Adhyaya 4
अध्याय ३.४ वैवाहिक गतिशीलता आणि घरप्रवेश यांना अंमलात आणण्यायोग्य सार्वजनिक सुव्यवस्था नियमांमध्ये रूपांतरित करतो: अवैध हालचाल आणि साहाय्य यांना प्रतिबंध करण्यासाठी क्रमवार दंड आणि आवश्यक, वैध प्रवासासाठी संरक्षित अपवाद यांची तरतूद केली आहे. हा अध्याय निष्पतन हा केवळ नैतिक अध:पतन नव्हे, तर शासन आणि वाद-विवाद टाळण्याचा प्रश्न म्हणून मांडतो. यात मोजमापानुसार दंडाची अंमलबजावणी केली आहे: अनधिकृत निघून जाण्यासाठी सौम्य, आज्ञाभंगासाठी अधिक, दुसऱ्याच्या घरी प्रवेश करण्यासाठी त्याहून अधिक, आणि दुसऱ्या पुरुषाच्या पत्नीला प्रवेश देण्यासाठी कठोर दंडाची तरतूद आहे. हा अध्याय मूळ बाह्य परिणामांना, जसे कामुक कट, घरगुती संघर्ष, स्त्रीधन लपवणे आणि शेजारी त्रास यांना लक्ष्य करतो, आवश्यकतेवर आधारित गतिशीलता मान्य करतो, अशा हालचालींमध्ये अडथळा आणल्याबद्दल दंड ठोठावतो, आणि खाजगी सूडाऐवजी न्यायालयीन अंमलबजावणीद्वारे राजकीय वैधता मजबूत करतो.
Sutras
Sutra 1
पतिकुलान्निष्पतितायाः स्त्रियाः षट्पणो दण्डः अन्यत्र विप्रकारात् ॥ कZ_०३.४.०१ ॥
स्त्री पतीच्या घरातून बाहेर पडल्यास ६ पण दंड; परंतु विपत्ती/विशेष कारण असल्यास नाही.
Sutra 2
प्रतिषिद्धायां द्वादशपणः ॥ कZ_०३.४.०२ ॥
तिच्यावर विशिष्ट निषेध/प्रतिबंध असल्यास १२ पण दंड.
Sutra 3
प्रतिवेशगृहातिगतायाः षट्पणः ॥ कZ_०३.४.०३ ॥
शेजाऱ्याच्या घरात गेलेल्या स्त्रीस ६ पण दंड आहे.
Sutra 4
प्रातिवेशिकभिक्षुकवैदेहकानामवकाशभिक्षापण्यदाने द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०३.४.०४ ॥
(काही) शेजारी, भिक्षुक किंवा वैदेहकांना निवास/जागा, भिक्षा किंवा विक्रीचा माल दिल्यास १२ पण दंड आहे.
Sutra 5
प्रतिषिद्धानां पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०३.४.०५ ॥
निषिद्ध प्रकरणांत ‘प्रथम’ साहसदंड लागू होतो.
Sutra 6
परगृहातिगतायाश्चतुर्विंशतिपणः ॥ कZ_०३.४.०६ ॥
दुसऱ्याच्या घरात प्रवेश केलेल्या स्त्रीस २४ पण दंड आहे.
Sutra 7
परभार्यावकाशदाने शत्यो दण्डः अन्यत्रापद्भ्यः ॥ कZ_०३.४.०७ ॥
परस्त्रीस अवकाश/संधी देण्यास शंभर (पण) दंड; परंतु आपत्काल/आपत्ती वगळता.
