Adhyaya 38: The Hunter’s Austerity and the Gaining of Durvāsas’ Favor

Verse 1

श्रीवराह उवाच । स शुभं शोभनं मार्गमास्थाय व्याधसत्तमः । तपस्तेपे निराहारस्तं गुरुं मनसा स्मरन् ॥ ३८.१ ॥

ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ആ ശുഭവും ശോഭനവുമായ മാർഗം സ്വീകരിച്ച് ശ്രേഷ്ഠനായ വ്യാധൻ തപസ്സു ചെയ്തു. നിരാഹാരനായി മനസ്സിൽ ഗുരുവിനെ സ്മരിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 2

भिक्षाकाले तु संप्राप्ते शीर्णपर्णान्यभक्षयत् । स कदाचित् क्षुधाविष्टो वृक्षमूलं समाश्रितः ॥ ३८.२ ॥

ഭിക്ഷാകാലം വന്നപ്പോൾ അവൻ വീണ ഇലകളെ മാത്രമേ ഭക്ഷിച്ചുള്ളൂ. ഒരിക്കൽ വിശപ്പാൽ പീഡിതനായി അവൻ വൃക്ഷത്തിന്റെ അടിവേരിൽ ആശ്രയം തേടി.

Verse 3

बुभुक्षितस्तरोः पर्णमैच्छद् भक्षितुमन्तिकात् । इत्येवं कुर्वतो व्योम्नि वागुवाचाशरीरिणी ॥ ३८.३ ॥

വിശപ്പോടെ അവൻ അടുത്തുള്ള വൃക്ഷത്തിലെ ഒരു ഇല ഭക്ഷിക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു. അവൻ അങ്ങനെ ചെയ്യുമ്പോൾ ആകാശത്തിൽ നിന്ന് അശരീരി വാണി സംസാരിച്ചു.

Verse 4

मा भक्षयस्व सकटमुच्चैरेवं प्रभाषिते । ततोऽसौ तं विहायान्यद् वार्क्षं पतितमग्रहीत् ॥ ३८.४ ॥

“വണ്ടിയെ ഭക്ഷിക്കരുത്”—എന്ന് ഉച്ചത്തിൽ പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ അവൻ അതിനെ വിട്ട്, വൃക്ഷത്തിൽ നിന്ന് വീണ മറ്റൊരു മരക്കഷണം എടുത്തു.

Verse 5

तमप्येवं निषिद्धं स्यादन्यं तथैवमेव च । एवं स सकटं मत्वा व्याधः किञ्चिन्न भक्षयत् ॥ ३८.५ ॥

ഇതും ഇപ്രകാരം തന്നെ നിഷിദ്ധമാകും; മറ്റേതും അതുപോലെ. അങ്ങനെ അതിനെ ‘ശകടം’ എന്നു കരുതി വ്യാധൻ ഒന്നും ഭക്ഷിച്ചില്ല.

Verse 6

निराहारस्तपस्तेपे स्मरन् गुरुमतन्द्रितः । तस्याथ बहुना काले गते ऋषिवरोऽभ्यगात् ॥ ३८.६ ॥

ആഹാരമില്ലാതെ, ഗുരുവിനെ അശ്രാന്തമായി സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ തപസ്സു ചെയ്തു. പിന്നെ ഏറെകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ഒരു ശ്രേഷ്ഠ ഋഷി അവന്റെ അടുക്കൽ വന്നു.

Verse 7

दुर्वासाः शंसितात्मा वै किञ्चित्प्राणमपश्यत । व्याधं तपोत्थतेजोभिर्ज्वलमानं हविर्यथा ॥ ३८.७ ॥

ശംസിതാത്മാവായ ദുര്വാസൻ അപ്പോൾ ജീവശ്വാസത്തിന്റെ അല്പചലനം കണ്ടു; തപസ്സിൽ നിന്നുയർന്ന തേജസ്സാൽ വ്യാധൻ ഹവിസ്സുപോലെ ജ്വലിക്കുന്നതായി അവൻ കണ്ടു.

