Anuvaka 14
हा अनुवाक अवकाश, वाणी आणि योग्य वेळी मिळणारी दैवी मदत यांवर प्रभुत्व ठेवून विधिपूर्वक संरक्षण व दैनंदिन कार्यसिद्धी साधण्याचा विषय मांडतो. दिशांना साक्षी/रक्षक मानून सीमांचे शोधन व निर्धारण; ढोल इत्यादी ध्वनी-विधी, युग्म पठण, ‘स्थिर उभे रहा’ अशा सूत्रांनी सार्वजनिक परफॉर्मेटिव्ह आचरण; अडथळे भेदून शत्रुत्वकारी शक्तींना दूर लोटणे; इंद्रिय सामर्थ्य—मंत्राला वज्रासारखे करून पर्जन्यासारखी वाढ/समृद्धी घडवणे; अश्विनीकुमारांची वैद्यक-रक्षा व प्राणवर्धन देऊन यजमान/आश्रिताला आरोग्य, जीवनीशक्ती व शीघ्र पुनर्स्थापना देणे; तसेच उषःकालप्रेरित नवचैतन्याचा संकेतही येथे आहे.
Suktas in Anuvaka 14
Sukta 131
AV 20.131 हा पौष्टिक प्रवृत्तीचा सूक्त-खंड असून, वानस्पती/वृक्षांच्या—दृढपणे व एकत्र उभ्या राहणाऱ्या—प्रतिमेद्वारे यजमान किंवा गृहासाठी स्थैर्य, संरक्षण आणि समृद्धीची वाढ प्रस्थापित करतो. सोनं, रथ, अलंकार इत्यादी संपत्ती-सूचीच्या भाषेसोबतच यात अपोत्प्रायिक (अपशकुन-निवारक) छटा आहे: शत्रुत्वकारी शक्ती आघाताने पाडल्या जाऊन निष्प्रभ केल्या जातात असे चित्रित होते; आणि विधीची आधार-व्यवस्था ‘एकत्र उभी’ राहून जिवंत किल्ल्यासारखी रक्षा करते.
Sukta 132
AV 20.132 हे अपोत्‍रोपायिक (अपशकुन-निवारण/प्रतिमंत्र) सूक्त आहे. यात रक्षक देवीला (फलदायी दैवी शक्ती) आणि विखुरणाऱ्या नैसर्गिक बलाला—वाताला (वारा)—आवाहन करून शत्रूंचे कट, भ्रम आणि विधीबद्ध फसवणूक मोडून काढली जाते. भाषेत प्रहार, गोंधळ उडवणे आणि शत्रूचा पायथा ‘ढवळून’ काढणे यावर भर आहे—हानीचे लपलेले आधार/आंकर उखडून टाकून त्यांना दूर हाकलणे. शत्रुत्वकारी शक्तीचे नामनिर्देशन करून तिला अस्थिर व सैल करणे, आणि देवीच्या निर्णायक प्रहाराने संरक्षण ‘मुद्रित’ करणे—यातच या सूक्ताचे सामर्थ्य आहे.
Sukta 133
AV 20.133 हे उत्तरकालीन, व्यवहार्य स्वरूपाचे उपदेशपर सूक्त आहे. ते एका कुमारिका (कन्या)ला उद्देशून, गुपितपणाला भेदून गैरसमज दुरुस्त करण्यासाठी कठोर शारीरिक व सामाजिक वास्तववाद थेट मांडते. यातील पुनरावृत्त ध्रुवपद—“तुला वाटते तसे नाही”—हे ‘उघडकीस आणणारे’ वाक्यकृत्य म्हणून कार्य करते: ते आत्मफसवणुकीचा निषेध करते, पुरुषांच्या “असत्य” (अनृत)ला प्रत्युत्तर देते, आणि संरक्षण म्हणून सत्यज्ञानाची पुनर्स्थापना करते.
Sukta 134
हा लहानसा खिला-शैलीचा मंत्र पूर्व, पश्चिम, उत्तर आणि दक्षिण या चारही दिशांना विधिपूर्वक हाक देऊन यज्ञ/कर्मक्षेत्र स्वच्छ व अधीन करतो. दिशानिर्देशक पुनरुक्त सूत्रांद्वारे तो शत्रुत्वकारी शक्तींना धिक्कारून हुसकावतो, अडथळे निर्माण करणारे प्रभाव विखुरतो; तसेच विधिकर्त्याच्या नियंत्रणाखाली असलेला नावाने निर्दिष्ट केलेला चल ‘चिन्ह/दूत’ पुढे ‘पाठवू’ शकतो. याची शक्ती सर्वदिशात्मक व्यापात आहे—कोणत्याही दिशेत अपायकारक गोष्टींना लपण्याची जागा उरत नाही.
Sukta 135
हे उशिरच्या काळातील, सादरीकरणप्रधान अथर्ववैदिक सूक्त सार्वजनिक ध्वनी-विधी म्हणून कार्य करते: डुंडुभी/ढोल वाजवणे आणि जोडीनं पठण यांद्वारे पुढे येणे–माघार घेणे–ठाम उभे राहणे हे नाट्यरूपाने दाखवून, एखाद्या स्थळावर किंवा समुदायावर रक्षणकारी दृढता (थामस्) प्रस्थापित केली जाते. हे अपोत्‍रोपायिक सीमाबळकटीकरणाला समृद्धीच्या आश्वासनांशी जोडते—विशेषतः विधीचा सुव्यवस्थित काळ, दानांचे यथायोग्य प्राप्तीकरण, आणि विपुल अन्न—दिव्य ‘स्थैर्य-शक्ती’ व आदर्श दैवी पुरवठ्याचे आवाहन करून.