Sutra 8
वारणाज्ञानयोर्निर्दोषः ॥ कZ_०३.४.०८ ॥
प्रतिबंध/रोकथाम (थांबवण्यासाठी केलेली कृती) किंवा अज्ञान (ज्ञान/हेतूचा अभाव) असल्यास दोष नाही।
Sutra 9
पतिविप्रकारात्पतिज्ञातिसुखावस्थग्रामिकान्वाधिभिक्षुकीज्ञातिकुलानामन्यतममपुरुषं गन्तुमदोषः इति आचार्याः ॥ कZ_०३.४.०९ ॥
आचार्य म्हणतात—पती दूर/विमुख झाल्यामुळे पत्नीने पतीचे नातेवाईक, सधन/प्रतिष्ठित ग्रामिक, भिक्षुकी, किंवा आपल्या ज्ञातिकुल—यांपैकी कोणाकडे ‘अपुरुष’ (असंबंधित पुरुषाशिवाय) जाणे दोष नाही।
Sutra 10
सपुरुषं वा ज्ञातिकुलम् ॥ कZ_०३.४.१० ॥
किंवा योग्य पुरुष-रक्षकासह आपल्या ज्ञातिकुलाकडे।
Sutra 11
कुतो हि साध्वीजनस्यच्छलम् ॥ कZ_०३.४.११ ॥
साध्वी स्त्रीच्या बाबतीत छल कसा असेल?
Sutra 12
सुखमेतदवबोद्धुमिति कौटिल्यः ॥ कZ_०३.४.१२ ॥
कौटिल्य म्हणतो—हे जाणणे/ठरवणे सोपे आहे।
Sutra 13
प्रेतव्याधिव्यसनगर्भनिमित्तमप्रतिषिद्धमेव ज्ञातिकुलगमनम् ॥ कZ_०३.४.१३ ॥
मृतककर्म, आजार, आपत्ती/दुर्दशा किंवा गर्भधारणा यांमुळे ज्ञातिकुलात (माहेरी) जाणे निषिद्ध नाही।
Sutra 14
तन्निमित्तं वारयतो द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०३.४.१४ ॥
अशा कारणांवरून तिला अडविणाऱ्यास बारा पण दंड होय।
Sutra 15
तत्रापि गूहमाना स्त्रीधनं जीयेत ज्ञातयो वा छादयन्तः शुल्कशेषम् । इति निष्पतनम् ॥ कZ_०३.४.१५ ॥
अशा प्रकरणातही, ती लपून/पळून गेली तर तिचे स्त्रीधन जप्त होईल; किंवा तिचे ज्ञाती तिला लपवित असतील तर त्यांनी उरलेले शुल्क/लेवी भरावे. हा ‘निष्पतन’ (पळून जाणे) याविषयीचा नियम आहे।
Sutra 16
पतिकुलान्निष्पत्य ग्रामान्तरगमने द्वादशपणो दण्डः स्थाप्याभरणलोपश्च ॥ कZ_०३.४.१६ ॥
पतीकुलातून निघून ती दुसऱ्या गावात गेल्यास बारा पण दंड, तसेच ठेवलेली दागिने जप्त होतील।
Sutra 17
गम्येन वा पुंसा सह प्रस्थाने चतुर्विंशतिपणः सर्वधर्मलोपश्च अन्यत्र भर्मदानतीर्थगमनाभ्याम् ॥ कZ_०३.४.१७ ॥
एखादी स्त्री निषिद्ध/अनुपयुक्त पुरुषास (गम्य) सोबत निघून गेल्यास २४ पण दंड आणि सर्व कायदेशीर हक्कांचा लोप (नागरिक अपात्रता) होईल; परंतु भरणपोषण/सहाय्य देणे (भर्मदान) किंवा तीर्थयात्रेसाठी जाणे यासाठी अपवाद आहे।
Sutra 18
पुंसः पूर्वः साहसदण्डः तुल्यश्रेयसोः पापीयसो मध्यमः ॥ कZ_०३.४.१८ ॥
पुरुषासाठी प्राथमिक दंड ‘साहस-दंड’ (हिंसक/बलपूर्वक कृत्याचा दंड) आहे. दोन्ही पक्ष समान दर्जाचे असतील तर मध्यम दंड लागू होतो. आणि पुरुष हीन (पापीयस) असला तरी मध्यम दंडच लागू होतो.
