Adhyaya 180: The Glory of Dhruva-Tīrtha: Rules of Ancestor Libations and Śrāddha, and the Consequences of Lineage-Continuity
Dhruvatīrtha-māhātmyaṃ: Pitṛ-tarpaṇa-śrāddha-vidhiḥ santati-prabhāvaś ca
Ritual-Manual (Śrāddha/Tarpaṇa) with Ethical-Discourse on social conduct and lineage-responsibility
വരാഹൻ പൃഥിവിയോട് ധ്രുവതീർത്ഥത്തിലെ ഒരു സംഭവകഥ പറഞ്ഞു ‘പിതൃതൃപ്തി’യുടെ മഹത്വം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ചന്ദ്രസേന രാജാവ് അവിടെ ശ്രാദ്ധവും തിലോദക-തർപ്പണവും ചെയ്യുന്നു; ത്രികാലജ്ഞ മുനി—സന്തതികൾ വിധിപൂർവ്വം ശ്രാദ്ധ-തർപ്പണം ചെയ്താൽ പിതൃകൾ വരുകയും തൃപ്തരായി മടങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നതും, ചെയ്തില്ലെങ്കിൽ അവസ്ഥ വ്യത്യസ്തമാകുന്നതും—കാണുന്നു. കൊതുകുപോലുള്ള കീടങ്ങൾ ചുറ്റിപ്പറ്റി പീഡിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ദുഃഖിത ജീവൻ, യോനി-സങ്കരവും സന്തതി നാശവും മൂലം തനിക്കു ശ്രാദ്ധ-തർപ്പണ സഹായമില്ലാതെ ഗതി തടസ്സപ്പെട്ടതായി പറയുന്നു. മുനി തിലമിശ്ര ജലം, ദർഭ, ഗോത്ര-നാമോച്ചാരണം, പിതാവ്-മാതാവ് എന്നിവയും ഉയർന്ന പിതൃക്രമവും ഉൾപ്പെടുത്തി തർപ്പണവിധി ഉപദേശിക്കുകയും, അകാലം/അദേശ്യം/അപാത്രം എന്നിവയിൽ ചെയ്താൽ കർമ്മം നിഷ്ഫലമാകുമെന്ന് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. കുടുംബപരമ്പരയിൽ അവഗണിക്കപ്പെട്ട ഒരു സ്ത്രീയെക്കൊണ്ട് ശരിയായ വിധി നടത്തിച്ച് ആ ജീവന് മോചനം ലഭിക്കുന്നതായി കാണിച്ച്, ധ്രുവതീർത്ഥം കുടുംബധർമ്മവും സാമൂഹ്യസമതുലിതത്വവും നിലനിർത്തുന്ന പാഠഭൂമിയെന്നു സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 180
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि पितॄणां तृप्तिकारकम् ॥ ध्रुवतीर्थे पुरावृत्तं तच्छृणुष्व वसुन्धरे
ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു— പിതൃകൾക്ക് തൃപ്തി നൽകുന്ന മറ്റൊരു വൃത്താന്തം ഞാൻ വീണ്ടും പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഹേ വസുന്ധരേ, ധ്രുവതീർത്ഥത്തിൽ പുരാതനകാലത്ത് സംഭവിച്ചതിനെ കേൾക്കുക।
Verse 2
अस्यां पुर्यां तु राजा आसीद्धार्मिकः सत्यविक्रमः ॥ चन्द्रसेनेति नाम्ना च यज्वा दानहिते रतः
ഈ നഗരത്തിൽ ഒരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു—ധാർമ്മികൻ, സത്യവിക്രമൻ—ചന്ദ്രസേന എന്ന നാമത്തിൽ; യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവനും ദാനധർമ്മത്തിൽ നിരതനുമായിരുന്നു।
Verse 3
तस्य नार्यः शते द्वे तु कुलशीलवयोयुते ॥ तासां मध्येऽधिका चैका पतिव्रतपरायणा
അവനു കുലം, ശീലം, യൗവനം എന്നിവയാൽ സമ്പന്നമായ ഇരുനൂറ് ഭാര്യമാർ ഉണ്ടായിരുന്നു; അവരിൽ ഒരുത്തി ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠയായി, പതിവ്രതാധർമ്മത്തിൽ പൂർണ്ണപരായണയായി നിലകൊണ്ടു।
Verse 4
नाम्ना चन्द्रप्रभा चैव वीरसूर्वीरपुत्रका ॥ तस्या दासीशतस्यैका दासी नाम्ना प्रभावती ॥
അവൾ ചന്ദ്രപ്രഭാ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധയായി, വീരസൂർവീരന്റെ പുത്രി. അവളുടെ നൂറു ദാസിമാരിൽ ഒരുത്തി പ്രഭാവതി എന്ന പേരുള്ള ദാസിയായിരുന്നു।
Verse 5
स्वदोषैः पतिताः सर्वे नरकं प्रति भामिनि ॥ सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य हि ॥
ഹേ സുന്ദരിയേ, സ്വന്തം ദോഷങ്ങളാൽ പതിതരായ അവർ എല്ലാവരും നരകത്തിലേക്കു പോകുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് കുലഘാതകർക്ക് കുലസങ്കരവും തീർച്ചയായും നരകകാരണമാകുന്നു.
Verse 6
कदाचिदपि तस्याथो भ्रष्टः प्राणिजनो महान् ॥ सूक्ष्मः प्राणिसमूहो हि ध्रुवतीर्थे तदापतत् ॥
ഒരിക്കൽ, പിന്നെ (സ്വസ്ഥിതിയിൽ നിന്ന്) ഭ്രഷ്ടമായ മഹത്തായ പ്രാണിസമൂഹം—അഥവാ സൂക്ഷ്മ ജീവസമൂഹം—അന്ന് ധ്രുവതീർത്ഥത്തിൽ ഇറങ്ങി വന്നു.
Verse 7
कृष्णरूपाश्चङ्क्रमन्तो मशकाकारसन्निभाः ॥ दृष्टास्ते ऋषिणा तत्र त्रिकालज्ञेन भामिनि ॥
ഹേ സുന്ദരിയേ, അവർ കറുത്ത രൂപമുള്ളവരായി, ഇങ്ങും അങ്ങും സഞ്ചരിച്ച്, കൊതുകിന്റെ ആകൃതിപോലെ തോന്നി; അവരെ അവിടെ ത്രികാലജ്ഞനായ ഋഷി കണ്ടു.
Verse 8
तस्याः परिग्रहास्त्वेकोद्दिष्टाचारविहीनकाः ॥ तस्या पितृगणाः सर्वे अतीताः शतसङ्ख्यया ॥
അവളുടെ പരിഗ്രഹങ്ങൾ (ആശ്രിതർ/സഹചാരികൾ) ഏകോദ്ദിഷ്ട-ശ്രാദ്ധവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിധിപ്രകാരം ആചാരരഹിതരായിരുന്നു. അവളുടെ പിതൃഗണങ്ങൾ എല്ലാവരും നൂറുകളുടെ എണ്ണത്തിൽ പരലോകഗതരായി കഴിഞ്ഞിരുന്നു.
Verse 9
षष्ठान्नकालभोक्ता पयोव्रतेन महात्मना ॥ मानैर्व्रतेन सा देवी सूर्यगत्या स्थितेन च ॥
അവൾ ഷഷ്ഠ അന്നകാലത്തിൽ ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നവളായിരുന്നു; മഹാത്മാവ് നിർദേശിച്ച പയോവ്രതത്താലും, നിയമ-മാനങ്ങളോടുകൂടി സൂര്യഗതിക്ക് അനുസൃതമായി നിലകൊള്ളുന്ന വ്രതത്താലും ആ ദേവി ശാസനത്തിൽ സ്ഥിരയായി നിന്നു.
Verse 10
चतुर्थांशावशेषश्च दिवसः पर्यवर्त्तत ॥ एके तत्र समायान्ति पितरो नभसोऽवनिम् ॥
ദിവസത്തിന്റെ നാലിലൊന്ന് മാത്രം ശേഷിക്കെ ദിവസം മുന്നോട്ട് നീങ്ങിയപ്പോൾ, ചില പിതൃകൾ ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്കു അവിടെ ഇറങ്ങി വന്നു।
Verse 11
अन्ये पूर्वोत्तराद्देशाद्दक्षिणात्पश्चिमात्तथा ॥ केचित्स्वभावतो हृष्टाः केचित्पुत्रैः स्वधाकृताः ॥
മറ്റുചിലർ വടക്കുകിഴക്കൻ ദേശത്തിൽ നിന്ന്, അതുപോലെ തെക്കും പടിഞ്ഞാറും നിന്നുമെത്തി. ചിലർ സ്വഭാവതഃ ഹർഷിതർ; ചിലർ പുത്രന്മാർ ചെയ്ത സ്വധാ-അർപ്പണങ്ങളാൽ തൃപ്തരായി।
Verse 12
हृष्टास्तुष्टा सुपुष्टाङ्गा गच्छन्तो दिवि सङ्घशः ॥ तपस्विनः स्नानरता रूक्षाः क्षामशरीरिणः ॥
ഹർഷിതരും തൃപ്തരുമായും സുഷ്ടമായി പോഷിതമായ അവയവങ്ങളോടെയും അവർ കൂട്ടങ്ങളായി സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. മറ്റുചിലർ തപസ്വികൾ, സ്നാനനിരതർ, കഠിനവർ, ക്ഷീണശരീരികൾ।
Verse 13
वस्त्रालङ्कारपुष्टाङ्गा हृष्टा गच्छन्ति सङ्घशः ॥ तथाऽपरे नग्नदेहाः सुपुष्टा यान्ति तत्र वै ॥
വസ്ത്രവും അലങ്കാരവും ധരിച്ചു സുഷ്ടമായി പോഷിതമായ അവയവങ്ങളോടെ അവർ ഹർഷത്തോടെ കൂട്ടങ്ങളായി പോകുന്നു. അതുപോലെ മറ്റുചിലർ നഗ്നദേഹികളായിട്ടും സുഷ്ടമായി പോഷിതരായി അവിടേക്കുതന്നെ പോകുന്നു।
Verse 14
अन्ये यथागतं यान्ति आयान्ति पुनरेव हि ॥ यानैरुच्चावचैः केचिन्नानारूपैः खगैस्तया ॥
ചിലർ വന്നതുപോലെ തന്നെ പോകുന്നു; തീർച്ചയായും വീണ്ടും മടങ്ങിവരുകയും ചെയ്യുന്നു. ചിലർ ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ നാനാവിധ യാനങ്ങളിൽ, നാനാരൂപങ്ങളായ ഖഗങ്ങൾ വഹിച്ച് ആ പഥത്തിലൂടെ വരുന്നു।
Verse 15
समागच्छन्ति गच्छन्तीरयन्तश्चाशिषो मुदा ॥ केचिद्यथागता यान्ति क्रुद्धाः शापप्रदायिनः ॥
അവർ ഒരുമിച്ചു വരുകയും പിന്നെ പോകുകയും ചെയ്യുന്നു; ആനന്ദത്തോടെ ആശീർവാദങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ചിലർ വന്നതുപോലെ തന്നെ ക്രുദ്ധരായി മടങ്ങി ശാപം നൽകുന്നു.
