Adhyaya 34: Shiva’s Kedara-Tirtha and the Rise of Mura: From Shaiva Pilgrimage to Vaishnava Theology
केदार-तीर्थ-माहात्म्य तथा मुरासुरोपाख्यान (Kedāra-Tīrtha-Māhātmya tathā Murāsura-Upākhyāna)
Rise of Mura and Vaishnava Theology
പുലസ്ത്യ–നാരദ സംവാദരൂപമായ ഈ അധ്യായം ശൈവ തപസ്സിന്റെ ചിഹ്നങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യക്തമായ വൈഷ്ണവ തത്ത്വപരിസരത്തിലേക്ക് കഥയെ നീക്കുന്നു. പുലസ്ത്യൻ പറയുന്നു: സംഘർഷാനന്തരം ശങ്കരൻ മഹാവ്രതസദൃശ വ്രതം ധരിച്ചു, കപാലവും കമണ്ഡലുവും കൈവെച്ച് ഹിമാലയത്തിൽ തപസ്സോടെ സഞ്ചരിച്ചു; പർവതം വിഭജിച്ചതിലൂടെ കേദാര-തീർത്ഥം ഉദ്ഭവിച്ചു. അവിടെ ശിവൻ സ്നാനം, ദാനം, ജപം, ഹോമം, ശ്രാദ്ധം മുതലായ കർമങ്ങൾക്ക് ‘അക്ഷയ’ പുണ്യഫലവും മോക്ഷസാധനത്വവും ലഭിക്കുമെന്ന വരം നൽകി ദേശത്തെ തീർത്ഥരൂപത്തിൽ പവിത്രമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് ശരസ്വതിയിൽ ശിവൻ ദീർഘകാലം മുങ്ങിയിരുന്നതാൽ ലോകക്രമം അസ്ഥിരമാകുന്നു; ശക്രപ്രമുഖ ദേവന്മാർ ബ്രഹ്മാവിനെ സമീപിക്കുമ്പോൾ, ബ്രഹ്മാവ് ചക്രഗദാധര വിഷ്ണുവിന്റെ ശരണം തേടാൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ഇത് ശൈവത്തിൽ നിന്ന് വൈഷ്ണവത്തിലേക്കുള്ള കഥാഹസ്താന്തരമാണ്. പിന്നെ മുരാസുരോപാഖ്യാനം ആരംഭിക്കുന്നു: ദനുജനായ മുരൻ ബ്രഹ്മവരത്താൽ തന്റെ സ്പർശം അമരന്മാരെയും കൊല്ലുന്ന ശക്തി നേടുന്നു; അമരാവതി പിടിച്ചെടുത്ത് ഇന്ദ്രനെ സ്ഥാനച്യുതനാക്കുന്നു, സരയൂതീരത്ത് സൂര്യവംശരാജാവിനെ നേരിടുന്നു, യമനെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നു. യമൻ ക്ഷീരോദ/ശ്വേതദ്വീപസ്ഥ വിഷ്ണുവേ യഥാർത്ഥ ‘സംയന്തൃ’ എന്നു പറയുന്നു; അവിടെ ജനാർദ്ദനന്റെ ചതുര്മൂർത്തിയും സനത്കുമാര–ബ്രഹ്മ ഉപദേശചട്ടക്കൂടും അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു।
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Pulastya narrates Śiva’s tapas and ascetic iconography (kapāla, kamaṇḍalu, mahāvrata), culminating in the creation and consecration of Kedāra-Tīrtha with akṣaya ritual fruits (snāna, dāna, japa, homa, śrāddha) and mokṣa-sādhana claims.
- Śiva’s prolonged submersion in Sarasvatī triggers cosmic instability; the devas, led by Śakra, consult Brahmā and are directed to seek Cakragadādhara (Viṣṇu), marking a deliberate Shaiva-to-Vaishnava narrative handoff.
- The Murāsura upākhyāna begins: Mura (a Danu-born asura) receives a boon from Brahmā that his touch kills even immortals, seizes Amarāvatī, displaces Indra, confronts a Sūryavaṃśa king at Sarayū, and challenges Yama—who identifies Viṣṇu of Kṣīroda/Śvetadvīpa as the true ‘saṃyantṛ’—leading into the doctrine of Viṣṇu’s caturmūrti and the Sanatkumāra–Brahmā teaching frame.
Shlokas in Adhyaya 34
Verse 1
इति श्रीवाम्नपुराणे त्रयस्त्रिंशोंऽध्यायः नारद उवाच क्व गतः शङ्करो ह्यासीद्येनाम्बा नन्दिना सह अनधकं योधयामास एतन्मे वक्तुमर्हसि
ഇങ്ങനെ ശ്രീ വാമനപുരാണത്തിലെ മുപ്പത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തം. നാരദൻ പറഞ്ഞു—‘അംബയും നന്ദിയും കൂടെ അന്ധകനോട് യുദ്ധം ചെയ്ത ശങ്കരൻ എവിടേക്കു പോയിരുന്നു? ഇതെനിക്ക് പറയേണ്ടതാകുന്നു.’