Sutra 19
बन्धुरदण्ड्यः ॥ कZ_०३.४.१९ ॥
बंधू (नातेवाईक) दंडनीय नाही.
Sutra 20
प्रतिषेधेऽर्धदण्डाः ॥ कZ_०३.४.२० ॥
निषेध आदेशाचे उल्लंघन केल्यास दंड अर्धा होतो.
Sutra 21
पथि व्यन्तरे गूढदेशाभिगमने मैथुनार्थेन शङ्कितप्रतिषिद्धायां वा पथ्यनुसरणे संग्रहणं विद्यात् ॥ कZ_०३.४.२१ ॥
एखाद्या स्त्रीला मार्गाने नेताना—(i) मुख्य रस्ता सोडून उपमार्गांनी, (ii) गुप्त/दूरस्थ ठिकाणी, किंवा (iii) मैथुनाच्या उद्देशाने—विशेषतः ती संशयित किंवा निषिद्ध असेल—तर ते ‘संग्रहण’ (बेकायदेशीर नेणे/अपहरण) समजावे.
Sutra 22
तालावचरचारणमत्स्यबन्धकलुब्धकगोपालकशौण्डिकानामन्येषां च प्रसृष्टस्त्रीकाणां पथ्यनुसरणमदोषः ॥ कZ_०३.४.२२ ॥
भटक्या समूह/व्यवसाय—जसे नट/चारण, मत्स्यबन्धक (मच्छीमार), लुब्धक (शिकारी), गोपालक, शौण्डिक (मद्यविक्रेता)—आणि इतर ‘प्रसृष्ट-स्त्रिया’ (सामाजिकदृष्ट्या अप्रतिबंधित स्त्रिया) यांच्या बाबतीत मार्गानुसरण/साथ चालणे दोष नाही.
Sutra 23
प्रतिषिद्धे वा नयतः पुंसः स्त्रियो वा गच्छन्त्यास्त एवार्धदण्डाः । इति पथ्यनुसरणम् ॥ कZ_०३.४.२३ ॥
एखादा पुरुष एखाद्या स्त्रीला निषिद्ध मार्गाने घेऊन गेला, किंवा स्त्रिया स्वतः निषिद्ध मार्गाने गेल्या, तर तेच लोक अर्धदंडाचे भागीदार ठरतात. हा पथ्यानुसरण (मार्ग-अनुसरण/सोबत नेणे) नियम आहे.
Sutra 24
ह्रस्वप्रवासिनां शूद्रवैश्यक्षत्रियब्राह्मणानां भार्याः संवत्सरोत्तरं कालमाकाङ्क्षेरनप्रजाताः संवत्सराधिकं प्रजाताः ॥ कZ_०३.४.२४ ॥
अल्प प्रवासावर गेलेल्या पतीच्या बाबतीत शूद्र, वैश्य, क्षत्रिय व ब्राह्मण यांच्या पत्नीने एक वर्ष (आणि त्यानंतरही) प्रतीक्षा करावी. अपत्य नसल्यास एक वर्ष; अपत्य असल्यास एक वर्षापेक्षा अधिक प्रतीक्षा करावी.
Sutra 25
प्रतिविहिता द्विगुणं कालम् ॥ कZ_०३.४.२५ ॥
पतीने योग्य व्यवस्था/सूचना (प्रतिविहित) केली असल्यास प्रतीक्षा-काल दुप्पट होतो.
Sutra 26
अप्रतिविहिताः सुखावस्था बिभृयुः परं चत्वारि वर्षाण्यष्टौ वा ज्ञातयः ॥ कZ_०३.४.२६ ॥
व्यवस्था/सूचना नसेल (अप्रतिविहित) तर पत्नीला योग्य सुखावस्थेत ठेवावे. तिचे ज्ञाती (नातेवाईक) कमाल चार वर्षे, किंवा (विशेष प्रसंगी) आठ वर्षेपर्यंत तिचा निर्वाह करावा.