Verse 16
निर्गतोदरसूक्ष्माश्च गच्छन्ति सुविमानिताः ॥ सम्मानितास्तथान्ये तु पितरः श्राद्धपूजिताः ॥
ചിലർ ഉദരം ശൂന്യമായി ക്ഷീണദേഹരായി, അത്യന്തം അപമാനിതരായി പുറപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ മറ്റുള്ള പിതൃഗണം ശ്രാദ്ധാർപ്പണവും പൂജയും കൊണ്ടു ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 17
महोत्सवमिवालक्ष्य विस्मितो मुनिरुत्थितः ॥ गते पितृगणे पुत्राः सकलत्रा गृहान्ययुः ॥
അത് മഹോത്സവംപോലെ കണ്ട മুনি വിസ്മയത്തോടെ എഴുന്നേറ്റു. പിതൃഗണം പോയശേഷം പുത്രന്മാർ ഭാര്യമാരോടുകൂടെ വീടുകളിലേക്കു മടങ്ങി.
Verse 18
निर्जनं ध्रुवतीर्थं तु वृत्तवेलमिवाभवत् ॥ तत्रैकान्ते कृशाङ्गोऽथ क्षुत्क्षामो गतिविह्वलः ॥
അപ്പോൾ ധ്രുവതീർത്ഥം ജനശൂന്യമായി, വേലിയിറങ്ങിയ ശേഷം തീരം ശൂന്യമാകുന്നതുപോലെ. അവിടെ ഏകാന്തത്തിൽ ഒരു ക്ഷീണദേഹൻ—വിശപ്പാൽ ക്ഷാമിതൻ, നടപ്പിൽ തളർച്ചയോടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 19
न वाक्च श्रूयते तस्य क्षुद्रपक्षिरवो यथा ॥ को भवान्विकृताकारो वेष्टितो मशकैर्बहु ॥
അവന്റെ വ്യക്തമായ വാക്കുകൾ കേൾക്കപ്പെട്ടില്ല; ചെറുപക്ഷികളുടെ ചിലച്ചിലപ്പുപോലെയുള്ള ശബ്ദം മാത്രം. “നീ ആരാണ്, വികൃതരൂപനേ, അനേകം കൊതുകുകൾ ചുറ്റിപ്പറ്റിയിരിക്കുന്നവനേ?”
Verse 20
न गच्छसि यथास्थानमागतस्तु निरुद्यमः ॥ यथावत्पृच्छते मह्यं कथयात्मविचेष्टितम् ॥
നീ നിന്റെ യഥാസ്ഥാനത്തിലേക്ക് പോകുന്നില്ല; ഇവിടെ വന്നിട്ടും നിർഉദ്യമനായി നിലകൊള്ളുന്നു. നീ യഥാവിധി എന്നോടു ചോദിച്ചതിനാൽ, നിന്റെ സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും അവസ്ഥയുടെയും വിവരണം പറയുക.
Verse 21
ममाद्य नैत्यकं कर्म तीर्थेऽस्मिन्नश्यतेऽनिशम् ॥ इमानुच्चावचान् जन्तून् दृष्ट्वा मां मोह आविशत् ॥
ഇന്ന് ഈ തീർത്ഥത്തിൽ എന്റെ നിത്യകർമ്മം നിരന്തരം തടസ്സപ്പെടുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. ഈ നാനാവിധ ജീവികളെ കണ്ടപ്പോൾ എന്നെ മോഹം പിടികൂടി.
Verse 22
त्वां दृष्ट्वेदृक्स्वरूपं च क्रिया मे सा गता त्वयि ॥ विस्रब्धः कथयास्माकं करोमि च हितं तव ॥
നിന്നെ ഇത്തരത്തിലുള്ള അവസ്ഥയിൽ കണ്ടപ്പോൾ ആ കർമത്തിലെ എന്റെ ശ്രദ്ധ നിനക്കിലേക്കു തിരിഞ്ഞു. ഭയമില്ലാതെ ഞങ്ങളോട് പറയുക; നിനക്കു ഹിതമായതും ഞാൻ ചെയ്യും.
Verse 23
जन्तुरुवाच ॥ बृहन्निमित्तमद्यैव पितॄणां तृप्तिकारकम् ॥ ध्रुवतीर्थे च यः श्राद्धं पुनः कुर्यात्तिलोदकम् ॥
ജീവി പറഞ്ഞു— ഇന്നുതന്നെ പിതൃകൾക്ക് തൃപ്തി നൽകുന്ന മഹത്തായ അവസരമുണ്ട്. ധ്രുവതീർത്ഥത്തിൽ ആരെങ്കിലും വീണ്ടും ശ്രാദ്ധം ചെയ്ത് എള്ളുകലർന്ന ജലം അർപ്പിച്ചാൽ—
Verse 24
तिलतृप्ताः दिवं यान्ति पितरस्तेन पुत्रिणः ॥ सोऽहं स्वान्तरिकादत्तस्तृप्त्यर्थस्तु बुभुक्षितः
എള്ളർപ്പണത്തിൽ തൃപ്തരായി, പുത്രവാനായവന്റെ പിതൃകൾ സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. എന്നാൽ ഞാൻ—അന്തരത്തിൽ നിന്ന് വഞ്ചിതനായി, വിശപ്പോടെ, തൃപ്തി തേടി—അതൃപ്തനായി തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 25
योनिसंकरदोषेण नरकं समुपाश्रितः ॥ आशापाशशतैर्बद्धः शतवर्षैरिहागतः
യോനിസങ്കരദോഷം മൂലം ഞാൻ നരകത്തെ ആശ്രയിച്ചു; ആശയുടെ നൂറുകണക്കിന് പാശങ്ങളിൽ ബന്ധിതനായി ഞാൻ ഇവിടെ നൂറു വർഷമായി വന്നുകിടക്കുന്നു.
Verse 26
अगतिर्गमने मे स्यात्ते त्रितापैः समागतः ॥ सन्तानैः पुष्टवपुषो दत्तश्राद्धैः कृतोदकैः
എന്റെ ഗമനത്തിന് വഴിയില്ലായിരുന്നേനെ; അതുകൊണ്ട് ത്രിതാപങ്ങളാൽ പീഡിതനായി ഞാൻ നിന്റെ അടുക്കൽ വന്നിരിക്കുന്നു. പുഷ്ടദേഹികളായ സന്തതി ശ്രാദ്ധം അർപ്പിച്ച് ഉദകദാനം ചെയ്താൽ മാത്രമേ (ശാന്തി/ഉദ്ധാരം) ലഭിക്കൂ.
Verse 27
बलयुक्ता ययुः स्वर्गं निर्बलस्य कुतो गतिः ॥ येषां सन्ततिरक्षय्या तिष्ठत्येवं प्रजावती
ബലമുള്ളവർ സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയി; ബലഹീനന് ഗതി എവിടെ? ആരുടെ സന്തതി അക്ഷയമാണോ, അവരുടെ പ്രജാസമ്പന്നമായ പരമ്പര ഇങ്ങനെ തന്നെ നിലനിൽക്കും.
Verse 28
दृष्टास्त्वया त्रिकालज्ञ दिव्यदृष्ट्या दिवं गताः ॥ ब्राह्मणानां च वैश्यानां शूद्राणां पितरस्तथा
ഹേ ത്രികാലജ്ഞാ! നിന്റെ ദിവ്യദൃഷ്ടിയാൽ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോയ പിതൃകളെ നീ കണ്ടിരിക്കുന്നു—ബ്രാഹ്മണരുടെ, വൈശ്യരുടെ, അതുപോലെ ശൂദ്രരുടെ പിതൃകളെയും.
Verse 29
प्रतिलोमानुलोमानां शूद्राणां श्राद्धकर्मिणाम् ॥ सर्वेषां च त्वया दृष्टं येषां सन्ततिरव्यया
പ്രതിലോമ-അനുലോമ ബന്ധങ്ങളിലുള്ളവരെയും, ശ്രാദ്ധകർമ്മം ചെയ്യുന്ന ശൂദ്രരെയും നീ കണ്ടിരിക്കുന്നു; ആരുടെ സന്തതി അവ്യയമാണോ, അത്തരത്തിലുള്ള എല്ലാവരെയും നീ ദർശിച്ചിട്ടുണ്ട്.
