Adhyaya 6
वारसा हा राज्याच्या सुरक्षेसाठी अभियांत्रिकी पद्धतीने रचला आहे: मानक हिस्से आणि पर्यायी वारस यामुळे न्यायालय अंतिम वाटपकर्ता बनते, ज्यामुळे कौटुंबिक मालमत्ता बंडाचे इंधन किंवा महसूलातील तोटा होण्यापासून टळतो. वारसा वादांना उत्पादन, महसूल आणि अंतर्गत शांततेसाठी धोका म्हणून चित्रित केले आहे (विजिगीषू तर्कशास्त्र). समान आणि असमान दर्जाच्या वारसांमध्ये हक्कांची क्रमवारी लावून कठीण प्रकरणांचे निराकरण केले जाते. थेट वारस नसतील तेव्हा पर्यायी मार्ग लागू होतात (सगोत्र; गुरु/शिष्य). वंश-मालमत्तेच्या दायित्वांची सातत्य राखण्यासाठी क्षेत्रज पुत्र निर्माण करण्यासाठी नियंत्रित संतती नियुक्तीला परवानगी आहे. अंमलबजावणी वंशाच्या दबावावरून न्यायनिवाडा आणि नोंदीकडे हलवली जाते, ज्यामुळे मालमत्ता कर आणि कर्तव्यांसाठी स्पष्ट राहते. अवलंबून असलेल्यांच्या देखभालीची आणि कौटुंबिक दायित्वांची व्यवस्थित हस्तांतरणाद्वारे सुनिश्चितता केली जाते.
Sutras
Sutra 1
कामाचारः सर्वं जीयेत ॥ कZ_०३.६.१० ॥
‘कामाचार’ (परस्पर इच्छेने झालेल्या संबंधातून) जन्मलेला पुत्र संपूर्ण संपत्तीचा वारस होईल.
Sutra 2
तेन मध्यमकनिष्ठौ व्याख्यातौ ॥ कZ_०३.६.११ ॥
त्या तत्त्वानुसार ‘मध्यम’ व ‘कनिष्ठ’ (पुत्र/वारस) यांचाही अर्थ स्पष्ट होतो; म्हणजे त्यांची स्थितीही त्याचप्रमाणे ठरवावी।
Sutra 3
तयोर्मानुषोपेतो ज्येष्ठांशादर्धं लभेत ॥ कZ_०३.६.१२ ॥
त्या दोघांपैकी जो मानवी मान्यतेने/व्यवस्थेने स्थापित (मानुषोपेत) आहे, त्याला ज्येष्ठाच्या वाट्याच्या अर्धा भाग मिळावा।
Sutra 4
नानास्त्रीपुत्राणां तु संस्कृतासंस्कृतयोः कन्याकृतक्षतयोरभावे च एकस्याः पुत्रयोर्यमयोर्वा पूर्वजन्मना ज्येष्ठभावः ॥ कZ_०३.६.१३ ॥
भिन्न स्त्रियांपासून जन्मलेल्या पुत्रांमध्ये, ‘संस्कृत/असंस्कृत’ असा कोणताही भेद नसल्यास, किंवा (इतर) ओळखचिन्हे नसल्यास (उदा., कन्येच्या प्रथम-संभोग/क्षताचे चिन्ह), आणि एकाच मातेचे दोन पुत्र जुळे असतील, तर ज्येष्ठत्व पूर्वजन्माने—म्हणजे जो आधी जन्मला—त्याने ठरते।
Sutra 5
सूतमागधव्रात्यरथकाराणामैश्वर्यतो विभागः ॥ कZ_०३.६.१४ ॥
सूत, मागध, व्रात्य आणि रथकार या समूहांमध्ये विभागणी (वारसा) ऐश्वर्य—म्हणजे त्यांची स्थिती/सामर्थ्य—यानुसार होईल।
Sutra 6
शेषास्तमुपजीवेयुः ॥ कZ_०३.६.१५ ॥
उरलेले सदस्य त्याच्यावर अवलंबून राहून (त्याच्याकडून पोसले जाऊन) उपजीविका करावी।
Sutra 7
अनीश्वराः समविभागाः ॥ कZ_०३.६.१६ ॥
जे अनीश्वर (म्हणजे ज्यांच्याकडे स्वामित्व/साधन नाही) आहेत, त्यांचा विभाग समान होईल.
Sutra 8
चातुर्वर्ण्यपुत्राणां ब्राह्मणीपुत्रश्चतुरोऽंशान् हरेत्क्षत्रियापुत्रस्त्रीनंशान्वैश्यापुत्रो द्वावंशौ एकं शूद्रापुत्रः ॥ कZ_०३.६.१७ ॥
चातुर्वर्ण्यानुसार पुत्रांमध्ये—ब्राह्मणीचा पुत्र चार अंश घेईल; क्षत्रियाचा पुत्र तीन अंश; वैश्याचा पुत्र दोन अंश; आणि शूद्राचा पुत्र एक अंश घेईल.