Sutra 27
ततो यथादत्तमादाय प्रमुञ्चेयुः ॥ कZ_०३.४.२७ ॥
त्यानंतर नियमाप्रमाणे जे दिले होते ते (परत) घेऊन ते (निर्णायक) तिला बंधनातून मुक्त करतील.
Sutra 28
ब्राह्मणमधीयानं दशवर्षाण्यप्रजाता द्वादश प्रजाता राजपुरुषमायुःक्षयादाकाङ्क्षेत ॥ कZ_०३.४.२८ ॥
पती अध्ययनरत ब्राह्मण असल्यास, अपत्य नसलेल्या पत्नीने दहा वर्षे प्रतीक्षा करावी; अपत्य असल्यास बारा वर्षे. आणि पती राजसेवक असल्यास, त्याची नेमणुकीची सेवा-अवधी संपेपर्यंत प्रतीक्षा करावी.
Sutra 29
सवर्णतश्च प्रजाता नापवादं लभेत ॥ कZ_०३.४.२९ ॥
आणि जर तिने समान वर्णाच्या पुरुषापासून अपत्य जन्माला घातले, तर तिला कायदेशीर दोष किंवा लोकनिंदा लागणार नाही.
Sutra 30
कुटुम्बर्द्धिलोपे वा सुखावस्थैर्विमुक्ता यथेष्टं विन्देत जीवितार्थमापद्गता वा ॥ कZ_०३.४.३० ॥
किंवा कुटुंबाची समृद्धी नष्ट झाली असेल, किंवा सुखस्थितीत असणाऱ्यांनी तिला मुक्त केले असेल, तर ती आपल्या इच्छेनुसार उपजीविकेचा उपाय शोधू शकते; तसेच आपत्तीत पडली तरी उपजीविकेसाठी तसे करू शकते.
Sutra 31
धर्मविवाहात्कुमारी परिग्रहीतारमनाख्याय प्रोषितमश्रूयमाणं सप्त तीर्थान्याकाङ्क्षेत संवत्सरं श्रूयमाणम् ॥ कZ_०३.४.३१ ॥
धर्मविवाहाने विवाहिता कन्येचा पती जर न सांगता परदेशी गेला, तर त्याचा पत्ता न लागल्यास तिने सात ‘तीर्थ’पर्यंत प्रतीक्षा करावी; आणि त्याची वार्ता मिळत असल्यास एक वर्ष प्रतीक्षा करावी.
Sutra 32
आख्याय प्रोषितमश्रूयमाणं पञ्च तीर्थान्याकाङ्क्षेत दश श्रूयमाणम् ॥ कZ_०३.४.३२ ॥
जर तो (पती) सांगून गेला असेल, तर त्याचा पत्ता न लागल्यास पाच ‘तीर्थ’पर्यंत प्रतीक्षा करावी; आणि त्याची वार्ता मिळत असल्यास दहा ‘तीर्थ’पर्यंत प्रतीक्षा करावी.