Verse 30
एवं पृष्टः स विप्रेण कथयामास कारणम् ॥ पुनः पप्रच्छ तं जन्तुः कौतूहलसमन्वितः
ബ്രാഹ്മണൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചതിനാൽ അവൻ കാരണം വിശദീകരിച്ചു; പിന്നെ കൗതുകം നിറഞ്ഞ ആ ജീവി വീണ്ടും അവനോട് ചോദിച്ചു।
Verse 31
तवापि सन्ततिस्तात नास्ति दैवाद्यथोचिताः ॥ यदि कश्चिदुपायोऽत्र मह्यं तव हितैषिणे
താതാ, ദൈവയോഗം മൂലം നിനക്കും യഥോചിത സന്തതി ഇല്ല. ഇവിടെ എന്തെങ്കിലും ഉപായമുണ്ടെങ്കിൽ, നിന്റെ നന്മ ആഗ്രഹിക്കുന്ന എനിക്ക് പറയുക।
Verse 32
वद सर्वं करिष्यामि यदि सत्यं वचो मम ॥ ततः स कथयामास दुःस्थः पितृगणैर्वृतः
പറയുക—എന്റെ വാക്ക് സത്യമെങ്കിൽ ഞാൻ എല്ലാം ചെയ്യും. അപ്പോൾ അവൻ ദുഃഖിതനായി, പിതൃഗണങ്ങൾ ചുറ്റിനിന്ന നിലയിൽ വിശദീകരിച്ചു തുടങ്ങി।
Verse 33
इमे ये मम देहे तु भवन्ति मशकाः कृशाः ॥ सन्तानप्रक्षयादेते मम देहं समाश्रिताः
എന്റെ ദേഹത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ഈ ക്ഷീണിച്ച കൊതുകുകൾ—സന്തതി ക്ഷയിച്ചതിനാൽ എന്റെ ദേഹത്തെയാണ് ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നത്।
Verse 34
तन्तुमन्त्रमहं तेषां मम तन्तुमयी सकृत् ॥ आस्ते नगर्या मध्ये तु चन्द्रसेनस्य वेश्मनि
ഞാൻ അവർക്കുള്ള ‘തന്തു-മന്ത്രം’; എന്റെ സ്വഭാവം ഒരിക്കൽ തന്തുവായി ബന്ധിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ. അവൾ നഗരത്തിന്റെ നടുവിൽ ചന്ദ്രസേനന്റെ ഭവനത്തിൽ വസിക്കുന്നു।
Verse 35
महिष्याः प्रेषणे नित्यं दासी नाम्ना प्रभावती ॥ तस्या दासी कर्मकरी विरूपनिधिनामतः
രാജ്ഞിയുടെ നിത്യ കല്പനപ്രകാരം പ്രഭാവതി എന്ന ദാസി ഉണ്ടായിരുന്നു. ആ ദാസിക്കു കീഴിൽ വിരൂപനിധി എന്ന പേരുള്ള ഒരു ജോലിക്കാരി സേവികയും ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 36
अस्माकं सन्ततेस्तन्तुस्तस्य श्राद्धकृते वयम् ॥ आशया बद्धहृदयाः श्राद्धतर्पणहेतवः
ഞങ്ങളുടെ സന്തതിയുടെ തുടർച്ചയ്ക്ക് അവൻ തന്നെയാണ് ‘തന്തു’; അവന്റെ ശ്രാദ്ധത്തിനായി ഞങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പ്രത്യാശയിൽ ഹൃദയം ബന്ധിതമായി, ശ്രാദ്ധവും തർപ്പണവും എന്ന ലക്ഷ്യത്തിനായി ഞങ്ങൾ നിയുക്തരാണ്.
Verse 37
श्रुत्वैतत्स त्रिकालज्ञो मोहाविष्टोऽब्रवीदिदम् ॥ कथं निकृष्टयोन्या यद्दत्तं चापद्यते हविः
ഇതു കേട്ട് ത്രികാലജ്ഞൻ മോഹാവിഷ്ടനായി പറഞ്ഞു—“നികൃഷ്ടയോനിയിൽപ്പെട്ടവൾ അർപ്പിച്ച ഹവിസ് എങ്ങനെ യഥാർത്ഥ ഹവിസായി വരും?”
Verse 38
विधिरत्र कथं तस्या येन यूयं स पुत्रिणः ॥ प्रोवाच स त्रिकालज्ञं ज्ञानक्लिष्टं कृपान्वितम्
“അവൾക്കായി ഇവിടെ ഏതു വിധിയുണ്ട്, അതിലൂടെ നിങ്ങൾ പുത്രവാന്മാരാകുന്നു?” എന്നു. തുടർന്ന് ജ്ഞാനഭാരത്തിൽ ക്ലിഷ്ടനായെങ്കിലും കരുണാന്വിതനായ ത്രികാലജ്ഞനെ അവൻ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.
Verse 39
पूर्वकर्मविपाकेन यां यां गतिमधोमुखीम् ॥ ऊर्ध्वां यां चापि पितरः पुत्रिणः पुत्रमीहते
പൂർവകർമ്മത്തിന്റെ വിപാകം മൂലം ലഭിക്കുന്ന ഏതു അധോമുഖ ഗതികളും, അതുപോലെ പിതാക്കൾ പുത്രവാന്മാരായി പുത്രനിലൂടെ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഊർധ്വഗതിയും—ഇതെല്ലാം കർമ്മഫലത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
Verse 40
श्राद्धं पिण्डोदकं दानं नित्यं नैमित्तिकं तथा ॥ नान्या गतिः पितॄणां स्यात्पितरस्तेन पुत्रिणः
ശ്രാദ്ധം, പിണ്ഡ-ഉദക തർപ്പണം, ദാനം—നിത്യംയും നൈമിത്തികവും—ഇവയത്രേ പിതൃകൾക്കുള്ള ഏക മാർഗം; മറ്റൊരു ഗതി ഇല്ല. അതിനാൽ പിതൃകൾ ‘പുത്രവാൻ’ (പുത്രകൃത കർമങ്ങളാൽ പോഷിതർ) എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 41
अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं यो नो दद्याज्जलाञ्जलिम् ॥ नदीषु बहुतोयासु शीतलासु विशेषतः
ഞങ്ങളുടെ കുലത്തിൽ ആരെങ്കിലും ഒരാൾ ഞങ്ങൾക്ക് ജലാഞ്ജലി അർപ്പിക്കുമാറാകട്ടെ—വളരെ ജലം ഉള്ള നദികളിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ശീതളജലത്തിൽ।
Verse 42
विशेषात्तीर्थमध्ये तु तिलमिश्रं जलाञ्जलिम् ॥ रौप्यजुष्टजलेनाथ नाभिदघ्ने जले स्थितः
പ്രത്യേകിച്ച് തീർത്ഥത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ എള്ള് കലർത്തിയ ജലാഞ്ജലി അർപ്പിക്കണം; വെള്ളിയോട് ബന്ധപ്പെട്ട (രൗപ്യജുഷ്ട) ജലത്തോടെ, നാഭിവരെ വെള്ളത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട്।
Verse 43
दर्भपाणिस्त्रिस्त्रिगोत्रे पितृन्नाम समुच्चरन् ॥ तृप्यत्वेवं नाम शर्म स्वधाकारमुदाहरन्
കയ്യിൽ ദർഭം പിടിച്ച്, മൂന്നു പ്രാവശ്യംയും മൂന്നു ഗോത്രങ്ങൾക്കുമായി പിതൃനാമങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കണം; ‘തൃപ്യതു’ എന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു, ‘ശർമൻ’ ചേർന്ന നാമവും ‘സ്വധാ’ ശബ്ദവും ഉച്ചരിക്കണം.
Verse 44
अदावेका॒ञ्जलिर्द्वे तु तिस्रो वै तर्पणे स्मृताः ॥ देवर्षिपितृसङ्घानां क्रमाज्ज्ञेयं विचक्षणैः
അദാവ (ആഹ്വാന/അർപ്പണം)യിൽ രണ്ട് അഞ്ജലികൾ (കൈകൾ ചേർത്ത്) സ്മൃതമാണ്; തർപ്പണത്തിൽ മൂന്ന്. ദേവ, ഋഷി, പിതൃസംഘങ്ങളുടെ ക്രമം വിവേകികൾ ക്രമമായി അറിയണം.
Verse 45
तृप्यध्वमिति चान्ते वै मन्त्रं मन्त्रप्रतिक्रियाः ॥ उदीरतामङ्गिरस आयान्तु न इतीरयेत्
അവസാനത്തിൽ മന്ത്രങ്ങളുടെ നിശ്ചിത സമാപനക്രിയയായി “തൃപ്യധ്വം” (തൃപ്തരാകുവിൻ) എന്ന മന്ത്രം ജപിക്കണം. തുടർന്ന് “അംഗിരസർ ഉണരട്ടെ; അവർ ഞങ്ങളിലേക്കു വരട്ടെ” എന്നു ഉച്ചരിക്കണം.
Verse 46
एवं मातामहः शर्म गोत्रे पितामहस्तथा ॥ ऊर्ध्वं पितृभ्यो ये चेह ते पितर इहोच्यते
ഇങ്ങനെ മാതാമഹനെ ‘ശർമൻ’ എന്ന നാമത്തോടെ ഗോത്രസഹിതവും, അതുപോലെ പിതാമഹനെയും ഗോത്രസഹിതവും പാരായണം ചെയ്യണം. അടുത്ത പിതൃപുരുഷന്മാരേക്കാൾ മേലുള്ളവരും ഈ വിധിയിൽ അഭിസംബോധന ചെയ്യപ്പെടുന്നവരും ഇവിടെ ‘പിതരഃ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 47
मधुवातेति॒ ऋचं तद्वत्पूर्ववत्समुदीरयेत् ॥ पितामहीं प्रपितामहीं पत्याऽ मातृवत्स ह
അതുപോലെ, മുൻപുപോലെ “മധുവാതേ…” എന്നു തുടങ്ങുന്ന ഋക് ശരിയായി പാരായണം ചെയ്യണം. പിതാമഹിയെയും പ്രപിതാമഹിയെയും, ഭർത്താവിന്റെ പരാമർശം/ബന്ധം സഹിതം, മാതാവിനെപ്പോലെ തന്നെ അഭിസംബോധന ചെയ്യണം.
Verse 48
एवं मातामहानां च पूर्ववत्क्रमशो बुधः ॥ नमो व इति मन्त्रेण प्रत्येकं त्रितयं त्रिषु
അതുപോലെ മാതാമഹന്മാരുടെ കാര്യത്തിലും മുൻപുപോലെ ക്രമമായി പണ്ഡിതൻ തുടരുക. “നമോ വഃ…” എന്നു തുടങ്ങുന്ന മന്ത്രംകൊണ്ട് മൂന്നു വിഭാഗങ്ങളിലും ഓരോ ത്രയവും അർപ്പിക്കണം.