Sutra 9
तेन त्रिवर्णद्विवर्णपुत्रविभागः क्षत्रियवैश्ययोर्व्याख्यातः ॥ कZ_०३.६.१८ ॥
त्याच नियमाने क्षत्रिय व वैश्य यांच्या बाबतीत त्रिवर्ण व द्विवर्ण संयोगांतील पुत्र-विभागही स्पष्ट होतो.
Sutra 10
ब्राह्मणस्यानन्तरापुत्रस्तुल्यांशः ॥ कZ_०३.६.१९ ॥
ब्राह्मणाच्या बाबतीत ‘अनन्तरा’ पुत्राचा अंश समान (तुल्य) असतो.
Sutra 11
क्षत्रियवैश्ययोरर्धांशः तुल्यांशो वा मानुषोपेतः ॥ कZ_०३.६.२० ॥
Sutra 12
तुल्यातुल्ययोरेकपुत्रः सर्वं हरेत्बन्धूंश्च बिभृयात् ॥ कZ_०३.६.२१ ॥
Sutra 13
ब्राह्मणानां तु पारशवस्तृतीयमंशं लभेत द्वावंशौ सपिण्डः कुल्यो वासन्नः स्वधादानहेतोः ॥ कZ_०३.६.२२ ॥
Sutra 14
तदभावे पितुराचार्योऽन्तेवासी वा ॥ कZ_०३.६.२३ ॥
Sutra 15
क्षेत्रे वा जनयेदस्य नियुक्तः क्षेत्रजं सुतम् ॥ कZ_०३.६.२४अब् ॥
Sutra 16
मातृबन्धुः सगोत्रो वा तस्मै तत्प्रदिशेद्धनम् ॥ कZ_०३.६.२४च्द् ॥
Sutra 17
एकस्त्रीपुत्राणां ज्येष्ठांशः ब्राह्मणानामजाः क्षत्रियाणामश्वाः वैश्यानां गावः शूद्राणामवयः ॥ कZ_०३.६.०१ ॥
एका स्त्रीच्या पुत्रांसाठी ज्येष्ठ अंश; ब्राह्मणांसाठी बकरी; क्षत्रियांसाठी घोडे; वैश्यांसाठी गाई; शूद्रांसाठी मेंढ्या.
Sutra 18
काणलङ्गास्तेषां मध्यमांशः भिन्नवर्णाः कनिष्ठांशः ॥ कZ_०३.६.०२ ॥
काणे आणि लंगडे यांना मध्यम अंश मिळतो; मिश्र वर्णाच्या व्यक्तींना कनिष्ठ अंश मिळतो.
Sutra 19
चतुष्पदाभावे रत्नवर्जानां दशानां भागं द्रव्याणामेकं ज्येष्ठो हरेत् ॥ कZ_०३.६.०३ ॥
चतुष्पाद प्राण्यांच्या अभावात, ज्येष्ठ पुत्राने रत्नांचा वगळून द्रव्यांचा दहावा भाग घ्यावा.
Sutra 20
प्रतिमुक्तस्वधापाशो हि भवति ॥ कZ_०३.६.०४ ॥
कारण तो पितरांच्या अर्पणाच्या बंधनातून मुक्त होतो.
Sutra 21
इत्यौशनसो विभागः ॥ कZ_०३.६.०५ ॥
अशाप्रकारे औशनस विभागाचा समारोप होतो.
Sutra 22
पितुः परिवापाद् यानमाभरणं च ज्येष्ठांशः शयनासनं भुक्तकांस्यं च मध्यमांशः कृष्णं धान्यायसं गृहपरिवापो गोशकटं च कनिष्ठांशः ॥ कZ_०३.६.०६ ॥
Sutra 23
शेषद्रव्याणामेकद्रव्यस्य वा समो विभागः ॥ कZ_०३.६.०७ ॥
Sutra 24
अदायादा भगिन्यः मातुः परिवापाद्भुक्तकांस्याभरणभागिन्यः ॥ कZ_०३.६.०८ ॥
Sutra 25
मानुषहीनो ज्येष्ठस्तृतीयमंशं ज्येष्ठांशाल् लभेत चतुर्थमन्यायवृत्तिः निवृत्तधर्मकार्यो वा ॥ कZ_०३.६.०९ ॥
Frequently Asked Questions
It reduces succession violence and litigation, keeps households economically continuous, and ensures dependents/kindred are maintained—thereby preserving public order and the taxable, creditworthy stability of property.
This unit does not state a fixed fine; enforcement is via court decree under royal daṇḍa: wrongful withholding or dispossession triggers judicial restitution, compulsory partition/transfer, and punishments applicable under general fraud/force-in-property rules in Vyavahāra.
Ask anything about Adhyaya 6 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.