Anuvaka 3
या अनुवाकात जिवंत औषधांद्वारे—जल, औषधी, वृक्ष—भैषज्य (उपचार) व शांती साधणे हा मुख्य विषय आहे; घराच्या सुरक्षिततेसाठी अपशकुन-निवारणही सांगितले आहे. आपः (जल) पर्जन्य, संगमस्थळे व वाहते पाणी अशा रूपांनी सर्वत्र उपस्थित दैवी औषध म्हणून स्तुत्य आहेत. औषधींची शक्ती भूमी/पृथिवीत रुजलेली असून ती वाढ, पोषण व समृद्धी देते असे वर्णन करून पाप्मान व शरीरातील स्थानिक व्याधी दूर करण्याची प्रार्थना केली आहे. मधयुक्त यव/वनस्पतीकर्माद्वारे समृद्धीची कामना केली जाते. कबूतर, घुबड इत्यादी अपशकुन पक्ष्यांमुळे होणारे अरिष्ट शांत करून गृहकल्याण राखले जाते.
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
हे संक्षिप्त उपचार‑आणि‑पोषणपर सूक्त केशवर्धनी (केस वाढविणारी) औषधीची शक्ती भुमी/पृथ्वीमध्ये अधिष्ठित करते—वनस्पतीजीवन व औषधशक्तीचा परम आधार असलेल्या पृथ्वीपासूनच तिचे सामर्थ्य येते असे सांगते. पृथ्वीच्या बाह्य त्वचेपासून (त्वच) औषध ‘संकलित’ करून, त्या औषधीला सर्व उपायांमध्ये अग्रस्थानी उचलून धरते; आणि शेवटी औषधींना समृद्ध, अजेय, केसांना बळ देऊन वाढविणारे कार्यकारी घटक म्हणून संबोधते.
Sukta 22
AV 6.22 हे संक्षिप्त अपाम्-भैषज्य सूक्त आहे. यात जलांना—विशेषतः मरुत्-शक्तीने भारलेला पाऊस—भूमी व देह उघडणारे, ओलावा देणारे आणि पुनर्जीवित करणारे सजीव औषध मानले आहे. मेघ, वृष्टी आणि ऋत अशा विश्व-जलव्यवस्थेचा प्रत्यक्ष उपचाराशी संबंध जोडून, जल औषधी वनस्पतींमध्ये रस भरते, पोषण वाढवते आणि कोरडेपणा व अव्यवस्था धुऊन दूर करते असे सांगितले आहे. जलांचा शिस्तबद्ध अवतार आणि त्यांची मधुरता देणारी शक्ती यांचे स्तवन करून, भूमी, वनस्पती आणि व्यक्ती यांच्यात योग्य प्रवाह पुन्हा प्रस्थापित होणे म्हणजेच आरोग्यलाभ—अशी पुनर्प्राप्तीची चौकट हे सूक्त मांडते.
Sukta 23
AV 6.23 हा एक संक्षिप्त उपचार-मंत्र आहे. तो दिव्य आपांना सदैव उपलब्ध औषध म्हणून—दिवसा व रात्री अखंड वाहणाऱ्या—आवाहन करून शुद्धी, शीतलता आणि पुनर्स्थापन यांसाठी विनवतो. येथे पाणी केवळ द्रव्य नसून, विधीत ‘विणलेली’ शक्ती मानली आहे—जी क्लेश त्वरित सैल करून बाहेर हाकलते. शेवटी हा विधी सवितृच्या पवित्र प्रेरणेअधीन ठेवला जातो, जेणेकरून आपा आणि औषधी वनस्पती कल्याणासाठी सौम्य व हितकर रीतीने कार्य करतील.
Sukta 24
हे लघु भैषज्य सूक्त आपस् (जलदेवता) यांना दिव्य वैद्य म्हणून आवाहन करते. वाहणाऱ्या, साठलेल्या आणि संगमातून उत्पन्न झालेल्या त्यांच्या शक्तीचे स्पर्श्य औषधात रूपांतर होते असे यात सांगितले आहे. विशेषतः संगमजल आणि सिंधूच्या अधिपत्याखालील नदी-प्रणालीतील जल यांची याचना करून, दाहक वेदना धुवून दूर कराव्यात व अंतःसुख आणि स्पष्टता पुनर्स्थापित करणारा “हृदय-प्रकाशक” उपाय प्रदान करावा अशी प्रार्थना केली आहे.