Verse 8

सोऽपि व्याधस्तं नत्वा शिरसा ।अथ महामुनिम् । उवाच स कृतार्थोऽस्मि भगवन् दर्शनात् तव ॥ ३८.८ ॥

വ്യാധനും ശിരസ്സ് നമിച്ച് ആ മഹാമുനിയെ വന്ദിച്ചു പറഞ്ഞു—“ഭഗവൻ, നിങ്ങളുടെ ദർശനത്താൽ ഞാൻ കൃതാർത്ഥനായി.”

Verse 9

इदानीं श्राद्धकालं मे प्राप्तं त्वमवधारय । शीर्णपर्णानि भक्षयन् वै तैरेवाहं महामुने । भवन्तं प्रीणयामीति व्याधस्तं वाक्यमब्रवीत् ॥ ३८.९ ॥

“ഇപ്പോൾ എന്റെ ശ്രാദ്ധകാലം എത്തിയിരിക്കുന്നു—ദയവായി ശ്രദ്ധിക്കണം. മഹാമുനേ, വീണ ഇലകൾ മാത്രം ഭക്ഷിച്ച്, അവയാൽ തന്നെയാണ് ഞാൻ നിങ്ങളെ പ്രീണിപ്പിക്കുക.” എന്ന് വ്യാധൻ പറഞ്ഞു.

Verse 10

दुर्वासा अपि तं शुद्धं शुद्धभावं जितेन्द्रियम् । जिज्ञासुस्तत्तपो वाक्यमिदमुच्चैरुवाच ह ॥ ३८.१० ॥

ദുർവാസനും അവനെ ശുദ്ധനും ശുദ്ധഭാവമുള്ളവനും ഇന്ദ്രിയജയിയുമായതായി കണ്ടു, ആ തപസ്സിനെ അറിയാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ഉച്ചത്തിൽ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു।

Verse 11

यवगोधूमशालीनामन्नं चैव सुसंस्कृतम् । दीयतां मे क्षुधार्ताय त्वामुद्दिश्यागताय च ॥ ३८.११ ॥

യവം, ഗോതമ്പ്, ശാലി അരി എന്നിവകൊണ്ട് നന്നായി പാകം ചെയ്ത അന്നം എനിക്ക് തരിക; ഞാൻ ക്ഷുധാർത്തനാണ്, നിങ്ങളെയേ ലക്ഷ്യമാക്കി ഇവിടെ വന്നതാണ്।

Verse 12

इत्युक्तेन त्वसौ व्याधश्चिन्तां परमिकीं गतः । क्व सम्भविष्यते मह्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ३८.१२ ॥

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ആ വ്യാധൻ അത്യന്തം ആശങ്കയിൽപ്പെട്ടു; ‘എനിക്ക് ജീവിക്കാനുള്ള ഉപായം എവിടെ ലഭിക്കും?’ എന്ന ചിന്തയിൽ അവൻ മുങ്ങി।

Verse 13

तस्य चिन्तयतः पात्रमाकाशात् पतितं शुभम् । सौवर्णं सिद्धिसंयुक्तं तज्जग्राह करेण सः ॥ ३८.१३ ॥

അവൻ ആലോചിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ഒരു മംഗളപാത്രം വീണു—സ്വർണ്ണമയവും അത്ഭുതസിദ്ധിയോടുകൂടിയതും; അവൻ അത് കൈകൊണ്ട് എടുത്തു।

Verse 14

तद् गृहीत्वा मुनिं प्राह दुर्वासाख्यं ससाध्वसः । अत्रैव स्थीयतां ब्रह्मन् यावद् भिक्षाटनं त्वहम् । करोमि तत्प्रसादोऽयं क्रियतां ब्रह्मवित्तम ॥ ३८.१४ ॥

ആ പാത്രം എടുത്തുകൊണ്ട് ഭയത്തോടെ ദുർവാസനെന്ന മുനിയോട് അവൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, ഞാൻ ഭിക്ഷ തേടി വരുന്നതുവരെ ഇവിടെ തന്നെയിരിക്കണം. ഇത് നിങ്ങളുടെ പ്രസാദമാണ്; ദയവായി ഇത് അനുവദിക്കണം, ഹേ ബ്രഹ്മവിദ്യയിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ।”