Verse 49
गोत्रोच्चारं प्रकुर्वीत असूर्यान्नाशयामहे ॥ गोत्राय पित्रे महाय शर्मणे चेदमासनम्
ഗോത്രോച്ചാരം ചെയ്ത്—“അസൂര്യാൻ നാശയാമഹേ” (സൂര്യരഹിതമായ അന്ധകാരം/അമംഗളം നശിപ്പിക്കുന്നു) എന്നു പറയണം. തുടർന്ന്—“ഗോത്രത്തിനായി, പിതാവിനായി, മഹാനായി, ശർമനായി—ഇത് ആസനം” എന്നു പറഞ്ഞ് ആസനം അർപ്പിക്കണം.
Verse 50
गोत्रायै मातॄे मह्यै तु देव्यै चासनकर्मणि ॥ गोत्रः पितामहः शर्म गोत्रा मातामही मही
ആസനാർപ്പണ കർമത്തിൽ—“ഗോത്രായൈ, മാതാവിന്, മഹീ ദേവിക്കു (ഈ ആസനം)” എന്നു പറയണം. ഗോത്രം ഉച്ചരിക്കുന്നു; പിതാമഹന്റെ പേര് ‘ശർമ’; ഗോത്രാ ഉച്ചരിക്കുന്നു; മാതാമഹിയുടെ പേര് ‘മഹീ’।
Verse 51
अर्घ्यपात्रसङ्कल्पे तु पिण्डदानेऽवनेजने ॥ गोत्रस्य पितुर्महस्य शर्मणोक्तस्य कर्मणि
അർഘ്യപാത്ര-സങ്കൽപത്തിൽ, പിണ്ഡദാനത്തിൽ, അവനേജന (കഴുകൽ/ശുദ്ധി) കർമത്തിൽ—ഗോത്രത്തിനായി, പൂജ്യ പിതാവിനായി, ‘ശർമ’ എന്നു പേരോടെ പറഞ്ഞവന്റെ കർമത്തിൽ—ഈ വിനിയോഗങ്ങൾ പ്രയോഗ്യമാണ്।
Verse 52
गोत्रायै मातुर्महायै देव्याश्चाज्ञेयकर्मणि ॥ आवाहने द्वितीया च चतुर्थी पूज्यकर्मणि
ഗോത്രായൈ, പൂജ്യ മാതാവിനും ആദര്യ ദേവിക്കും സംബന്ധിച്ച അറിഞ്ഞിരിക്കേണ്ട കർമങ്ങളിൽ നിയമം: ആവാഹനത്തിൽ ദ്വിതീയ വിഭക്തി, പൂജാകർമത്തിൽ ചതുർത്ഥീ വിഭക്തി പ്രയോഗിക്കണം।
Verse 53
प्रथमा चाशिषि प्रोक्ता दत्तस्याक्षय्यकारिका ॥ श्राद्धपक्षे तथा षष्ठी अक्षय्यासनयोः स्मृता
ആശീർവാദത്തിന്റെ സന്ദർഭത്തിൽ പ്രഥമാ വിഭക്തി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അത് നൽകിയതിന്റെ ഫലം അക്ഷയമാക്കുന്നു. അതുപോലെ ശ്രാദ്ധസന്ദർഭത്തിൽ ‘അക്ഷയ’വും ‘ആസന’വും സംബന്ധിച്ച മന്ത്രങ്ങളിൽ ഷഷ്ഠീ വിഭക്തി സ്മരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।
Verse 54
पितुरक्षयकाले तु पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ एवमेतत्तु पुत्रेण भक्तिपूर्वं द्विजेन तु ॥
പിതാവ് അക്ഷയാവസ്ഥയിൽ (പരലോകസ്ഥിതിയിൽ) പ്രവേശിച്ച സമയത്ത് പിതൃകൾക്കായി നൽകിയ ദാനം അക്ഷയമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ പുത്രൻ ഭക്തിപൂർവം, കൂടാതെ ദ്വിജൻ നിർവഹിക്കുന്ന കർമം സ്ഥിരഫലം നൽകുന്നു।
Verse 55
कृत्वा श्राद्धं तु पितरो हृष्टा मुमुदिरे सदा ॥ जोषमास्स्व त्रिकालज्ञ गच्छामो नरकाय वै ॥
ശ്രാദ്ധം സ്വീകരിച്ച പിതൃക്കൾ സദാ ഹർഷിച്ച് ആനന്ദിച്ചു; പിന്നെ പറഞ്ഞു—“ഹേ ത്രികാലജ്ഞാ, നീ നിർഭയമായി ഇരിക്ക; ഞങ്ങൾ സത്യമായും നരകത്തിലേക്കാണ് പോകുന്നത്।”
Verse 56
पूर्वकर्मविपाकेन चिरं तु वसितुं मुने ॥ त्रिकालज्ञ उवाच ॥ ये मया चागता दृष्टास्तीर्थेऽस्मिन्पितरोऽथ वै ॥
പൂർവകർമ്മവിപാകം മൂലം, ഹേ മുനേ, അവർ ദീർഘകാലം വസിക്കേണ്ടിവരും. ത്രികാലജ്ഞൻ പറഞ്ഞു—“ഈ തീർത്ഥത്തിൽ വന്നതായി ഞാൻ കണ്ട പിതൃക്കൾ—നിശ്ചയമായും…”
Verse 57
बहवः स्वस्थमनसो बहवो दुःस्थमानसाः ॥ पुत्रदत्तं तथा श्राद्धं जग्रासोद्विग्नरूपिणः ॥
അനേകർ ശാന്തമനസ്സോടെ ആയിരുന്നു; അനേകർ വ്യാകുലമനസ്സോടെ ആയിരുന്നു. ചിലർ വിഷണ്ണരൂപത്തിൽ പുത്രൻ നൽകിയ ശ്രാദ്ധം സ്വീകരിച്ചു.
Verse 58
मौनेन गच्छतां तेषां किमेतद्वद निश्चितम् ॥ अगस्तिरुवाच ॥ अत्र यन्निश्चितं श्राद्धे पुत्रस्य विफलं भवेत् ॥
അവർ മൗനത്തോടെ പോകുന്നു—ഇതിന്റെ അർത്ഥം എന്തെന്ന് നിർണ്ണയമായി പറയുക. അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—“ഇവിടെ ശ്രാദ്ധത്തിൽ നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്ന ദോഷം മൂലം പുത്രന്റെ കർമ്മം ഫലഹീനമാകാം.”
Verse 59
नरस्य करणं किञ्चित्तन्मे निगदतः शृणु ॥ अदेशकाले यद्दत्तं विधिहीनमदक्षिणम् ॥
മനുഷ്യനുള്ള ഒരു ആചാരനിയമം ഞാൻ പറയുന്നു, കേൾക്കുക: അയോഗ്യ ദേശകാലത്തിൽ, വിധിയില്ലാതെ, ദക്ഷിണയില്ലാതെ നൽകുന്ന ദാനം ദോഷയുക്തമാണ്.
Verse 60
अपात्रे मलिनं द्रव्यं महत्पापाय जायते ॥ अश्रद्धेयमपाङ्क्तेयं दुष्टप्रेक्षितमीक्षितम् ॥
അപാത്രനു നൽകിയ മലിനധനം മഹാപാപത്തിന് കാരണമാകുന്നു. ശ്രദ്ദയില്ലാതെ നൽകിയതും, പംക്തിയിൽ നിന്ന് ഒഴിവാക്കിയവനു നൽകിയതും, ദുഷ്ട/ദ്വേഷദൃഷ്ടിയോടെ നോക്കപ്പെട്ട ദാനവും ദോഷകരമാണ്.
Verse 61
तिलमन्त्रकुशैर्हीनमासुरं तद्भवेदिति ॥ वैरोचनाय देवेन वामनेन विभूतये ॥
തിലം, മന്ത്രം, കുശം ഇവയില്ലാത്ത കർമ്മം ‘ആസുര’ (അസുരസ്വഭാവമുള്ളത്) ആകുന്നു എന്നു പറയുന്നു. വൈരോചനന്റെ വിഭൂതി/ശക്തിവർധനയ്ക്കായി ദേവൻ വാമനൻ (ഇതു പ്രസ്താവിച്ചു).
Verse 62
सच्छूद्रस्य च श्राद्धस्य फलं दत्तं पुरा किल ॥ तथा दाशरथी रामो हत्वा राक्षसमீश्वरम् ॥
പുരാതനകാലത്ത് സദ്ശൂദ്രൻ നിർവഹിച്ച ശ്രാദ്ധത്തിന്റെ ഫലം (അവനു) ലഭിച്ചതായി കേൾക്കപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ ദശരഥപുത്രൻ രാമൻ രാക്ഷസാധിപനെ വധിച്ച്…
Verse 63
रावणं सगणं घोरं तुष्टेन सह सीतया ॥ श्रुत्वा भक्तिं च राक्षस्यास्त्रिजटायास्त्रिलोककृत् ॥
അവൻ ഭീകരനായ രാവണനെ അവന്റെ ഗണങ്ങളോടുകൂടെ വധിച്ചു; തുടർന്ന് സന്തുഷ്ടയായ സീതയോടൊപ്പം, ത്രിലോകകർത്താവ് രാക്ഷസി ത്രിജടയുടെ ഭക്തി കേട്ട്…
Verse 64
क्रोधाविष्टानि दानानि विधिपात्रयुतानि च ॥ पाक्षिशौचमनभ्यङ्गप्रतिश्रयमभोजनम्
ക്രോധാവേശത്തിൽ നൽകിയ ദാനങ്ങൾ—വിധിയും യോഗ്യപാത്രവും കൂടെയുണ്ടായാലും—ദോഷകരമാണെന്ന് പറയുന്നു. കൂടാതെ പക്ഷി-ശൗചം, അഭ്യംഗം ചെയ്യാതിരിക്കുക, പ്രതിശ്രയ-വ്രതം (ആശ്രയം സ്വീകരിക്കൽ), ഉപവാസം/അഭോജനവും ഇവിടെ ആചാരവിധിയുടെ പ്രസംഗത്തിൽ പരാമർശിക്കുന്നു.
