रजावान्प्रभवेदिति / संयुज्यात्मानमेवन्तु तपसा भावितः प्रभुः

‘सर्वगुणसंपन्न व प्रजायुक्त पुत्र उत्पन्न व्हावा’ असे ठरवून प्रभूने तपाने आपल्या आत्मस्वरूपाला संयमित व परिपक्व केले.

Verse 116

आहताश्च ततः सर्वा आपः समभवंस्तदा / तासु प्रणिहितात्मानमेकं सो ऽजनयत्प्रभुः

तेव्हा सर्व जलराशी उद्भवून प्रवाहित झाल्या. त्या जलांत आत्मा स्थिर करून प्रभूने एक (संतान) उत्पन्न केली.

Verse 117

पुत्रमप्रतिमं नाम्नारिष्टनेमिं प्रजापतिम् / पुत्रं मरीचिस्तपसि निरतः सो ऽप्स्वतीतपत्

मरीचीने तपात निरत होऊन जलांत अत्यंत तप केले आणि ‘अरिष्टनेमि’ नावाचा अनुपम प्रजापती-पुत्र उत्पन्न केला.

Verse 118

प्रध्याय हि सतीं वाचं पुत्रार्थी सरिरे स्थितः / सप्तवर्षसहस्राणि ततः सो ऽप्रतिमो ऽभवत्

पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने देहात स्थित राहून त्याने पवित्र वाणीचे ध्यान केले; सात हजार वर्षांनंतर तो अनुपम झाला.

Verse 119

कश्यपः सवितुर्विद्वांस्तेजसा ब्रह्मणा समः / मन्वन्तरेषु सर्वेषु ब्रह्मणोंऽशेन जायते

कश्यप सवित्यासारखा विद्वान आणि तेजाने ब्रह्म्यासमान आहे; सर्व मन्वंतरांत तो ब्रह्माच्या अंशाने जन्मतो.

Verse 120

कन्यानिमित्तमत्युक्तो दक्षेण कुपितः प्रभुः / अपिबत्स तदा कश्यं कश्यं मद्यमिहोच्यते

कन्येच्या कारणाने दक्षाने अतिशय अपमान केल्याने प्रभू क्रुद्ध झाले; तेव्हा त्यांनी ‘कश्य’ पिले—इथे ‘कश्य’ हे मद्य म्हणतात.

Verse 121

हास्ये कशिर्हि विज्ञेयो वाङ्मनः कश्यमुच्यते / कश्यं मद्यं स्मृतं विप्रैः कश्यपानां तु कश्यपः

हास्यात ‘कशी’ असे ओळखले जाते आणि वाणी-मनाला ‘कश्यम्’ म्हणतात; ‘कश्य’ हे मद्य असे विप्रांनी मानले आहे, आणि कश्यपांमध्ये कश्यपच श्रेष्ठ आहे.

Verse 122

कशेति नाम यद्वाचो वाचा क्रूरमुदात्दृतम् / दक्षाभिशप्तः कुपितः कश्यपस्तेन सो ऽभवत्

वाणीतील ‘कश’ हे नाव कठोर व उग्र उच्चारले जाते; दक्षाच्या शापाने क्रुद्ध कश्यप त्यामुळेच तसा झाला.

Verse 123

तस्माच्च कश्यपायोक्तो ब्रह्मणा परमेष्ठिना / तस्मै प्राचेतसो दक्षः कन्यास्ताः प्रत्यपादयत्

म्हणून परमेष्ठी ब्रह्म्याने कश्यपाला सांगितले; तेव्हा प्राचेतस दक्षाने त्याला त्या कन्या अर्पण केल्या।

Verse 124

सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वा वै लोकमातरः / इत्येतमृषिसर्गं तु पुण्यं यो वेद वारुणम्

त्या सर्व ब्रह्मवादिनी आहेत आणि सर्वच लोकमाता आहेत; जो हा वारुण पुण्य ऋषिसर्ग जाणतो तो धन्य होय।

Verse 125

आयुष्मान्पुण्यवाञ्छुद्धः सुखमाप्नोति शाश्वतम् / धारणाच्छ्रवणाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते

तो दीर्घायुषी, पुण्यवान व शुद्ध होऊन शाश्वत सुख प्राप्त करतो; धारण किंवा श्रवण केल्यानेही तो सर्व पापांतून मुक्त होतो।