Adhyaya 18
अध्याय ३.१८ वाणीला एक नियंत्रणयोग्य धोका मानतो: हा अपमान, कुत्सा आणि धमक्यांसाठी क्रमवार दंड ठरवतो, आणि वाद टाळण्यासाठी व जनपदाच्या स्थिरतेसाठी प्रमाणभूत पुराव्याची अपेक्षा करतो. वाणीचे अपराध हे सार्वजनिक सुव्यवस्थेचे घटक मानले जातात, वैयक्तिक भावना नव्हे. दंड पणांमध्ये निश्चित केले जातात आणि सत्यासत्य, सामाजिक पदानुक्रम आणि संरक्षित व्यक्तींवर आधारित असतात. व्यवसाय व प्रदेशांची प्रतिष्ठा हे राज्यासाठी महत्त्वाचे मानले जाते. धमक्या आणि दबाव हे हिंसेत रूपांतर होण्यापूर्वी कार्यवाहीयोग्य आहेत. पुरावा हा नोंदणीकृत प्रक्रिया आहे: जवळचे साक्षीदार आणि वैद्यकीय व लैंगिक आरोपांसाठी तज्ञांची तपासणी. मोजमापाने निश्चित दंड हा अनुपालन, महसूल निश्चिती आणि बाह्य मोहिमांसाठी तयारी मजबूत करतो.
Sutras
Sutra 1
वाक्पारुष्यमुपवादः कुत्सनमभिभर्त्सनमिति ॥ कZ_०३.१८.०१ ॥
वाक्-पारुष्य (तोंडी अपमान) म्हणजे: उपवाद (अपवाद/निंदा), कुत्सन (तिरस्कारपूर्ण शिवी), आणि अभिभर्त्सन (कठोर धिक्कार)।
Sutra 2
शरीरप्रकृतिश्रुतवृत्तिजनपदानां शरीरोपवादे काणखञ्जादिभिः सत्ये त्रिपणो दण्डः मिथ्योपवादे षट्पणो दण्डः ॥ कZ_०३.१८.०२ ॥
एखाद्याच्या शरीर, प्रकृती, श्रुत (विद्या/प्रतिष्ठा), वृत्ती (उपजीविका/आचरण) किंवा जनपद यांविषयी—‘काणा’, ‘खंज’ इत्यादी म्हणत—शरीर-अपवाद केल्यास, आरोप खरा असेल तर तीन पण दंड; खोटा अपवाद असेल तर सहा पण दंड।
Sutra 3
शोभनाक्षिमन्तः इति काणखञ्जादीनां स्तुतिनिन्दायां द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०३.१८.०३ ॥
काण, खंज इत्यादींची स्तुती किंवा निंदा करताना—उदा. ‘सुंदर-डोळ्यांचा’ असे म्हणणे—बारा पण दंड आहे.
Sutra 4
कुष्ठोन्मादक्लैब्यादिभिः कुत्सायां च सत्यमिथ्यास्तुतिनिन्दासु द्वादशपणोत्तरा दण्डास्तुल्येषु ॥ कZ_०३.१८.०४ ॥
‘कुष्ठरोगी’, ‘वेडा’, ‘नपुंसक’ इत्यादी शब्दांनी कुत्सित अपमान केल्यास, तसेच सत्य/असत्य स्तुती-निंदा प्रकरणांत, समान दर्जाच्या व्यक्तींकरिता दंड बारा पण व त्यापुढे आहे.
Sutra 5
विशिष्टेषु द्विगुणाः हीनेष्वर्धदण्डाः परस्त्रीषु द्विगुणाः प्रमादमदमोहादिभिरर्धदण्डाः ॥ कZ_०३.१८.०५ ॥
उच्च दर्जाच्या व्यक्तींविरुद्ध दंड दुप्पट; कनिष्ठांविरुद्ध अर्धदंड. परस्त्रीविषयी दंड दुप्पट. प्रमाद, मद, मोह इत्यादींमुळे झाले असल्यास अर्धदंड.
Sutra 6
कुष्ठोन्मादयोश्चिकित्सकाः संनिकृष्टा पुमांसश्च प्रमाणं क्लीबभावे स्त्रियो मूत्रफेनोऽप्सु विष्ठानिमज्जनं च ॥ कZ_०३.१८.०६ ॥
कुष्ठ व उन्मादाच्या (आरोपात) वैद्य, जवळचे साक्षी आणि उपस्थित पुरुष हे प्रमाण. नपुंसकतेच्या (आरोपात) स्त्रिया प्रमाण; तसेच पाण्यावर मूत्राचा फेस आणि पाण्यात विष्ठा बुडणे हेही प्रमाण मानले जाते.
