Adhyaya 19
हा अध्याय संरक्षित क्षेत्रांना कायद्याने 'उच्च-सुरक्षा' क्षेत्रांचा दर्जा देतो: राजवनांमध्ये तेच गुन्हे दुप्पट शिक्षेस पात्र ठरतात, जेणेकरून सामरिक संसाधने आणि सार्वभौम नियंत्रण सुरक्षित राहील. वने राज्याच्या पायाभूत सुविधा मानली जातात (हत्ती, इमारती लाकूड, औषधे, महसूल आणि सुरक्षा तट). सामान्य शिक्षा अपुर्या पडू शकतात जिथे सातत्याने उपासना केल्यामुळे सामरिक नुकसान होते. नियम: राजवनांमध्ये, पूर्वी सांगितलेल्या शिक्षा दुप्पट केल्या जातात (स्थान-आधारित वाढ). परिणाम: मजबूत अटक, कमी देखरेख/अंमलबजावणीचा ताण, आणि स्पष्ट सार्वभौम संकेत. परिणाम: शाश्वत, नियंत्रित संसाधन शासनाद्वारे योगक्षेम आणि जनपद-सुदृढीकरण.
Sutras
Sutra 1
दण्डपारुष्यं स्पर्शनमवगूर्णं प्रहतमिति ॥ कZ_०३.१९.०१ ॥
मारहाण/आक्रमण (दण्डपारुष्य) म्हणजे—अयोग्य स्पर्श (स्पर्शन), फेकून/मळवून अपवित्र करणे (अवगूर्ण), आणि मारणे (प्रहत)।
Sutra 2
नाभेरधःकायं हस्तपङ्कभस्मपांसुभिरिति स्पृशतस्त्रिपणो दण्डः तैरेवामेध्यैः पादष्ठीविकाभ्यां च षट्पणः छर्दिमूत्रपुरीषादिभिर्द्वादशपणः ॥ कZ_०३.१९.०२ ॥
कोणी नाभेखालील शरीराला चिखल, राख किंवा धूळ लागलेल्या हाताने स्पर्श केल्यास तीन पण दंड. त्याच अपवित्र पदार्थांनी पायाने किंवा थुंकीने केल्यास सहा पण. उलटी, मूत्र, विष्ठा इत्यादींनी केल्यास बारा पण.
Sutra 3
नाभेरुपरि द्विगुणाः शिरसि चतुर्गुणाः समेषु ॥ कZ_०३.१९.०३ ॥
हेच कृत्य नाभीच्या वर केल्यास दंड दुप्पट, आणि डोक्यावर केल्यास चौपट होतो।
Sutra 4
विशिष्टेषु द्विगुणाः हीनेष्वर्धदण्डाः परस्त्रीषु द्विगुणाः प्रमादमदमोहादिभिरर्धदण्डाः ॥ कZ_०३.१९.०४ ॥
उच्च दर्जाच्या व्यक्तींविरुद्ध अपराधात दंड दुप्पट, नीच दर्जाविरुद्ध अर्धा; परस्त्री (दुसऱ्याची पत्नी) संबंधी अपराधात दंड दुप्पट; आणि प्रमाद, मद, मोह इत्यादींमुळे झाल्यास दंड अर्धा.
Sutra 5
पादवस्त्रहस्तकेशावलम्बनेषु षट्पणोत्तरा दण्डाः ॥ कZ_०३.१९.०५ ॥
कोणाचा पाय, वस्त्र, हात किंवा केस पकडून ओढल्यास सहा पण (आणि ठरविल्यानुसार अधिक) दंड (दंडरक्कम) होतो.
Sutra 6
पीडनावेष्टनाञ्चनप्रकर्षणाध्यासनेषु पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०३.१९.०६ ॥
दाबणे/पिळणे, वळवणे, ओढत नेणे/घासटणे, जोराने खेचणे किंवा कोणाला बसण्यास भाग पाडणे (अपमानकारक आवळ) अशा कृत्यांस ‘पूर्व’ (कनिष्ठ) साहसदंड लागू होतो.