Verse 15

एवमुक्त्वा ततो भिक्षामटनं व्याधसत्तमः । नातिदूरेण नगरं धनयोषासमन्वितम् ॥ ३८.१५ ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ശ്രേഷ്ഠനായ വ്യാധൻ ഭിക്ഷാന്വേഷണത്തിനായി സഞ്ചരിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു. അധികദൂരമല്ലാതെ ധനവും സ്ത്രീസമൃദ്ധിയും ഉള്ള ഒരു നഗരം ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 16

तस्य तत्र प्रयातस्य अग्रतः सर्वशोभनाः । वृक्षेभ्यो निर्ययुश्चान्या हेमपात्राग्रपाणयः । विविधान्नानि तस्याशु दत्त्वा पात्रं प्रपूरितम् ॥ ३८.१६ ॥

അവൻ അവിടെ മുന്നോട്ട് പോകുമ്പോൾ അവന്റെ മുമ്പിൽ അത്യന്തം ശോഭനരൂപങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. മറ്റുചിലർ വൃക്ഷങ്ങളിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്ന് കൈകളിൽ സ്വർണ്ണപാത്രങ്ങൾ ധരിച്ചു, വേഗത്തിൽ വിവിധ അന്നങ്ങൾ നൽകി അവന്റെ പാത്രം നിറച്ചു.

Verse 17

स च भूतार्थमात्मानं मत्वा पुनरथाश्रमम् । आजगाम ततोऽपश्यत्तं ऋषिं जपतां वरम् ॥ ३८.१७ ॥

അവൻ സ്വയം സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ സത്യാർത്ഥത്തോടു യുക്തനാണെന്ന് ഗ്രഹിച്ചു വീണ്ടും ആശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. അവിടെ ജപം ചെയ്യുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആ ഋഷിയെ അവൻ കണ്ടു.

Verse 18

तं दृष्ट्वा स्थाप्य तां भिक्षां शुचौ देशे प्रसन्नधीः । प्रणम्य तमृषिं वाक्यमुवाच व्याधसत्तमः ॥ ३८.१८ ॥

അവനെ കണ്ടപ്പോൾ ആ ഭിക്ഷാന്നം ശുചിയായ സ്ഥലത്ത് വെച്ച്, പ്രസന്നബുദ്ധിയുള്ള ശ്രേഷ്ഠ വ്യാധൻ ആ ഋഷിയെ നമസ്കരിച്ചു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 19

भगवन् क्षालनं पद्भ्यां क्रियतामृषिपुङ्गव । यदि त्वहमनुग्राह्यस्तदेवं कर्त्तुमर्हसि ॥ ३८.१९ ॥

ഭഗവൻ! ഋഷിപുങ്ഗവാ! ദയവായി എന്റെ പാദങ്ങൾ കഴുകുക. ഞാൻ നിങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹത്തിന് അർഹനാണെങ്കിൽ, ഇങ്ങനെ ചെയ്യുന്നത് നിങ്ങള്ക്ക് യുക്തമാണ്.

Verse 20

एवमुक्तः स जिज्ञासुस्तपोवीर्यं शुभं मुनिः । नदीं गन्तुं न शक्नोमि जलपात्रं न चास्ति मे ॥ ३८.२० ॥

ഇങ്ങനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തപ്പോൾ ശുഭമായ തപോവീര്യമുള്ള ആ ജിജ്ഞാസു മുനി പറഞ്ഞു—“എനിക്ക് നദിയിലേക്കു പോകാൻ കഴിയില്ല; എന്റെ കൈയിൽ ജലപാത്രവും ഇല്ല.”