Verse 65
त्रिजटे त्वत्प्रयच्छामि यच्च श्राद्धमदक्षिणम् ॥ तथैव शम्भुना दत्तं नागराजाय भक्तितः
ഹേ ത്രിജടേ, ദക്ഷിണയില്ലാത്ത ശ്രാദ്ധം ഞാൻ നിനക്കു സമർപ്പിക്കുന്നു; അതുപോലെ ഭക്തിയോടെ ശംഭു നാഗരാജനു നൽകിയതുപോലെ.
Verse 66
तुष्टेन वै वासुकये तन्मे निगदतः शृणु ॥ अनुज्ञाप्य व्रतं जन्तुर्वार्षिकी सकला क्रिया
വാസുകി പ്രസന്നനായപ്പോൾ—ഞാൻ പറയുന്നതു കേൾക്കുക—അനുമതി നേടി ആ വ്യക്തി വ്രതം സ്വീകരിച്ചു; എല്ലാ ക്രിയകളും വാർഷിക അനുഷ്ഠാനമായി നടന്നു.
Verse 67
यज्ञस्य योचिताः देया दक्षिणा नाददाद्द्विजः ॥ वृथाशपथकारा या देवब्राह्मणसन्निधौ
യജ്ഞത്തിന് യോജ്യമായ ദക്ഷിണ നൽകേണ്ടതാണ്; എന്നാൽ ആ ദ്വിജൻ അത് നൽകിയില്ല. ദേവന്മാരുടെയും ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെയും സന്നിധിയിൽ ചെയ്ത ആ വ്യർഥ ശപഥകർമ്മം നിന്ദ്യമാണ്.
Verse 68
अश्रोत्रियाणि श्राद्धानि क्रिया मन्त्रैर्विनापि च ॥ रात्रौ सवाससा स्नानं यथासत्त्वस्वरूपतः
അശ്രോത്രിയർക്കായി ചെയ്ത ശ്രാദ്ധങ്ങൾ, മന്ത്രങ്ങളില്ലാതെ ചെയ്ത ക്രിയകൾ; കൂടാതെ രാത്രിയിൽ വസ്ത്രധാരിയായിട്ടുള്ള സ്നാനം—സ്വഭാവാനുസരിച്ച്—(ഇവിടെ) അനിയമാചാരങ്ങളായി പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 69
यः शिष्यो न नमेद्भक्त्या गुरुं ज्ञानप्रदायकम् ॥ तथैव प्राकृतं धर्ममग्रे गेयं करिष्यतः
ജ്ഞാനം നൽകുന്ന ഗുരുവിനെ ഭക്തിയോടെ നമസ്കരിക്കാത്ത ശിഷ്യൻ, അതുപോലെ പിന്നീടു വെറും ‘പ്രാകൃത’ ധർമ്മം മാത്രമേ അനുഷ്ഠിക്കൂ—ഔപചാരികതയ്ക്കായി മാത്രം.
Verse 70
सर्वं तुभ्यं मया दत्तं नागराजाय वार्षिकम् ॥ इत्येतद्वै पुराणेषु सेतिहासेषु पठ्यते
ഇതെല്ലാം ഞാൻ നിനക്കു—നാഗരാജനു—വാർഷിക അർപ്പണമായി നൽകിയിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ തന്നേ ഇത് പുരാണങ്ങളിലും ഇതിഹാസങ്ങളിലും വായിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 71
तद्वदलिककरणं श्राद्धं दानं व्रतं तथा ॥ नोपतिष्ठति तेषां वै तेन नग्नादयस्त्वमी
അതുപോലെ വഞ്ചന നടപ്പാക്കിയാൽ ശ്രാദ്ധം, ദാനം, വ്രതം എന്നിവ അവർക്കു നിലനിൽക്കുകയില്ല (ഫലപ്രദമാകുകയില്ല); അതിനാൽ അവർ ‘നഗ്നാദി’—സാമൂഹ്യ-ആചാരപരമായി ഹീനർ—എന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 72
मुषिताच्छिद्रकरणैस्तद्दानफलभोक्तृभिः ॥ यथा गतास्तथा ते तु श्राद्धहूतास्तु निष्फलाः
മോഷണം നടത്തി ദോഷ-ചിദ്രങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ച് ആ ദാനഫലം ഭോഗിക്കുന്നവർ—ശ്രാദ്ധത്തിലേക്ക് ക്ഷണിക്കപ്പെട്ടവർ വന്നതുപോലെ തന്നേ മടങ്ങിപ്പോകുന്നു; യജമാനനു അവർ നിഷ്ഫലരാണ്.
Verse 73
त्रिकालज्ञ उवाच ॥ षट्काले भोजनं त्वद्य नाहं भोक्तुमिहोत्सहे ॥ यावत्तृप्तिर्न ते भूयाद्दृष्ट्वा हन्त स्थिरो भव
ത്രികാലജ്ഞൻ പറഞ്ഞു: ഇന്ന് ആറുകാല ഭോജനമുണ്ടായാലും ഞാൻ ഇവിടെ ഭക്ഷിക്കുവാൻ ഉത്സാഹിക്കുന്നില്ല. നിന്റെ തൃപ്തി ഇനിയും വർധിക്കുന്നതുവരെ—ഇതു കണ്ടു, നന്നായി, നീ സ്ഥിരനാകുക.
Verse 74
तावत्कालं प्रतीक्षस्व यावदागमनं मम ॥ अस्मिंस्तीर्थे सदैवाहं दिवा रात्रमतन्द्रितः ॥
എന്റെ മടങ്ങിവരവ് വരെയും അത്രകാലം കാത്തിരിക്കൂ. ഈ തീർത്ഥത്തിൽ ഞാൻ എപ്പോഴും—പകലും രാത്രിയും—അപ്രമാദിയായി ഇരിക്കുന്നു.
Verse 75
सोऽहमद्य व्रतं त्यक्त्वा तव कारुण्यपूरितः ॥ गत्वाहमानयिष्यामि त्वयोक्तां तां वरां स्त्रियम् ॥
ഞാൻ ഇന്ന് നിനക്കുള്ള കരുണയാൽ നിറഞ്ഞ് എന്റെ വ്രതം ഉപേക്ഷിച്ച്, നീ പറഞ്ഞ ആ ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീയെ പോയി കൊണ്ടുവരാം।
Verse 76
अनया कारयिष्यामि श्राद्धं तु विधिना सह ॥ एवमुक्त्वा स षष्ठाशी मौनवाक्संययौ द्रुतम् ॥ राजा समीपगं दृष्ट्वा अकस्मादागतं ऋषिम् ॥
ഈ സ്ത്രീയാൽ ഞാൻ വിധിപൂർവ്വം ശ്രാദ്ധം നടത്തിക്കും. എന്ന് പറഞ്ഞ്, ഷഷ്ഠാശീ തപസ്വി, വാക്ക്സംയമത്തോടെ, വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു. രാജാവ് സമീപത്ത് അപ്രതീക്ഷിതമായി വന്ന ഋഷിയെ കണ്ടപ്പോൾ…
Verse 77
क्षित्यास्तले विलुलितः पादौ कृत्वा तु मूर्द्धनि ॥ धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यद्भवान्गृहमागतः ॥
ഭൂമിയിൽ സാഷ്ടാംഗമായി നമസ്കരിച്ചു, (ഋഷിയുടെ) പാദങ്ങൾ തലയിൽ ധരിച്ചു രാജാവ് പറഞ്ഞു: ഭവാൻ എന്റെ ഗൃഹത്തിൽ വന്നതിനാൽ ഞാൻ ധന്യൻ; ഞാൻ അനുഗൃഹീതൻ।
Verse 78
सदा यज्ञं करिष्यामि गृहमागमने तव ॥ अद्य मे सफलं जन्म यद्भवांस्त्वमिहागतः ॥
ഭവാൻ എന്റെ ഗൃഹത്തിൽ വരുമ്പോഴൊക്കെയും ഞാൻ സദാ യജ്ഞം നടത്തും. ഇന്ന് എന്റെ ജന്മം സഫലമായി, കാരണം ഭവാൻ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു।
Verse 79
इदं पाद्यमिदं चार्घ्यं मधुपर्कमिमां च गाम् ॥ गृहाण मुनिशार्दूल येनाहं शान्तिमाप्नुयाम् ॥
ഇത് പാദ്യം, ഇത് അർഘ്യം, ഇത് മധുപർക്കം, ഈ പശുവും. ഹേ മുനിശാർദൂലാ, ഇവ സ്വീകരിക്കണമേ; അതുവഴി ഞാൻ ശാന്തി പ്രാപിക്കട്ടെ।
Verse 80
तस्य तत्प्रतिगृह्याशु स मुनिस्त्वरितोऽब्रवीत् ॥ मदीयागमने राजन् शृणु त्वं कारणं महत् ॥
ആ അർപ്പണങ്ങൾ വേഗത്തിൽ സ്വീകരിച്ച മുനി ഉടൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ രാജാവേ, എന്റെ വരവിന്റെ മഹത്തായ കാരണമെന്തെന്നു കേൾക്കുക।”
Verse 81
तच्छ्रुत्वा कुरु तत्सर्वं येनाहं तोषितोऽभवम् ॥ एवमुक्तस्तु राजर्षिरब्रवीत्तं तपोधनम् ॥
“അത് കേട്ട് എന്നെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നതെല്ലാം ചെയ്യുക.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാജർഷി ആ തപോധനനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു।
Verse 82
तस्या दासी वरारोहा प्रभावत्यपि विश्रुता ॥ सापि देव्याः तु सहिता आयातु मम सन्निधौ ॥
“അവളുടെ ദാസി—സുന്ദരരൂപിണി, ‘പ്രഭാവതി’ എന്നു പ്രസിദ്ധയായവൾ—അവളും ദേവിയോടൊപ്പം എന്റെ സന്നിധിയിൽ വരട്ടെ।”
Verse 83
ततश्चान्तःपुराद्देवी सदासी तत्र चागता ॥ क्षितौ विलुलिता साध्वी प्रणाममकरोदृषेः ॥
അതിനുശേഷം അന്തഃപുരത്തിൽ നിന്ന് ദേവി ദാസിയോടൊപ്പം അവിടെ വന്നു. ആ സദ്ഗുണവതി ഭൂമിയിൽ സാഷ്ടാംഗമായി വീണു ഋഷിയെ പ്രണാമം ചെയ്തു.
