Anuvaka 1
मुख्य विषय: अभिषिक्त वाणी (पवित्र वैदिक वाक्) आणि आपः (जल) यांच्या द्वारा संरक्षण व पुनर्स्थापन—मेधा वाढवणे, शत्रुत्वकारी शक्तींना परत हुसकावणे, आणि बंधने सोडवणे. उप-विषय: (1) मेधाजनन: बुद्धी, स्मरणशक्ती, प्रभावी वैदिक वाणी/अध्ययन. (2) अपोत्प्रायिक संरक्षण: बाण/वज्रासारखे प्रहार, अभिचार/जादूटोणा, तसेच राक्षस–यातुधानांसारख्या भक्षक शक्तींविरुद्ध रक्षा. (3) भैषज्य म्हणून आपः: जल अमृत/औषध म्हणून, रक्षणकारी आवरणासारखे. (4) मोचन/मोक्ष: पीडा सोडवणे—मूत्रावरोध इत्यादी; असत्यामुळे येणाऱ्या वरुणाच्या पाशांतून मुक्ती. (5) विजय-स्थापन व स्थिरीकरण.
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
AV 1.1 हे संक्षिप्त ‘मेधाजनन’ (बुद्धी-उत्पादक) सूक्त आहे. वाचस्पती (बृहस्पती) यांच्या माध्यमातून लाभार्थ्याच्या ठायी मानसिक तेज, धारणा/स्मृतिस्थैर्य आणि प्रभावी पवित्र वाणी प्रतिष्ठित केली जाते. ‘त्रिसप्ताः’—“सर्व रूपे धारण करून सर्वत्र संचार करणाऱ्या” विश्वशक्तींचे आवाहन करून हे सूक्त सार्वत्रिक प्राणबल साधकाच्या देह-मनात आणते; त्यामुळे अध्ययन स्थिर होते, जप/पठण सफल होते आणि अभ्यासाला पोषक अशी समृद्धी साथ देते.
Sukta 2
हे संक्षिप्त अथर्ववैदिक सूक्त शत्रू किंवा जादूटोणा करणाऱ्यांनी पाठविलेल्या बाण, वज्रसदृश आघात व बंधने अशा क्षेपणास्त्रासारख्या बाधांना “परत वळवणारे” अपोत्प्रायिक (अपशकुन-निवारक) मंत्ररूप आहे. ते उपासकाचे शरीर दगडासारखे कठोर करते, सभोवती सुरक्षित संरक्षण-परिसर विस्तारते, आणि धनुष्याची दोरी व मुंजा-बंधन यांसारख्या प्रभावी द्रव्य-प्रतीकांसह इंद्राच्या प्रतिघातक शक्तीचे (ऋभूचा उल्लेख/स्मरण करत) आवाहन करून त्या धोकादायक बाणाला दूर हाकलते.
Sukta 3
हे भैषज्य-सूक्त मूत्र-मोचनासाठी—अडलेले मूत्र सोडवण्यासाठी—एकाग्र केलेला मंत्र-उपचार आहे. पार्जन्याच्या पावसासारख्या मुक्त ओघाच्या विश्व-आदर्शाला आवाहन करून, देहातील “प्रवाह” बाहेर पृथ्वीवर जावा अशी दिशा देते. पुनःपुन्हा येणाऱ्या ज्ञान-सूत्रांनी (“विद्म…”) आणि जोरकस उकल/भेदन भाषेने (“भिनद्मि… वर्त्रं”), मूत्रधारणेला बंध/अडथळा मानून तो फोडला जातो, नाड्या उघडतात आणि विसर्जन नैसर्गिकरीत्या घडते.
Sukta 4
हा संक्षिप्त अथर्वणिक सूक्त जलाला अमृतयुक्त परम औषध (भेषज) म्हणून अभिषिक्त करतो. सूर्य आणि त्याच्याशी निगडित अमूर्याः या रक्षक शक्तींना आवाहन करून विधी निर्विघ्नपणे पुढे जावा अशी प्रेरणा देतो. शुद्धीकरण व उपचार यांचा पौष्टिक हेतूसह संगम करून, मनुष्य व पशुधन यांचे तेज/उत्साह पुनर्स्थापित करतो, “वाज” (बळ/विजयशक्ती) मिळवून देतो आणि काळे, अडथळा आणणारे प्रभाव दूर लोटतो.
Sukta 5
या संक्षिप्त अथर्ववैदिक सूक्तात जल (आपः) आणि औषधसार (रस) यांना जिवंत, सार्वभौम उपचारशक्ती म्हणून मानले आहे; ती अपवित्रता धुऊन टाकून पूर्णत्व पुनःस्थापित करतात. प्रार्थना करून आणि अभिषिक्त/पवित्र जलाचा (तसेच त्यास संलग्न वनस्पती-शक्तीचा) विधिपूर्वक आश्रय घेत, पठणकर्ता उपचारक ‘औषध’, सुरक्षित निवास (क्षय), आणि कुटुंबासाठी जननक्षम कल्याण व समृद्धीची याचना करतो.