Sutra 7
पातयित्वापक्रामतोऽर्धदण्डः ॥ कZ_०३.१९.०७ ॥
कोणाला पाडून गुन्हेगार पळून गेल्यास दंड अर्धा होतो.
Sutra 8
शूद्रो येनाङ्गेन ब्राह्मणमभिहन्यात्तदस्यच्छेदयेत् ॥ कZ_०३.१९.०८ ॥
शूद्राने ज्या अवयवाने ब्राह्मणास मारले, तोच अवयव त्याचा छेदावा.
Sutra 9
अवगूर्णे निष्क्रयः स्पर्शेऽर्धदण्डः ॥ कZ_०३.१९.०९ ॥
थुंकल्यास निष्क्रय (भरपाई) द्यावी. (अपमानकारक) स्पर्शासाठी ठरलेल्या दंडाचा अर्धदंड.
Sutra 10
तेन चण्डालाशुचयो व्याख्यातः ॥ कZ_०३.१९.१० ॥
याच नियमाने चांडाळ व इतर ‘अशुचि’ व्यक्तींबाबतही समजावे (म्हणजे ही तरतूद त्यांनाही तदनुरूप लागू होते)।
Sutra 11
हस्तेनावगूर्णे त्रिपणावरो द्वादशपणपरो दण्डः पादेन द्विगुणः दुःखोत्पादनेन द्रव्येण पूर्वः साहसदण्डः प्राणाबाधिकेन मध्यमः ॥ कZ_०३.१९.११ ॥
हाताने थुंकणे/अपमानकारक शिंतोडा मारल्यास दंड ३ पणांपासून १२ पणांपर्यंत; पायाने केल्यास दुप्पट. वस्तूने वेदना उत्पन्न केल्यास प्रथम साहस-दंड; आणि प्राणांना धोका निर्माण झाल्यास मध्यम साहस-दंड।
Sutra 12
काष्ठलोष्टपाषाणलोहदण्डरज्जुद्रव्याणामन्यतमेन दुःखमशोणितमुत्पादयतश्चतुर्विंशतिपणो दण्डः शोणितोत्पादने द्विगुणः अन्यत्र दुष्टशोणितात् ॥ कZ_०३.१९.१२ ॥
लाकूड, ढेकळ, दगड, लोखंड, दंड, दोरी किंवा तत्सम साधनांपैकी कोणत्याहीने रक्त न काढता वेदना उत्पन्न केल्यास २४ पण दंड. रक्त निघाल्यास दंड दुप्पट—परंतु रक्तस्राव दूषित/रोगग्रस्त रक्ताचा असल्यास अपवाद।
Sutra 13
मृतकल्पमशोणितं घ्नतो हस्तपादपारञ्चिकं वा कुर्वतः पूर्वः साहसदण्डः पाणिपाददन्तभङ्गे कर्णनासाच्छेदने व्रणविदारणे च्च अन्यत्र दुष्टव्रणेभ्यः ॥ कZ_०३.१९.१३ ॥
रक्त न काढता एखाद्याला इतके मारणे की तो ‘मृतप्राय’ होईल, किंवा हात/पाय लंगडा करणे—यास प्रथम साहस-दंड. तसेच हात, पाय किंवा दात तोडणे; कान किंवा नाक छेदणे; आणि जखम फाडणे यांनाही—परंतु रोगग्रस्त/दूषित जखमांच्या बाबतीत अपवाद।
Sutra 14
सक्थिग्रीवाभञ्जने नेत्रभेदने वा वाक्यचेष्टाभोजनोपरोधेषु च मध्यमः साहसदण्डः समुत्थानव्ययश्च ॥ कZ_०३.१९.१४ ॥
मांड्या किंवा मान मोडणे, किंवा डोळ्याला इजा करणे, तसेच वाणी, शारीरिक हालचाल किंवा भोजन यांत अडथळा आणणे—यांसाठी मध्यम साहसदंड; तसेच पीडिताच्या उपचार/पुनर्वसनाचा खर्चही भरावा.