Sukta 136
हे उत्तरकालीन अथर्ववैदिक सूक्त घरगुती समृद्धी व संरक्षणासाठीचे कर्म आहे. यात अडथळे “ठराविक ठिकाणी स्थिर बसलेले” मानून त्यांची मांडणी मोडून त्यांना पळवून लावले जाते. वानस्पती (यज्ञीय वनस्पती-शक्ती), सक्तु/ओदन अशी धान्य-आहार अर्पणे, आणि तेलाने अभ्यंग—या उपायांचा संयोग करून उग्र शक्तींना शांत करणे, स्थानिक इजा/वेदना कमी करणे, आणि घरातील कार्य शुद्ध व यशस्वी रीतीने पार पडावे असा हेतू साधला जातो.
Sukta 137
AV 20.137 हे ऋग्वेदातून आलेले इंद्र-स्तोत्र असून त्यात सोमाच्या उन्मादक/उत्साहवर्धक प्रतिमांना अथर्वण परंपरेतील “वाणी ही शस्त्र” या कल्पनेशी जोडले आहे: मंत्रच “वज्र” बनतो—संक्षिप्त, बलवान आणि अजेय. घरात प्रतिष्ठित, कीर्ती देणारी शक्ती म्हणून इंद्राची स्तुती केली आहे; तो शुद्ध करणारा सोमप्रवाह चालवतो आणि प्रेरित उच्चाराला अपोत्प्रायिक (दुष्टनिवारक) सामर्थ्य देऊन चिकटून राहणारे दोष व विरोध दूर करतो. बळकटी व संरक्षण देणाऱ्या सूत्राप्रमाणे याचे पठण केले जाते; साधकाची वाणी प्रभावी, अढळ आणि विजयी व्हावी हा याचा उद्देश आहे.
Sukta 138
हा लघु इंद्र-स्तोत्र स्तुतीद्वारे इंद्राचे सामर्थ्य वाढवून दाखवतो; वृष्टीसमृद्ध पर्जन्याशी त्याची उपमा देऊन, वाढ व जीवनशक्ती देणारे त्याचे बळ अधोरेखित करतो. ऋताशी सुसंगत पुरोहितकर्म हेच समृद्धी (विशेषतः संतती आणि सुव्यवस्थित विपुलता) ‘भरली’ जाऊन वाढण्याचे माध्यम आहे, असे तो मांडतो. यज्ञसिद्धी करणारा आणि रक्षण करणारे ‘आयुध’ म्हणून काण्वांनी इंद्राचे जे रूप घडवले, त्या स्मरणाचा आधार घेऊन, हा स्तोत्र विधीचे यश आणि यजमानाचे बळवर्धन—दोन्ही साध्य करण्याचा प्रयत्न करतो.
Sukta 139
AV 20.139 हे अథर्ववैदिक संदर्भात पुनर्वापरलेले अश्विन-स्तुतीसूक्त आहे. नामनिर्दिष्ट यजमान (वत्स) आणि त्याद्वारे विधीचा आश्रयदाता/यजमान यांच्यासाठी रक्षणकारी मदत, प्राणशक्ती आणि यश (नृम्ण) प्राप्त व्हावे म्हणून ते अश्विनांना आवाहन करते. ‘आताच’ उद्धारासाठी येण्याची विनंती करून, विस्तीर्ण व अहितरहित आश्रय मागते; पुढे घर्म व सोम यांच्या प्रतिमांद्वारे विश्वबळ आणि यज्ञ-समर्थनाची कल्पना उभी करून, अडथळे (आदर्श शत्रू म्हणून वृत्र) भेदून टाकावेत अशी प्रार्थना करते. या सूक्ताची शक्ती तात्काळ सहाय्य आणि स्थापन झालेले वीर्य अशा रूपात मांडली आहे—शत्रुत्वकारी शक्तींमधून संरक्षण आणि पुरुषार्थी सामर्थ्य व समृद्धीचा शुभप्रवाह देणारी.
Sukta 140
ऋग्वेदीय अश्विन-स्तुतीतील सामग्रीवर आधारलेले हे संक्षिप्त अथर्ववैदिक सूक्त नासत्य अश्विनांना दिव्य वैद्य म्हणून त्वरेने येण्यास प्रवृत्त करते आणि आरोग्य-कल्याण पुनःस्थापित करण्याची विनंती करते. येथे उपचाराला कर्मकांडाच्या दृष्टीने “आर्थिक” चौकट दिली आहे: केवळ मनातील इच्छा/संकल्प याने त्यांची मदत मिळत नाही; पण जो यजमान हविस अर्पण करतो आणि उच्चारून स्तुती करतो, तो त्यांच्या रथाला खात्रीने आकर्षित करतो. पूर्वी यशस्वीपणे आवाहन करणाऱ्यांचा दाखला देऊन, परंपरेतील सिद्ध उदाहरणांवर आधारित फलप्राप्तीचा दावा केला जातो आणि देवांना ‘इथे आणि आत्ताच लक्ष द्या’ असा आग्रह धरला जातो.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