Verse 84
समासीनां च विप्रेन्द्रः प्रोवाच विनताननाम् ॥ ध्रुवतीर्थे मयाश्चर्यं यद्दृष्टं कथयामि वः ॥
അപ്പോൾ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠൻ അവിടെ ഇരുന്ന വിനീതമുഖങ്ങളോടു പറഞ്ഞു— “ധ്രുവതീർത്ഥത്തിൽ ഞാൻ കണ്ട അത്ഭുതം നിങ്ങളോടു പറയുന്നു।”
Verse 85
ये केचित्पितरो लोके लोकानां सर्वतः स्थिताः ॥ ये पूजिताः श्राद्धकृद्भिः पुत्रैः प्रीता दिवं ययुः ॥
ലോകങ്ങളിൽ എല്ലായിടത്തും നിലകൊള്ളുന്ന ഏതൊരു പിതൃഗണവും, ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്ന പുത്രന്മാർ പൂജിക്കുമ്പോൾ പ്രസന്നരായി സ്വർഗ്ഗലോകം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 86
एको वृद्धो नरस्तत्र सूक्ष्मप्राणिभिरावृतः ॥ क्षुत्क्षामदेहः शुष्कास्यो निर्गतोदरसूक्ष्मदृक् ॥
അവിടെ ഒരു വൃദ്ധൻ ഒറ്റയ്ക്കായിരുന്നു; സൂക്ഷ്മജീവികൾ അവനെ ചുറ്റിയിരുന്നു; വിശപ്പാൽ ദേഹം ക്ഷീണിച്ചു, വായ് വരണ്ടു, വയർ അകത്തേക്ക് കുഴിഞ്ഞു, ദൃഷ്ടി മങ്ങിയിരുന്നു।
Verse 87
निराशो गन्तुकामश्च पुनः स निरयेऽशुचौ ॥ कारुण्यात्स मया पृष्टः कस्त्वं ब्रूहि किमिच्छसि ॥
നിരാശനായി പുറപ്പെടാൻ ആഗ്രഹിച്ച അവൻ, വീണ്ടും അശുചിയായ നരകത്തിൽ ഉള്ളതുപോലെ ആയിരുന്നു. കരുണയാൽ ഞാൻ ചോദിച്ചു—‘നീ ആരാണ്? പറയുക, എന്താണ് നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?’
Verse 88
तेनात्मकर्मजनितं मम कर्म निवेदितम् ॥ ततस्तत्रैव तच्छ्रुत्वा तस्य कारुण्ययन्त्रितः ॥
അവൻ എന്റെ സ്വന്തം കർമത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച കർമവൃത്താന്തം എനിക്ക് അറിയിച്ചു. അത് അവിടെയേ കേട്ടപ്പോൾ അവനോടുള്ള കരുണ കൊണ്ട് ഞാൻ ആകുലനായി ബന്ധിതനായി।
Verse 89
तव दास्याश्च या दासी तस्यास्तन्तुः किलॊच्यते ॥ नाम्ना विरूपकनिधिस्तामानय वरानने ॥
നിന്റെ ദാസിയുടെ ദാസിയായ അവളുടെ ബന്ധം ‘തന്തു’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. അവളുടെ പേര് വിരൂപകനിധി; ഹേ സുന്ദരമുഖിയേ, അവളെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക।
Verse 90
इति श्रुत्वानवद्याङ्गी तस्या आनयनेऽत्वरत् ॥ प्रेषयामास सर्वत्र तस्या आनयने बहून् ॥
ഇതു കേട്ട് കുറ്റരഹിതാംഗിയായ അവൾ അവളെ കൊണ്ടുവരാൻ ത്വരിതപ്പെട്ടു; അവളെ കൊണ്ടുവരുവാൻ എല്ലായിടത്തും അനേകരെ അയച്ചു।
Verse 91
सेवकैः सा करे गृह्य आनीता मुनिसन्निधौ ॥ तां दृष्ट्वा मदिरामत्तां स मुनिः प्राह धर्मवित् ॥
സേവകർ അവളുടെ കൈ പിടിച്ച് അവളെ മുനിയുടെ സന്നിധിയിലേക്കു കൊണ്ടുവന്നു. മദ്യമത്തയായ അവളെ കണ്ട ധർമ്മവിദനായ മുനി പറഞ്ഞു।
Verse 92
प्रत्ययार्थं तु तस्या वै मुनिः प्राह क्रियां प्रति ॥ पितॄणां च कृते दत्तं दानं वारि न वा स्वधा ॥
അവളുടെ കാര്യത്തിൽ ഉറപ്പുവരുത്താൻ മുനി കർമ്മങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു—“പിതൃകൾക്കായി എന്തെങ്കിലും ദാനം നൽകിയോ—ജലാർപ്പണമോ, അല്ലെങ്കിൽ സ്വധാ ആഹുതിയോ?”
Verse 93
तर्पणं चापि नो दत्तं पितॄणां चातिमुक्तिदम् ॥ सा नैवमित्युवाचेदं तं मुनिं संशितव्रतम् ॥
“പിതൃകൾക്ക് മഹാമോക്ഷം നൽകുന്ന തർപ്പണവും നൽകിയിട്ടില്ല.” അപ്പോൾ അവൾ കഠിനവ്രതനായ മുനിയോട് “അങ്ങനെ അല്ല” എന്നു പറഞ്ഞു।
Verse 94
न जानामि पितॄन्स्वान्वै क्रियां कार्यं च वै विभो ॥ इति ब्रुवाणां ता दासीं त्रिकालज्ञोऽभ्युवाच ह ॥
അവൾ പറഞ്ഞു—“ഹേ പ്രഭോ, എനിക്ക് എന്റെ പിതൃകളെ അറിയില്ല; ചെയ്യേണ്ട കർമ്മവും കടമയും അറിയില്ല.” ഇങ്ങനെ പറയുന്ന ആ ദാസിയെ ത്രികാലജ്ഞനായ മുനി അഭിസംബോധന ചെയ്തു।
Verse 95
सकौतुकाः महाभागाः श्राद्धदानं च नैव ह ॥ नगरस्थाश्च ते सर्वे ब्राह्मणा भावपूजिताः ॥ १०६ ॥ राज्ञा नीतास्तत्र तीर्थे श्राद्धार्थं मुनिना सह ॥ लोकैः परिवृतो राजा ध्रुवतीर्थं गतः प्रभुः ॥
ആ മഹാഭാഗ്യന്മാർ കൗതുകത്തോടെ ശ്രാദ്ധദാനത്തിൽ തൽപരരായിരുന്നു. നഗരത്തിൽ പാർക്കുന്ന ഭാവപൂജിതരായ എല്ലാ ബ്രാഹ്മണരെയും രാജാവ് മുനിയോടുകൂടെ ശ്രാദ്ധാർത്ഥം ആ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി. ജനങ്ങൾ ചുറ്റിനിന്നപ്പോൾ പ്രഭുസമനായ രാജാവ് ധ്രുവതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 96
तत्र दृष्टः स वै जन्तुर्न च तन्तुर्विचेतनः ॥ मशकैर्वेष्टितः क्षुद्रैः क्षुधया चातिपीडितः ॥
അവിടെ അവർ ‘തന്തു’ എന്ന ആ ജീവിയെ കണ്ടു—അവൻ ബോധരഹിതനായിരുന്നു. ചെറു കൊതുകുകൾ ചുറ്റിപ്പറ്റി, വിശപ്പാൽ അത്യന്തം പീഡിതനായിരുന്നു.
Verse 97
पत्नी च मथुरेशस्य नृपः सपुरसज्जनः ॥ सर्वे द्रक्ष्यथ माहात्म्यं पितॄणां सन्ततेः फलम् ॥
മഥുരാധിപന്റെ ഭാര്യയും രാജാവും നഗരത്തിലെ സജ്ജനങ്ങളോടുകൂടെ—നിങ്ങൾ എല്ലാവരും പിതൃകൾക്കായി തുടർച്ചയായി നടത്തുന്ന അർപ്പണങ്ങളുടെ ഫലമായ മഹിമ ദർശിക്കും.
Verse 98
ततः श्राद्धं सरौप्यं च सवस्त्रं सविलेपनम् ॥ अर्चित्वा पिण्डदानेन करोत् वेषा च भक्तितः ॥
അതിനുശേഷം അവൾ വെള്ളിദാനങ്ങളോടും വസ്ത്രങ്ങളോടും ലേപനങ്ങളോടും കൂടിയ ശ്രാദ്ധം നടത്തി. യഥാവിധി അർച്ചിച്ച് പിണ്ഡദാനത്തിലൂടെ ഭക്തിയോടെ അത് നിർവഹിച്ചു.
Verse 99
अत्रैव सर्वे स्थित्वा वै माम् ईक्षथ सुखान्वितम् ॥ कारयित्वा यथासर्वं श्राद्धदानं हि तन्तुना ॥
“നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ഇവിടെ തന്നെയிருந்து, തന്തുവിന്റെ നിമിത്തം എല്ലാ വിധത്തിലും യഥാവിധി ശ്രാദ്ധദാനം ശരിയായി നടത്തിച്ച ശേഷം, സുഖസമ്പന്നനായ എന്നെ കാണുക.”