Sutra 15
विपत्तौ कण्टकशोधनाय नीयेत ॥ कZ_०३.१९.१५ ॥
गंभीर विपत्ती/अव्यवस्थेत प्रकरण ‘कण्टकशोधन’ (काटे दूर करणे—म्हणजे सार्वजनिक सुव्यवस्था/सुरक्षा गुन्हा) म्हणून हाताळावे।
Sutra 16
महाजनस्यैकं घ्नतः प्रत्येकं द्विगुणो दण्डः ॥ कZ_०३.१९.१६ ॥
कोणी महाजनातील (सामान्य जनतेतील) एखाद्याला मारहाण/हल्ला केल्यास, प्रत्येक (गुन्हा/पीडित) बाबतीत दंड दुप्पट होतो।
Sutra 17
पर्युषितः कलहोऽनुप्रवेशो वा नाभियोज्यः इत्याचार्याः ॥ कZ_०३.१९.१७ ॥
आचार्यांच्या मते: उशिरा (जुना होऊन) मांडलेला कलह, किंवा नंतरचा प्रवेश/अतिक्रमण (अनुप्रवेश) याबाबतचा आरोप—अभियोग म्हणून ग्राह्य धरू नये।
Sutra 18
नास्त्यपकारिणो मोक्ष इति कौटिल्यः ॥ कZ_०३.१९.१८ ॥
कौटिल्य म्हणतो: अपकार करणाऱ्यास (हानी करणाऱ्यास) मुक्ती/निर्दोष ठरवणे नाही।
Sutra 19
कलहे पूर्वागतो जयति अक्षममाणो हि प्रधावति इत्याचार्याः ॥ कZ_०३.१९.१९ ॥
आचार्यांच्या मते: कलहात जो आधी (अधिकाऱ्याकडे) जातो तो जिंकतो; कारण जो सहन करू शकत नाही तो लगेच धावून (तक्रार करायला) जातो।
Sutra 21
पूर्वं पश्चाद्वाभिगतस्य साक्षिणः प्रमाणमसाक्षिके घातः कलहोपलिङ्गनं वा ॥ कZ_०३.१९.२१ ॥
क्रमानुसार आधी किंवा नंतर ज्याच्याकडे साक्षीसाठी गेले, त्या साक्षीचे साक्ष्य प्रमाण मानावे. साक्षी नसल्यास जखमेच्या खुणा किंवा भांडणाची इतर चिन्हे/लक्षणे हीच प्रमाणे मानावीत.
Sutra 22
घाताभियोगमप्रतिब्रुवतस्तदहरेव पश्चात्कारः ॥ कZ_०३.१९.२२ ॥
घात (मारहाण) याचा आरोप खोडून/उत्तर न दिल्यास त्याच दिवशी पश्चात्कार (अनुवर्ती दंडात्मक/अंमलबजावणीची कारवाई) करावी.
Sutra 23
कलहे द्रव्यमपहरतो दशपणो दण्डः क्षुद्रकद्रव्यहिंसायां तच्च तावच्च दण्डः स्थूलकद्रव्यहिंसायां तच्च द्विगुणश्च दण्डः वस्त्राभरणहिरण्यसुवर्णभाण्डहिंसायां तच्च पूर्वश्च साहसदण्डः ॥ कZ_०३.१९.२३ ॥
भांडणात जो मालमत्ता उचलून नेतो त्यास दहा पण दंड. क्षुद्र/लहान मालमत्तेच्या नुकसानीस तितकाच दंड; स्थूल/मोठ्या मालमत्तेच्या नुकसानीस त्याचा दुप्पट दंड. वस्त्र, दागिने, चांदी, सोने किंवा धातूची भांडी यांची हानी झाल्यास तोच दंड आणि त्यासोबत पूर्वनिर्दिष्ट साहस-दंड (हिंसेचा)ही लावावा.