Sutra 33
एकदेशदत्तशुल्कं त्रीणि तीर्थान्यश्रूयमाणं श्रूयमाणं सप्त तीर्थान्याकाङ्क्षेत ॥ कZ_०३.४.३३ ॥
विवाहशुल्क (शुल्क) अंशतः दिले असेल—तो (पती) अज्ञात/अश्रुत असेल तर तिने तीन तीर्थांपर्यंत प्रतीक्षा करावी; आणि त्याची वार्ता मिळत असेल तर सात तीर्थांपर्यंत प्रतीक्षा करावी।
Sutra 34
दत्तशुल्कं पञ्च तीर्थान्यश्रूयमाणम् दश श्रूयमाणम् ॥ कZ_०३.४.३४ ॥
शुल्क दिलेले असेल—तो (पती) अज्ञात/अश्रुत असेल तर तिने पाच तीर्थांपर्यंत प्रतीक्षा करावी; आणि त्याची वार्ता मिळत असेल तर दहा तीर्थांपर्यंत।
Sutra 35
ततः परं धर्मस्थैर्विसृष्टा यथेष्टं विन्देत ॥ कZ_०३.४.३५ ॥
त्यानंतर, धर्मस्थ (न्यायाधीश) यांनी मुक्त केल्यावर, ती इच्छेनुसार वागू शकते (नवा संबंधही करू शकते)।
Sutra 36
तीर्थोपरोधो हि धर्मवध इति कौटिल्यः । इति ह्रस्वप्रवासः ॥ कZ_०३.४.३६ ॥
‘निर्धारित तीर्थ-सीमा रोखणे/भंग करणे हे खरे तर धर्म (न्याय) नष्ट करणे आहे,’ असे कौटिल्य म्हणतो. येथे ‘ह्रस्व-प्रवास’ (अल्प अनुपस्थिती) विषय समाप्त।
Sutra 37
दीर्घप्रवासिनः प्रव्रजितस्य प्रेतस्य वा भार्या सप्त तीर्थान्याकाङ्क्षेत संवत्सरं प्रजाता ॥ कZ_०३.४.३७ ॥
जो पुरुष दीर्घकाळ प्रवासात आहे, प्रव्रजित (संन्यासी) झाला आहे, किंवा मृत आहे—त्याची पत्नी सात निर्धारित कालावधी/अवसरांपर्यंत प्रतीक्षा करील; आणि ती गर्भवती असल्यास, एक वर्ष प्रतीक्षा करील (त्यानंतर पुढील वैवाहिक व्यवस्था अनुमत)।
Sutra 38
ततः पतिसोदर्यं गच्छेत् ॥ कZ_०३.४.३८ ॥
त्यानंतर ती पतीच्या सख्ख्या भावाकडे जाऊ शकते.
Sutra 39
बहुषु प्रत्यासन्नं धार्मिकं भर्मसमर्थं कनिष्ठमभार्यं वा ॥ कZ_०३.४.३९ ॥
अनेक (पात्र नातेवाईक) असतील तर जो सर्वात जवळचा, धर्मपालक, घरचा भार पेलण्यास समर्थ, (योग्यतेनुसार) कनिष्ठ, आणि/किंवा ज्याला पत्नी नाही—त्याला प्राधान्य द्यावे.
Sutra 40
तदभावेऽप्यसोदर्यं सपिण्डं कुल्यं वासन्नम् ॥ कZ_०३.४.४० ॥
तो (सख्खा भाऊ) उपलब्ध नसेल तर ती सावत्र/असख्ख्या भावाकडे; किंवा सपिंड (मान्य मर्यादेतील रक्तनातेवाईक) कडे; किंवा कुल्य (कुळातील नातेवाईक) कडे—जो जवळ/उपलब्ध असेल त्याच्याकडे—जाऊ शकते.
Sutra 41
एतेषामेष एव क्रमः ॥ कZ_०३.४.४१ ॥
यांच्यात हाच क्रम आहे.
Sutra 42
जारस्त्रीदातृवेत्तारः सम्प्राप्ताः संग्रहात्ययम् ॥ कZ_०३.४.४२च्द् ॥
जार, स्त्री, तिला देणारा/व्यवस्था करणारा दाता आणि जाणणारा/साक्षी—हे सर्व जबाबदार ठरतात; यामुळे मान्य ‘संग्रह’ (पालन-नातेसंबंध) समाप्त/रद्द होतो।
Frequently Asked Questions
Reduced household conflict and sexual intrigue, fewer retaliatory violences, clearer property accountability (including strīdhana), and a predictable civic order that supports stable production and revenue.
Fines escalate by conduct: 6 paṇas for leaving the husband’s household (except due to husband’s misconduct), 12 paṇas for disobedience when prohibited, 6 paṇas for going to a neighbor’s house, 24 paṇas for entering another’s house, and 100 paṇas for facilitating access to another man’s wife (except in emergencies). Defenses/exceptions include ignorance or valid restraint, and permitted natal-kin visits for death/illness/calamity/pregnancy; obstruction of such necessity attracts a 12-paṇa fine.
Ask anything about Adhyaya 4 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.