Sutra 7
प्रकृत्युपवादे ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रान्तावसायिनामपरेण पूर्वस्य त्रिपणोत्तरा दण्डाः पूर्वेणापरस्य द्विपणाधराः कुब्राह्मणादिभिश्च कुत्सायाम् ॥ कZ_०३.१८.०७ ॥
प्रकृती-आधारित अपवादात (सामाजिक दर्जावर आधारित बदनामीत)—ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र आणि अन्तावसायी—या क्रमाने, खालच्या वर्गातील व्यक्तीने वरच्या वर्गाची निंदा केली तर प्रत्येक पायरीला दंड तीन पणांनी वाढेल; आणि वरच्या वर्गातील व्यक्तीने खालच्या वर्गाची निंदा केली तर प्रत्येक पायरीला दंड दोन पणांनी कमी होईल. तसेच ‘कुब्राह्मण’ इत्यादी ढोंगी लोकांवर तुच्छतादर्शक शिवीगाळ केल्यासही क्रमवार दंड लागू होतील.
Sutra 8
तेन श्रुतोपवादो वाग्जीवनानां कारुकुशीलवानां वृत्त्युपवादः प्राज्जूणकगान्धारादीनां च जनपदोपवादा व्याख्याताः ॥ कZ_०३.१८.०८ ॥
त्याच नियमाने—ऐकीव/अफवा (श्रुत) यावर आधारित अपवाद, वाणीवर उपजीविका करणाऱ्यांचा अपवाद, कारू (कारागीर) व कुशीलव/कलावंत यांच्या उपजीविकेबाबतचा अपवाद, तसेच प्राज्जूणक, गांधार इत्यादी जनपद/प्रदेशांविषयीचे अपवाद—हे सर्वही स्पष्ट केले आहेत।
Sutra 9
यः परं एवं त्वां करिष्यामि इति करणेनाभिभर्त्सयेदकरणे यस्तस्य करणे दण्डस्ततोऽर्धदण्डं दद्यात् ॥ कZ_०३.१८.०९ ॥
जो दुसऱ्याला ‘मी तुला असे करीन’ असे म्हणत (कृत्याची धमकी देऊन) भयभीत करतो, पण ते करत नाही, त्याने ते कृत्य केले असते तर जो दंड झाला असता त्याच्या अर्धा दंड द्यावा।
Sutra 10
अशक्तः कोपं मदं मोहं वापदिशेद्द्वादशपणं दण्डं दद्यात् ॥ कZ_०३.१८.१० ॥
अशक्त/दुर्बल व्यक्तीने कारण म्हणून राग, मद (नशा) किंवा मोह सांगितल्यास, त्याने बारा पणांचा दंड द्यावा।
Sutra 11
जातवैराशयः शक्तश्चापकर्तुं यावज्जीविकावस्थं दद्यात् ॥ कZ_०३.१८.११ ॥
परंतु ज्याच्या मनात पक्के वैर आहे आणि जो अपकार करण्यास समर्थ आहे, त्याला त्याच्या उपजीविकेवर परिणाम करणाऱ्या सततच्या बंधन/नियंत्रणाखाली ठेवावे—जितका काळ आवश्यक/जोपर्यंत त्याची उपजीविकेची अवस्था टिकते।
Sutra 12
आक्रोशाद्देवचैत्यानामुत्तमं दण्डमर्हति ॥ कZ_०३.१८.१२च्द् ॥
देवता व पवित्र स्मारके/देवालय (देव-चैत्य) यांच्याविरुद्ध अपमानास्पद आरोळ्या ठोकल्यास सर्वोच्च दंडास पात्र ठरतो।
Frequently Asked Questions
Reduced feuds and factional escalation (jātavaira), higher trust in adjudication, protection of vulnerable/protected targets (parastrī; sacred sites), and preservation of occupational and regional reputations—thereby stabilizing janapada productivity and public order.
Graded fines: for bodily-defamation using terms like ‘one-eyed/cripple’—3 paṇas if true, 6 if false; praising/blaming such traits—12 paṇas; using ‘leper/madman/impotent’ and similar—12 paṇas and higher depending on parity/status; doubled for superiors and others’ women, halved for inferiors or when due to negligence/intoxication/delusion; threats incur half the penalty of the threatened act if the speaker cannot execute, but if capable and malicious may be punished up to loss of livelihood; insults against deva-caitya merit the highest (uttama) penalty.
Ask anything about Adhyaya 18 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.