Verse 100
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपत्नी यशस्विनी ॥ कारयामास दास्या वै श्राद्धं सुबहुदक्षिणम् ॥
അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട യശസ്വിനിയായ രാജപത്നി ദാസിയാൽ അത്യധിക ദക്ഷിണയോടുകൂടിയ ശ്രാദ്ധം നടത്തിച്ചു।
Verse 101
पट्टवस्त्रं तथा धूपं कर्पूरागुरुचन्दनम् ॥ तिलोत्तरं तथान्नं च बहुरूपं सपिण्डकम् ॥ ११४ ॥ कृते श्राद्धे पिण्डदाने स जन्तुः सुकृती यथा ॥ दिव्यकान्तिरदीनात्मा तथाभूतैः पृथक् पृथक् ॥ ११५ ॥ वेष्टितः शुशुभेऽतीव दीक्षितोऽवभृथे यथा ॥ स्वर्गागतैर्विमानैश्च छादितं तत्र वै नभः ॥
പട്ടവസ്ത്രം, ധൂപം, കർപ്പൂരം, അഗരു, ചന്ദനം, എള്ളോടുകൂടിയ അർപ്പണം, നാനാവിധ അന്നം പിണ്ഡത്തോടുകൂടി സമർപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ശ്രാദ്ധവും പിണ്ഡദാനവും പൂർത്തിയായപ്പോൾ ആ ജീവൻ പുണ്യവാനെപ്പോലെ ദിവ്യകാന്തിയോടെ പ്രകാശിച്ചു, മനസ്സു തളരാതെ, അത്തരം രൂപാന്തരിത സത്ത്വങ്ങൾ—ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ രൂപത്തിൽ—ചുറ്റിപ്പറ്റി. ഇങ്ങനെ വേഷ്ടിതനായി അവൻ അവഭൃഥസ്നാനാനന്തര ദീക്ഷിതനെപ്പോലെ അത്യന്തം ശോഭിച്ചു; അവിടെ ആകാശം സ്വർഗത്തിൽ നിന്നെത്തിയ വിമാനങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടു.
Verse 102
तेषां मशकगात्राणां सुगात्राणां सुरूपिणाम् ॥ ततस्तुष्टमना जन्तुर्विमानं प्रेक्ष्य चागतम् ॥ ११७ ॥ गन्तुं स्वर्गमुवाचेदं त्रिकालज्ञं मुनिं नृपम् ॥ शृण्वन्तु वचनं सर्वे मदीयं पितृतुष्टिदम् ॥ ११८ ॥ तीर्थानि सरितः श्रेष्ठाः पर्वताश्च सरांसि च ॥ कुरुक्षेत्रं गया चैव स्थानान्यायतनानि च ॥
അവരുടെ (മുമ്പ്) കൊതുകുദേഹികളായവർ—ഇപ്പോൾ സുന്ദരാംഗങ്ങളോടും മനോഹരരൂപത്തോടും കൂടിയവർ—അവരിടയിൽ ആ ജീവൻ മനസ്സിൽ തൃപ്തനായി എത്തിയ വിമാനം കണ്ടു സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ ത്രികാലജ്ഞ മുനിയെയും രാജാവിനെയും അഭിസംബോധന ചെയ്ത് പറഞ്ഞു—“പിതൃസന്തോഷം വരുത്തുന്ന എന്റെ വാക്കുകൾ എല്ലാവരും കേൾക്കുക: തീർത്ഥങ്ങൾ, ശ്രേഷ്ഠ നദികൾ, പർവതങ്ങൾ, സരോവരങ്ങൾ; കൂടാതെ കുരുക്ഷേത്രം, ഗയാ, മറ്റ് പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളും ആയതനങ്ങളും।”
Verse 103
शुक्लप्रतिपदन्तं च तीर्थं प्राप्य ससत्वराः ॥ पितरः श्राद्धपिण्डादा आश्विने ध्रुवमास्थिताः ॥
ശുക്ലപ്രതിപദ വരെ ഉള്ള തീർത്ഥം അവർ വേഗത്തിൽ പ്രാപിച്ചപ്പോൾ, ശ്രാദ്ധപിണ്ഡം സ്വീകരിക്കുന്ന പിതാക്കൾ ആശ്വിന മാസത്തിൽ നിശ്ചയമായി സ്ഥിരമായി സന്നിഹിതരായിരിക്കുന്നു।
Verse 104
कृत्वा प्रेतपुरीं शून्यां स्वर्गपातालमेव च ॥ इहमानाः स्वकं पुत्रं गोत्रतन्तुमथानुजम्
പ്രേതപുരിയെ ശൂന്യമാക്കി സ്വർഗവും പാതാളവും പ്രാപിച്ചിട്ടും, അവർ ഇവിടെ തങ്ങളുടെ പുത്രനെ—ഗോത്രതന്തുവായ വംശപരമ്പരയുടെ തുടർച്ചയെ—കൂടാതെ ഇളയ ബന്ധുവിനെയും ആഗ്രഹിക്കുന്നു।
Verse 105
कन्यां गते सवितरि यः श्राद्धं सम्प्रदास्यति ॥ तर्पणं ध्रुवतीर्थे ते पितॄणां षोडशान्तरे
സൂര്യൻ കന്യാരാശിയിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ ആരെങ്കിലും വിധിപൂർവ്വം ശ്രാദ്ധം അർപ്പിക്കുകയും ധ്രുവതീർത്ഥത്തിൽ തർപ്പണം നടത്തുകയും ചെയ്താൽ, അത് പിതൃകൾക്ക് പതിനാറുദിവസങ്ങളുടെ ഇടവേളയിൽ ഫലപ്രദമാകുന്നു।
Verse 106
सुतृप्ताः स्मो वयं शश्वद्यास्यामः परमां गतिम् ॥ एष एव प्रभावोऽत्र ध्रुवस्य कथितो मया
‘ഞങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി തൃപ്തരാണ്; എന്നും പരമഗതി പ്രാപിക്കും.’ ഇതാണ് ഇവിടെ ധ്രുവന്റെ (അവന്റെ തീർത്ഥത്തിന്റെ) പ്രഭാവം എന്നു ഞാൻ പ്രസ്താവിച്ചു।
Verse 107
दृष्टो भवद्भिः सर्वं यदस्माकं सुदुरत्ययम् ॥ दुस्तरं तारितं पापं त्वत्प्रसादान्महामुने
ഞങ്ങൾക്ക് അത്യന്തം ദുഷ്കരമായിരുന്ന എല്ലാം നിങ്ങൾ കണ്ടും ഗ്രഹിച്ചും കഴിഞ്ഞു. മഹാമുനേ, നിങ്ങളുടെ പ്രസാദത്താൽ കടക്കാൻ പ്രയാസമായ പാപവും കടന്നുപോയി।
Verse 108
इति विश्राव्य वचनं राजानं स ऋषिं जनान् ॥ राजपुत्रीं तथा दासीं स्वां सुतां शिवमस्तु वः
ഇങ്ങനെ രാജാവിനോടും ആ ഋഷിയോടും ജനങ്ങളോടും—രാജകുമാരിയോടും ദാസിയോടും, തന്റെ സ്വന്തം പുത്രിയോടും—വചനം പ്രസ്താവിച്ച്, ‘നിങ്ങൾക്കു മംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞു।
Verse 109
आरुह्य वरयानं ते गताः स्वर्गं वृता सुरैः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ ततः स राजशार्दूलः सगणः परिवारकैः
അവർ ശ്രേഷ്ഠമായ വിമാനത്തിൽ കയറി, ദേവന്മാർ ചുറ്റിപ്പറ്റി, സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയി. ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു—അതിനുശേഷം ആ രാജശാർദൂലൻ തന്റെ ഗണങ്ങളോടും പരിചാരകരോടും കൂടി (തുടരും…)।
Verse 110
दृष्ट्वा तीर्थस्य माहात्म्यं प्रणम्य ऋषिसत्तमम् ॥ प्रविष्टो नगरीं रम्यां संस्मरन्नित्यमच्युतम्
തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം കണ്ടു, ഋഷിസത്തമനെ നമസ്കരിച്ചു, നിത്യവും അച്യുതൻ (വിഷ്ണു)നെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ മനോഹര നഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു।
Verse 111
एतत्ते कथितं भद्रे माहात्म्यं मथुराभवम् ॥ स्मरणाद्यस्य पापानि नश्यन्ते पूर्वजन्मनि
ഹേ ഭദ്രേ, മഥുരയിൽ നിന്നുയർന്ന ഈ മഹാത്മ്യം നിനക്കു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇതിന്റെ സ്മരണ മാത്രം കൊണ്ടു മുൻജന്മത്തിലെ പാപങ്ങൾ നശിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു।
Verse 112
एतत्त्वयानाव्रतिने न चाशुश्रूषये तथा ॥ कथनीयं महाभागे यश्च नार्चयते हरिम्
ഹേ മഹാഭാഗേ, ഇത് നീ അവ്രതനായ (നിയമശൂന്യനായ) ഒരുവനോട് പറയരുത്; സേവയിൽ ശ്രദ്ധയില്ലാത്തവനോടും അല്ല; ഹരിയെ അർച്ചിക്കാത്തവനോടും ഇത് പറയേണ്ടതില്ല।
Verse 113
तीर्थानां परमं तीर्थं धर्माणां धर्ममुत्तमम् ॥ ज्ञानानां परमं ज्ञानं लाभानां लाभ उत्तमः
ഇത് തീർത്ഥങ്ങളിൽ പരമ തീർത്ഥം, ധർമ്മങ്ങളിൽ ഉത്തമ ധർമ്മം; ജ്ഞാനങ്ങളിൽ പരമ ജ്ഞാനം, ലാഭങ്ങളിൽ ഉത്തമ ലാഭം।
Verse 114
कथनीयं महाभागे पुण्यान्भागवतांसदा ॥ सूत उवाच ॥ एतच्छ्रुत्वा प्रभोर्वाक्यं धरणी विस्मयान्विता ।
ഹേ മഹാഭാഗേ, പുണ്യവാന്മാരായ ഭാഗവതഭക്തരുടെ മഹിമ എപ്പോഴും പറയേണ്ടതാണ്. സൂതൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭുവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ധരണി (ഭൂമി) വിസ്മയത്തോടെ നിറഞ്ഞു।
Verse 115
पप्रच्छ मुदिता देवी प्रतिमास्थापनं प्रति ।
ആനന്ദിതയായ ദേവി പ്രതിമാ-സ്ഥാപനത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു.