Sukta 6
हे लघु उपचारसूक्त जलाला जीवंत औषध (भेषज) आणि देहासाठी रक्षणकवच (वरूथ) म्हणून अभिषिक्त करते. कोरडी भूमी, दलदलीचे प्रदेश, खोदलेल्या विहिरी, घागरीतून आणलेले पाणी आणि पर्जन्यजल—अशा सर्व स्रोतांतील आपःचे आवाहन करून, पिण्यात व स्नानात सर्वत्र शुद्धी व सुरक्षितता मागितली आहे. पूर्ण आरोग्यलाभाचे लक्षण ‘दीर्घकाळ सूर्यदर्शन’—म्हणजे पुनर्स्थापित जीवनशक्ती, स्पष्टता आणि दीर्घायुष्य.
Sukta 7
अथर्ववेद १.७ हे रक्षोहण (राक्षस‑ व जादूटोणा‑भंग करणारे) सूक्त आहे. यात अग्नी—अनेकदा इंद्रासह—जीवन, भाग्य व आरोग्य “गिळणाऱ्या” यातुधान व किमीदिन यांचा शोध घेऊन त्यांना उघडे पाडावे व हुसकावून लावावे, असे आवाहन केले आहे. या सूक्ताची शक्ती दोन परस्पर जोडलेल्या टप्प्यांत कार्य करते: प्रथम शत्रुत्वकारी शक्तींना स्वतःची ओळख उघड करण्यास (बळजबरीची कबुली/ओळख) भाग पाडते; आणि नंतर त्यांना भस्म करणाऱ्या, शुद्ध करणाऱ्या अग्नीच्या शक्तीकडे सुपूर्द करते. गृह्य हवनासह पठण केल्यावर, हे सूक्त संरक्षणाला नैतिक विजय (स्तुत देव कार्य करतात) आणि विधी‑तंत्र (दृश्य पहारेकरी म्हणून अग्नी) अशा दोन्ही रूपांत मांडते.
Sukta 8
AV 1.8 हे आरंभीचे अथर्ववैदिक प्रतिमंत्र (काउंटर-सॉर्सरी) सूक्त आहे. यात शत्रुत्व करणाऱ्या यातुधानांना (‘भक्षकांना’) ओळखून त्यांचा हल्ला त्यांच्यावरच परतवला जातो. बृहस्पतीची ‘बंधन’ करणारी सत्ता आणि अग्नी–सोमांची छेदक, भेदक, टोचणारी शक्ती एकत्र आवाहन करून, लपलेले पकडून उघडे पाडले जाते व नष्ट केले जाते; नदीने फेस झटकून नेावा तसे संकट दूर हाकलले जाते.
Sukta 9
ही लघु अथर्ववैदिक विजय-सूत्ररचना प्रमुख स्थैर्यदायी देवतांनी कर्त्याला (किंवा उपक्रमाला) शुभ, उच्च प्रकाशात—म्हणजे श्रेष्ठत्व, यश आणि टिकाऊ प्रतिष्ठा/स्थैर्य—यांत “स्थापावे/दृढ करावे” अशी प्रार्थना करते. वसु, आदित्य आणि विश्वदेव यांच्यासह इंद्र, पूषन्, वरुण, मित्र आणि अग्नी यांचे आवाहन करून, हे स्तोत्र विजयाला केवळ जिंकणे म्हणून नव्हे, तर दैवीरीत्या प्रस्थापित अग्रस्थान, समृद्धी, आणि प्रतिस्पर्ध्यांचे अधीनत्व म्हणून मांडते.
Sukta 10
AV 1.10 हे वरुणाच्या बंधनांतून मुक्ती (मोक्ष/मोचन) मागणारे संक्षिप्त अथर्वणिक सूक्त आहे. सत्याचा रक्षक असलेला राजा वरुण असत्य वाणी आणि लपवलेले दुष्कृत्य यांना बंधनांसारखे घालतो, असे यात मांडले आहे. अनृताचे नाव घेऊन कबुलीजबाबासारखी घोषणा आणि ‘सोडवणे’ ही विधिपूर्वक क्रिया यांच्या द्वारा मंत्र रुग्णावरील अपराधभाव व त्याची शिक्षा दूर वळवतो, वरुणाचा कोप शांत करतो, आणि आयुष्याची पुनर्प्राप्ती व सामाजिक सुरक्षितता यांसाठी प्रार्थना करतो.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.