Sutra 24
परकुड्यमभिघातेन क्षोभयतस्त्रिपणो दण्डः छेदनभेदने षट्पणः प्रतीकारश्च ॥ कZ_०३.१९.२४ ॥
दुसऱ्याची भिंत मारून हलविल्यास/क्षोभवल्यास तीन पण दंड. ती कापल्यास किंवा फोडल्यास सहा पण दंड आणि दुरुस्ती/भरपाई (प्रतीकार)ही करावी लागेल.
Sutra 25
दुःखोत्पादनं द्रव्यमन्यवेश्मनि प्रक्षिपतो द्वादशपणो दण्डः प्राणाबाधिकं पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०३.१९.२५ ॥
जो दुसऱ्याच्या घरात दुःख उत्पन्न करणारा पदार्थ फेकतो, त्याला बारा पण दंड. जर त्यातून प्राणास धोका निर्माण होत असेल, तर प्रथम (कनिष्ठ) साहसदंड लागू होईल।
Sutra 26
क्षुद्रपशूनां काष्ठादिभिर्दुःखोत्पादने पणो द्विगुणो वा दण्डः शोणितोत्पादने द्विगुणः ॥ कZ_०३.१९.२६ ॥
लहान पशूंना काठी इत्यादीने त्रास दिल्यास एक पण (किंवा त्याचा दुप्पट) दंड होय. रक्त निघाल्यास दंड दुप्पट होतो.
Sutra 27
महापशूनामेतेष्वेव स्थानेष्व् द्विगुणो दण्डः समुत्थानव्ययश्च ॥ कZ_०३.१९.२७ ॥
याच परिस्थितीत मोठ्या पशूंच्या बाबतीत दंड दुप्पट होतो आणि झालेला परिणामी खर्चही अपराध्याने भरावा.
Sutra 28
पुरोपवनवनस्पतीनां पुष्पफलच्छायावतां प्ररोहच्छेदने षट्पणः क्षुद्रशाखाच्छेदने द्वादशपणः पीनशाखाच्च्छेदने चतुर्विंशतिपणः स्कन्धवधे पूर्वः साहसदण्डः समुच्छित्तौ मध्यमः ॥ कZ_०३.१९.२८ ॥
नगर-उपवनांतील फुल/फळ/छाया देणाऱ्या वृक्षांचे कोंब कापल्यास सहा पण दंड; लहान फांदी कापल्यास बारा पण; जाड फांदी कापल्यास चोवीस पण. खोड मारल्यास प्रथम साहस-दंड; पूर्ण नाश/उखडल्यास मध्यम साहस-दंड.
Sutra 29
पुष्पफलच्छायावद्गुल्मलतास्वर्धदण्डाः पुण्यस्थानतपोवनश्मशानद्रुमेषु च ॥ कZ_०३.१९.२९ ॥
फुल/फळ/छाया देणाऱ्या झुडपे व वेलींकरिता दंड अर्धा. तसेच पुण्यस्थाने, तपोवने व स्मशानांतील वृक्षांनाही हाच नियम.
Sutra 30
त एव द्विगुणा दण्डाः कार्या राजवनेषु च ॥ कZ_०३.१९.३०च्द् ॥
राजकीय वनांमध्ये (आणि उपवनांत) तेच दंड दुप्पट करावेत।
Frequently Asked Questions
Royal forests remain productive and secure (timber, elephants, medicines, revenue), lowering conflict over scarce resources and ensuring long-term provisioning for the army and economy—thus stabilizing public welfare through protected sustainability.
Whatever penalty is prescribed for the offence in the preceding schedule becomes dviguṇa (doubled) when the same act is committed in rājavanas; enforcement is via judicial imposition by the king’s courts/officials.
Ask anything about Adhyaya 19 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.