Verse 116
तस्मिन्क्षणे न च कृतं व्रतं जप्यं विमोहनात् ॥ कृपया परिभूतस्य कौतुकॆन निरीक्षता ।
ആ നിമിഷത്തിൽ മോഹം മൂലം വ്രതവും ജപവും നടന്നുില്ല; കരുണ ഉണ്ടായിട്ടും അപമാനിതനായവനെ കൗതുകത്തോടെ നോക്കി.
Verse 117
सा चैकान्ते च दिवसे पानमांसरता सदा ॥ पुरुषेण सहासीना शय्यायां मदविह्वला ।
അവൾ എപ്പോഴും പാനവും മാംസവും ആസ്വദിക്കുന്നവൾ; പകൽ ഏകാന്തത്തിൽ ഒരു പുരുഷനോടൊപ്പം ശയ്യയിൽ ഇരുന്നു, മദ്യമോഹത്തിൽ വിഹ്വലയായി.
Verse 118
उवाच ते तदा विप्रोऽभवत्सन्तानजाः स्त्रियः ॥ आनीतास्तव पुष्ट्यार्थं यथेच्छसि तथा कुरु ॥ १०९ ॥ अगस्त्य उवाच ॥ स्नात्वैषा ध्रुवतीर्थे तु ब्रह्मणोक्तक्रमेण च ॥ करोतु तर्पणं चास्मिन्पूर्वोक्तविधिना त्वियम् ।
അപ്പോൾ ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു— “നിന്റെ പുഷ്ടി-സമൃദ്ധിക്കായി നിന്റെ വംശജനായ സ്ത്രീകളെ കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു; നിനക്കിഷ്ടമുള്ളതു പോലെ ചെയ്യുക।” അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു— “ധ്രുവതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, ബ്രഹ്മൻ ഉപദേശിച്ച ക്രമപ്രകാരം, ഇവൾ ഇവിടെ മുൻപ് പറഞ്ഞ വിധിയിൽ തർപ്പണം ചെയ്യട്ടെ।”
Verse 119
पितॄणां मुक्तिदं चान्यन्न भूतं न भविष्यति ॥ आषाढ्याः पञ्चमे पक्षे प्रतिपत्प्रभृतित्वथ ।
പിതൃകൾക്ക് മോക്ഷം നൽകുന്നതിൽ ഇതിന് തുല്യമായ മറ്റൊന്നും ഉണ്ടായിട്ടില്ല, ഭാവിയിലും ഉണ്ടാകില്ല. തുടർന്ന് ആഷാഢത്തിൽ അഞ്ചാം പക്ഷത്തിൽ പ്രതിപത്ത് മുതൽ…
Verse 120
पठति श्रद्धया युक्तो ब्राह्मणानां च सन्निधौ ॥ स पितॄंस्तर्पयेत्सर्वानभिगम्य गयाशिरे ।
ശ്രദ്ധയോടെ ബ്രാഹ്മണരുടെ സന്നിധിയിൽ ഇത് പാരായണം ചെയ്യുന്നവൻ ഗയാശിരസ്സിൽ ചെന്നു തർപ്പണത്തിലൂടെ എല്ലാ പിതൃകളെയും തൃപ്തിപ്പെടുത്തണം.
Verse 121
वेपथुः कोटराक्षश्च पृष्ठलग्नलघूदरः ॥ ऊरुचर्मास्थिरुक् त्रस्तो जृम्भमाणो भृशं कृशः ।
അവൻ വിറയ്ക്കുന്നു; കണ്ണുകൾ കുഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ചെറുവയർ പുറകിൽ ഒട്ടിയിരിക്കുന്നു; തുടകളിലെ ത്വക്ക് തൂങ്ങുന്നു; അസ്ഥിവേദനകൊണ്ട് പീഡിതൻ, ഭീതനായി, വീണ്ടും വീണ്ടും വായ്പൊളിച്ച്—അത്യന്തം ക്ഷീണിതൻ.
Verse 122
ते स्वधापूजितैः पुत्रैर्गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ अद्य राज्ञस्तु पितरश्चन्द्रसेनस्य पूजिताः ।
സ്വധാ-അർപ്പണത്തോടെ പുത്രന്മാർ പൂജിച്ചാൽ അവർ പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു. ഇന്ന് വാസ്തവത്തിൽ രാജാവ് ചന്ദ്രസേനന്റെ പിതൃകൾ പൂജിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 123
स्थिताः एतावदेवं तु कालं यास्यामहेऽम्बुधौ ॥ नरके त्वप्रतिष्ठे तु निराशाः स्वेन कर्मणा ।
‘ഇത്രകാലം ഇങ്ങനെ നിലകൊണ്ട ശേഷം ഞങ്ങൾ ജലത്തിലേക്ക് കടക്കും; എന്നാൽ അസ്ഥിരമായ നരകത്തിൽ അവർ സ്വന്തം കർമം മൂലം നിരാശരായിരിക്കും.’
Verse 124
पित्रे प्रथमतॊ दद्यान्मात्रे दद्यादथाचरन् ॥ गोत्रं माता नाम देवी तृप्यत्वेवं स्वदोच्चरन् ॥
ആദ്യം പിതാവിന് അർപ്പണം നൽകണം; തുടർന്ന് മാതാവിന് നൽകണം—ഇങ്ങനെ ആചരിക്കണം. ഗോത്രം ഉച്ചരിച്ച്—“മാതാവ്, ദേവി എന്ന നാമമുള്ളവൾ തൃപ്തിയാകട്ടെ” എന്ന് പറഞ്ഞു ‘സ്വധാ’ എന്നും ഉച്ചരിക്കണം.
Verse 125
वार्यपि श्रद्धया दत्तं तदानन्त्याय कल्पते ॥ श्रद्धया ब्राह्मणेनैव यथा श्राद्धविधिक्रिया ॥
ശ്രദ്ധയോടെ നൽകിയ വെള്ളം പോലും അനന്ത പുണ്യഫലത്തിന് യോഗ്യമാകുന്നു. കൂടാതെ വിധിപ്രകാരം ശ്രാദ്ധകർമ്മം ശ്രദ്ധയുള്ള ബ്രാഹ്മണൻ തന്നെയാണ് നടത്തേണ്ടത്.
Verse 126
सीतावाक्यप्रतुṣ्टेन तस्यै प्रादाद्वरं विभुः ॥ अशुचीनि गृहाण्येव तथा श्राद्धहवींषि च ॥
സീതയുടെ വാക്കുകളിൽ പ്രസന്നനായ പ്രഭു അവൾക്ക് ഒരു വരം നൽകി—അശുചിയായ വീടുകളിലും, അതുപോലെ ശ്രാദ്ധഹവിസ്സുകൾ (പിണ്ഡാദി നിവേദ്യം) സംബന്ധിച്ചും (അനുമതി).
Verse 127
मौनव्रतधरा यान्ति पुनः प्राप्यार्थहेतवे ॥ एवमेतन्महाप्राज्ञ यन्मां त्वां परिपृच्छसि ॥
മൗനവ്രതം ധരിക്കുന്നവർ ആ നിയമപ്രകാരം മുന്നേറുകയും, പിന്നെയും തങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യഹേതുവായ ഫലം പ്രാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മഹാപ്രാജ്ഞാ, നീ എന്നോടു ചോദിക്കുന്നതു ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
Verse 128
किं तद्वद यथाकार्यं येन सिद्धं भवेदिदम् ॥ त्रिकालज्ञ उवाच ॥ या सा ते राजमहीषी तामानय वराननाम् ॥
“അത് എന്ത്? ഇത് സിദ്ധിക്കുവാൻ എന്ത് ചെയ്യണം പറയുക.” ത്രികാലജ്ഞൻ പറഞ്ഞു—“നിന്റെ രാജമഹിഷിയായ ആ സുന്ദരമുഖിയെ കൊണ്ടുവരിക.”
Frequently Asked Questions
The chapter frames ethical responsibility through ritual order: descendants are depicted as accountable for sustaining social continuity (santati) and performing properly regulated offerings (tarpaṇa/śrāddha). The narrative uses the suffering being’s condition to argue that neglect, procedural impropriety, and social disorder (expressed via the yoni-saṅkara motif) produce instability, while disciplined, correctly timed and correctly addressed rites restore relational balance between living communities and ancestral lineages.
The text specifies a calendrical window connected with Āṣāḍha: “Āṣāḍhyāḥ pañcame pakṣe” beginning from śukla-pratipad up to the end of the bright fortnight (śukla-pratipad-anta). It also references Aśvin as a period in which pitṛs are described as ‘dhruvam āsthitāḥ’ (stably present) for receiving śrāddha and piṇḍa offerings, indicating seasonally intensified accessibility of pitṛs at Dhruvatīrtha.
Although presented as ritual instruction, the chapter implicitly links Pṛthivī’s stability to orderly human conduct: tīrtha spaces (rivers and crossings) function as managed ecological-religious zones where correct practices regulate community behavior (purity norms, timing, restraint, gifting). By portraying Dhruvatīrtha as a site where disciplined rites transform disorder into resolution, the text can be read as an early model of ‘ritual ecology’—a framework in which social regulation around water-sites contributes to terrestrial balance and communal sustainability.
A royal figure, King Candrasena, anchors the narrative’s administrative setting. The instructing authority is a tri-kāla-jña sage, and the dialogue later includes attribution to Agastya in the didactic section on when rites become ineffective (adeśa-kāla, vidhihīna, apātra). Epic-cultural references appear via Rāma, Sītā, Rāvaṇa, and Trijaṭā, and a Nāga figure Vāsuki is mentioned in an exemplum about ritual validity and permissions, situating the chapter within broader Sanskrit cultural memory.