Verse 21

कथं प्रक्षालयाम्याशु व्याध पादौ महामते । इत्येतन्मुनिना व्याधः श्रुत्वा चिन्तापरोऽभवत् । किं करोमि कथं चास्य भोजनं वै भविष्यति ॥ ३८.२१ ॥

“ഹേ വ്യാധാ, ഹേ മഹാമതേ! ഞാൻ നിന്റെ പാദങ്ങൾ എങ്ങനെ വേഗത്തിൽ കഴുകും?”—മുനിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വ്യാധൻ ആശങ്കയിൽ മുങ്ങി—“ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും? അവന്റെ ഭോജനം എങ്ങനെ നടക്കും?”

Verse 22

एवं सञ्चिन्त्य मनसा गुरुं स्मृत्वा विचक्षणः । जगाम शरणं तां तु सरितं देविकां सुधीः ॥ ३८.२२ ॥

ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ ആലോചിച്ച് ഗുരുവിനെ സ്മരിച്ചു, വിവേകിയും പ്രജ്ഞാവാനുമായ അവൻ ദേവികാ എന്ന ആ നദിയെ ശരണമായി സമീപിച്ചു.

Verse 23

व्याध उवाच । व्याधोऽस्मि पापकर्मास्मि ब्रह्महास्मि सरिद्वरे । तथापि संस्मृता देवि पाहि मां शरणं गतम् ॥ ३८.२३ ॥

വ്യാധൻ പറഞ്ഞു—“ഞാൻ വ്യാധൻ; പാപകർമ്മങ്ങളുള്ളവൻ; ഈ ശ്രേഷ്ഠ നദീതീർത്ഥത്തിൽ ഞാൻ ബ്രഹ്മഹത്യാപാതകനാണ്. എങ്കിലും, ഹേ ദേവീ! നിന്നെ സ്മരിച്ചാൽ തന്നെ എന്നെ രക്ഷിക്കണമേ; ഞാൻ ശരണാഗതനാണ്.”

Verse 24

देवतां नैव जानामि न मन्त्रं न तथार्चनम् । गुरुपादौ परं ध्यात्वा पश्यामि सततं शुभे ॥ ३८.२४ ॥

“എനിക്ക് ദേവതയെ അറിയില്ല; മന്ത്രവും അറിയില്ല; ആരാധനാവിധിയും അറിയില്ല. എങ്കിലും, ഹേ ശുഭേ! ഗുരുപാദങ്ങളെ പരമമായി ധ്യാനിച്ച് ഞാൻ നിത്യം (ലക്ഷ്യത്തെ) ദർശിക്കുന്നു.”

Verse 25

एवं विधस्य मे देवि दयां कुरु सरिद्वरे । ऋषेः क्षालार्थसलिलं समीपं कुरु माचिरम् ॥ ३८.२५ ॥

ഹേ ദേവീ, നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയേ! എനിക്കുപോലെയുള്ളവനോട് കരുണ കാണിക്കണമേ. ഋഷിയുടെ ശുദ്ധിസ്നാനത്തിനുള്ള ജലം വൈകാതെ സമീപത്തേക്ക് കൊണ്ടുവരിക.

Verse 26

एवमुक्त्वा । अथ व्याधेन देविका पापनाशिनी । आजगाम यतस्तस्थौ दुर्वासाः संशितव्रतः ॥ ३८.२६ ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, പാപനാശിനിയായ ദേവിക വേട്ടക്കാരനോടൊപ്പം, ദൃഢവ്രതനായ ദുർവാസൻ നിന്നിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് വന്നു.

Verse 27

तस्य पादौ स्वयं देवी क्षालयन्ती सरिद्वरा । जगाम ह्रादिनी भूत्वा व्याधाश्रमसमीपतः ॥ ३८.२७ ॥

അവന്റെ പാദങ്ങൾ നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ദേവി സ്വയം തന്റെ കൈകളാൽ കഴുകി; തുടർന്ന് ‘ഹ്രാദിനീ’ നദിയായി മാറി വേട്ടക്കാരന്റെ ആശ്രമസമീപത്തേക്ക് പോയി.