Sukta 25
AV 6.25 हा संक्षिप्त आथर्वणिक हाकलून-लावण्याचा मंत्र आहे. यात ‘वाकाः’ असे नामांकित, समूहाने येणारे बाधक घटक मानवीकृत व्याधी-शक्ती म्हणून कल्पिले आहेत; ते मान, खांदा इत्यादी विशिष्ट सांध्यांवर ‘दाब देत’ बसल्याप्रमाणे असून रुग्णाच्या परिघातून हद्दपार करायचे आहेत. पाच/पन्नास, सात/सत्तर, नऊ/नव्वद अशा वाढत्या गणनांनी त्यांची नावे मोजत-मोजत मंत्र त्यांना विधीपूर्वक ‘मोजून बाहेर काढतो’ व विखुरतो; ब्रह्मन् (प्रभावी वाणी) या क्रियाशील शक्तीने उपचाराची मुद्रा घट्ट करतो. याची शक्ती अपोत्प्रायिक आहे: तो रोगाशी तडजोड करत नाही; ‘इथून निघून जा’ अशा कठोर हकालपट्टीच्या सूत्राने त्याला नाहीसे होण्याची आज्ञा देतो.
Sukta 26
AV 6.26 हा संक्षिप्त आथर्वणिक हाकलून-लावण्याचा मंत्र आहे. तो पाप्मान (दुष्टता, रोग, दुर्दैव) याला थेट सामोरे जाऊन रुग्णाला सोडून देण्यास भाग पाडतो. यात उपचाराचा हेतू (पीडिताला “मंगलाच्या जगात” परत आणणे) आणि अधिक कठोर स्थानांतरण-तर्क यांचा संगम आहे: जर ते दुष्टत्व चिकटून राहिले, तर ते दूर वळवले जाते—अखेर शत्रूकडे वळवले जाते—आणि हे “सहस्रनेत्र अमर” यांच्या दंडाधिकाराने घडवले जाते.
Sukta 27
हा लहान अथर्ववैदिक शांती-मंत्र घराजवळ किंवा घरात कबूतर दिसणे या अपशकुनाचा प्रभाव शमवतो; त्याला निरृति (आपत्ती)चा दूत मानले जाते. पक्ष्याला देवांच्या नियंत्रणाखाली संभाव्य शुभचिन्ह म्हणून पुनर्व्याख्यित करून, आणि अग्नी (गृहाग्नी/चूल) येथे संरक्षण दृढ करून, हा सूक्त घराला त्या शकुनाच्या पकडीतून “मुक्त” करतो व माणसे आणि पशुधन यांच्यासाठी शम् (क्षेम) प्रस्थापित करतो.
Sukta 28
हे लघु अरीष्ट-क्षयण सूक्त घराला “चिकटलेला” अपशकुन—कपोत (पारवा) या रूपाने—ऋच् (फलदायी छंदोबद्ध वाणी) यांच्या बळाने, आमिषाच्या साहाय्याने, हाकलून देऊन निष्प्रभ करते. नंतर अग्नी व गुरे यांच्या भोवती रक्षणपर परिघ उभा करून गृहक्षेत्र सुरक्षित करते. शेवटी यम/मृत्यू यांना प्रसन्न करून, घरातील ऊर्ज (जीवनदायी समृद्धी) न आटवता अपशकुनाची वाटचाल तोडते. तीन संक्षिप्त हालचालींत हे सूक्त अपशकुनाला प्रस्थानात, धोक्याला रक्षित प्रतिष्ठेत (श्रवस्), आणि मृत्युभयाला शांत केलेल्या अंतरात रूपांतरित करते.
Sukta 29
AV 6.29 हे संक्षिप्त अरीष्ट-निवारण सूक्त आहे. घरात अपशकुन निर्माण करणाऱ्या शकुन-पक्ष्यांमुळे—विशेषतः घुबडाच्या हाकेमुळे आणि कबुतराचा घरच्या अग्नीशी झालेला अशुभ स्पर्श यामुळे—उत्पन्न होणारे अरीष्ट हे सूक्त शांत करून निष्प्रभ करते. या चिन्हांना ‘मोघ’ (फलहीन) असे पुनर्व्याख्यायित करून, निरृतीला तिच्या ‘दूतां’द्वारे घरात प्रवेश करू न देण्याचा अडसर घालते. तसेच त्या धोकादायक शक्तीला वर्षभरासाठी घरापासून दूर, यमाशी संबंधित अशा निर्वासन-गंतव्याकडे विधिपूर्वक वळवते.
Sukta 30
AV 6.30 हा संक्षिप्त आथर्वणिक मंत्रचक्र आहे. यात औषधी/वनस्पती-शक्तीचा दोन प्रकारे उपयोग केला आहे: (1) मधमिश्रित यवकर्माद्वारे प्रायश्चित्त व समृद्धी, आणि (2) व्यक्तिरूप शमीवृक्षाच्या भ्रम उत्पन्न करणाऱ्या “माद”द्वारे प्रतिस्पर्धा-नियंत्रण. हा सूक्त शत्रुत्वपूर्ण किंवा स्पर्धात्मक वाढ (प्रतीकात्मक व प्रत्यक्ष) दूर करून गृहकृपा दृढ करतो—विशेषतः मुलांचे संरक्षण, तसेच सामाजिक असुरक्षिततेचा केंद्रबिंदू मानल्या जाणाऱ्या केस/रूपाचे शमन यासाठी.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.