Sukta 16
Rishi: Vratya (mythic/cosmic subject; traditional attribution varies in ancillary lists)
Devata: Vratya / Prāṇa-functions (here Apāna) as cosmic principle
Chandas: Prose-like Atharvanic style (not a strict ṛgvedic meter; often treated as mixed/anuṣṭubh-adjacent in later catalogues)
अव 15.16 ही व्रात्य-विचारधारा पुढे नेत, व्रात्याच्या अपानाला (खाली जाणारा श्वास) प्रमुख यज्ञकर्मे व पंचांगातील/कालगणनेतील वास्तवांशी जोडते आणि शरीरक्रियेला विश्वक्रियेत रूपांतरित करते. अमावास्या (नवचंद्ररात्र), यज्ञ (बलिदान/सॅक्रिफाइस) आणि दक्षिणा (याजकांना देय मानधन) यांसारख्या गोष्टी व्रात्याच्या “अपान-अवयव” आहेत असे घोषित करून, सीमांत काळ, विधिक कृती आणि अनिवार्य दान यांना अंतर्निहित विश्वकार्य म्हणून पवित्र ठरवते. तिची शक्ती समन्वयकारी आहे: ब्राह्मणीय यज्ञव्यवस्थेत व्रात्याचे स्थान अधिकृत करताना, श्वासच विधीचा आणि सामाजिक वैधतेचा प्रेरक इंजिन आहे असे प्रतिपादन करते.
Mantras
Mantra 1
तस्य॒ व्रात्य॑स्य ।योऽस्य प्रथ॒मोऽपा॒नः सा पौ॑र्णमा॒सी
त्या व्रात्याचा जो पहिला अपान-प्राण—तीच पौर्णमासी (पूर्णिमा) आहे.
Mantra 2
तस्य॒ व्रात्य॑स्य ।योऽस्य द्वि॒तीयो॑ऽपा॒नः साष्ट॑का
त्या व्रात्याचा—त्याच्या अपान-प्राणांपैकी जो दुसरा—तीच अष्टका आहे.
Mantra 3
तस्य॒ व्रात्य॑स्य ।योऽस्य तृ॒तीयो॑ऽपा॒नः सामा॑वा॒स्या
त्या व्रात्याचा—त्याच्या अपान-प्राणांपैकी जो तिसरा—तीच अमावस्या (नवचंद्र-रात्र) आहे.
Mantra 4
तस्य॒ व्रात्य॑स्य । योऽस्य चतु॒र्थोऽपा॒नः सा श्र॒द्धा
त्या व्रात्याचा—त्याच्या अपान-प्राणांपैकी जो चौथा—तीच श्रद्धा आहे.
Mantra 5
तस्य॒ व्रात्य॑स्य । योऽस्य पञ्च॒मोऽपा॒नः सा दी॒क्षा
त्या व्रात्याचा—त्याच्या अपान-प्राणांपैकी जो पाचवा आहे, तीच दीक्षा (अभिषेक/संस्कार) आहे.
Mantra 6
तस्य॒ व्रात्य॑स्य । योऽस्य ष॒ष्ठोऽपा॒नः स य॒ज्ञः
त्या व्रात्याचा—त्याच्या अपान-प्राणांपैकी जो सहावा आहे, तोच यज्ञ आहे.
Mantra 7
तस्य॒ व्रात्य॑स्य । योऽस्य सप्त॒मोऽपा॒नस्ता इ॒मा दक्षि॑णाः
त्या व्रात्याचे—जे त्याचे सातवे आहे, अपान (अधोगामी प्राण)—त्याच या दक्षिणा (यज्ञदक्षिणा/पुरोहित-भेट) आहेत.
Frequently Asked Questions
Here the Vratya is treated as a cosmic figure, not only a social category. The hymn speaks of the Vratya’s inner breaths (especially apāna) as identical with major ritual and temporal powers.
The sukta uses bandhu logic: inner physiology mirrors outer cosmos. By saying a particular apāna ‘is’ Amāvāsyā or ‘is’ Yajña, it makes liminal time and sacrifice part of a single cosmic-bodily system that can be ritually affirmed.
It means the priestly fee is presented as a necessary, power-bearing element of the rite—cosmically grounded rather than optional. Giving dakṣiṇā becomes a sacral act that completes and legitimates the ritual order.
Ask anything about Sukta 16 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.