Verse 28

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं दुर्वासा विस्मयं ययौ । प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च तदन्तं श्रद्धयान्वितम् । बुभुजे परमप्रीतस्तथाचम्य विचक्षणः ॥ ३८.२८ ॥

ആ മഹത്തായ അത്ഭുതം കണ്ട ദുർവാസൻ വിസ്മയപ്പെട്ടു. അദ്ദേഹം കൈകളും പാദങ്ങളും കഴുകി, ശ്രദ്ധയോടെ ആ ഭോജനം അവസാനം വരെ ആസ്വദിച്ചു; തുടർന്ന് ആചമനം ചെയ്ത് ആ വിവേകിയായ മുനി പരമപ്രസന്നനായി.

Verse 29

तमस्थिशेषं व्याधं तु क्षुधादुर्बलतां गतम् । उवाच वेदाध्ययनं सर्वे वेदाः ससंग्रहाः । ब्रह्मविद्या पुराणानि प्रत्यक्षाणि भवन्तु ते ॥ ३८.२९ ॥

പിന്നീട് വിശപ്പാൽ ക്ഷീണിച്ച് അസ്ഥിമാത്രമായിരുന്ന ആ വേട്ടക്കാരനോട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു—“നിനക്കു വേദാധ്യയനം ലഭിക്കട്ടെ; സമാഹാരങ്ങളോടുകൂടിയ എല്ലാ വേദങ്ങളും നിനക്കു പ്രത്യക്ഷമാകട്ടെ; ബ്രഹ്മവിദ്യയും പുരാണങ്ങളും നിനക്കു നേരിട്ട് വെളിപ്പെടട്ടെ.”

Verse 30

एवं प्रादाद् वरं तस्य दुर्वासा नाम चाकरॊत् । भवान् सत्यतपा नाम ऋषिराद्यो भविष्यति ॥ ३८.३० ॥

ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹം അവനു വരം നൽകി ‘ദുർവാസാ’ എന്ന നാമവും നല്കി. പിന്നെ പറഞ്ഞു—“നീ ‘സത്യതപാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായി ഋഷിമാരിൽ അഗ്രഗണ്യനാകും।”

Verse 31

एवं दत्तवरो व्याधस्तमाह मुनिसत्तमम् । व्याधो भूत्वा कथं ब्रह्मन् वेदानध्यापयाम्यहम् ॥ ३८.३१ ॥

വരം ലഭിച്ച ആ വ്യാധൻ മുനിശ്രേഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു—“ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, വ്യാധനായി മാറി ഞാൻ വേദങ്ങൾ എങ്ങനെ അധ്യാപനം ചെയ്യും?”

Verse 32

ऋषिरुवाच । प्राक्षरीरं गतं तेऽद्य निराहारस्य सत्तम । तपोमयं शरीरं ते पृथग्भूतं न संशयः ॥ ३८.३२ ॥

ഋഷി പറഞ്ഞു—“ഹേ നിരാഹാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, ഇന്ന് നീ പ്രാക്‌ശരീര (സൂക്ഷ്മ) അവസ്ഥയെ പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. സംശയമില്ല; നിന്റെ തപോമയ ദേഹം വേർപെട്ടിരിക്കുന്നു।”

Verse 33

प्राग्विज्ञानं गतं नाशमिदानीं शुद्धमक्षरम् । विद्धि तं शुद्धकायोऽसि तथाऽन्यत् ते शरीरकम् । तेन वेदाः समं शास्त्रैः प्रतिभास्यन्ति ते मुने ॥ ३८.३३ ॥

നിന്റെ മുൻകാല (പരിമിത) വിജ്ഞാനം നശിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇനി ശുദ്ധമായ അക്ഷരതത്ത്വത്തെ അവിനാശിയായി അറിയുക. നീ ശുദ്ധകായനായിരിക്കുന്നു; കൂടാതെ നിനക്ക് മറ്റൊരു (പരിശുദ്ധ) ശരീരവും ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ, ഹേ മുനേ, ശാസ്ത്രങ്ങളോടുകൂടി വേദങ്ങൾ നിനക്കു പ്രത്യക്ഷമാകും।