Verse 2
पुलस्त्य उवाच यदा वर्षसहस्रं तु महामोहे स्थितो ऽभत् तदाप्रभृति निस्तेजाः क्षीणवीर्यः प्रदृश्यते
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—‘അവൻ ആയിരം വർഷം മഹാമോഹത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്നപ്പോൾ, അന്നുമുതൽ അവൻ തേജസ്സില്ലാത്തവനായി, വീര്യം ക്ഷയിച്ചവനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.’
Verse 3
स्वमात्मानं निरीक्ष्याथ निस्तेजोङ्गं महेश्वरः तपोर्थाय तथा चक्रे मतिं मतिमतां वरः
അപ്പോൾ മഹേശ്വരൻ തന്റെ സ്വസ്വരൂപം നിരീക്ഷിച്ച്—തേജസ്സില്ലാത്ത ദേഹം കണ്ടു—തപസ്സിനായി നിശ്ചയം ചെയ്തു; ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അദ്ദേഹം തപസ്സിൽ മനസ്സു സ്ഥാപിച്ചു।
Verse 4
स महाव्रतमुत्पाद्य समाश्वास्याम्बिकां विभुः शैलादिं स्थाप्य गोप्तारं विचचार महीतलम्
ആ സർവ്വവ്യാപിയായ പ്രഭു മഹാവ്രതം സ്വീകരിച്ച് അംബികയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു; ശൈലാദിയെ രക്ഷകനായി സ്ഥാപിച്ച് ഭൂമിതലത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചു।
Verse 5
महामुद्रार्पितग्रीवो महाहिकुतकुण्डलः धारयाणः कटीदेशे महाशङ्खस्य मेखलाम्
അദ്ദേഹത്തിന്റെ കഴുത്തിൽ മഹാമുദ്രയുടെ അടയാളം പതിഞ്ഞിരുന്നു; മഹാഹികുത കുണ്ഡലങ്ങൾ ധരിച്ചു, അരയിൽ മഹാശംഖത്തിൽ നിന്നുണ്ടാക്കിയ മേഖല ധരിച്ചു।
Verse 6
कपालं दक्षिणे हस्ते सव्ये गृह्य कमण्डलुम् एकाहवासी वृक्षे हि शैलसानुनदीष्वटन्
വലങ്കയ്യിൽ കപാലപാത്രവും ഇടങ്കയ്യിൽ കമണ്ഡലുവും എടുത്ത്, ഓരോ സ്ഥലത്തും ഒരു ദിവസം മാത്രം വസിച്ച്, വൃക്ഷങ്ങൾക്കിടയിലും പർവ്വതസാനുക്കളിലും നദീതീരങ്ങളിലും സഞ്ചരിച്ചു।
Verse 7
स्थानं त्रैलोक्यमास्थाय मूलाहारो ऽम्बुभोजनः वाय्वाहारस्तदा तस्थौ नववरिषशतं क्रमात्
ത്രൈലോക്യത്തെ ആവരണം ചെയ്യുന്നപോലെ ഒരു സ്ഥാനം സ്വീകരിച്ച്, ആദ്യം മൂലാഹാരം, പിന്നെ ജലാഹാരം, പിന്നെ വായ്വാഹാരം എന്നിങ്ങനെ; ഇങ്ങനെ ക്രമമായി ഒൻപതു നൂറു വർഷം തപസ്സിൽ നിലകൊണ്ടു।
Verse 8
ततो वीटां सुखे क्षिप्य निरुच्छ्वासो ऽभवद् यतिः विस्तृते हिमवत्पुष्ठे रम्ये समशिलातले
അപ്പോൾ ആ യതി സുഖത്തോടെ തന്റെ ‘വീടാ’ (ആസനം) ഉപേക്ഷിച്ചു; ശ്വാസമറ്റവനായി, ഹിമവത്-ആശ്രിതമായ വിശാലവും രമ്യവും സമശിലാതലവുമായ സ്ഥലത്ത് സ്ഥിരമായി നിന്നു।
Verse 9
ततो वीटा विदार्यैव कपालं परमेष्ठनः सार्चिष्मती जटामध्यान्निषण्णा धरणीतले
പിന്നീട് ആ വീടയാൽ പരമേഷ്ഠി (ബ്രഹ്മാ)യുടെ കപാലം പിളർത്തി; ജ്വലിക്കുന്ന ആ വീട ജടകളുടെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിന്ന് വീണു ഭൂമിതലത്തിൽ പതിഞ്ഞു।
Verse 10
वीटया तु पतन्त्याद्रिर्दारितः क्ष्मासमो ऽभवत् जातस्तीर्थवरः पुम्यः केदार इति विश्रुतः
അങ്ങനെ വീഴുന്ന ആ വീടയാൽ പർവ്വതം പിളർന്ന് ഭൂമിപോലെ സമതലമായി; അവിടെ ‘കേദാര’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായ അത്യുത്തമ പുണ്യതീർത്ഥം ഉദ്ഭവിച്ചു।
Verse 11
ततो हरो वरं प्रादात् केदाराय वृषध्वजः पुण्यवृद्धिकरं ब्रह्मन् पापघ्नं मोक्षसाधनम्
പിന്നീട് വൃഷധ്വജനായ ഹരൻ കേദാരത്തിന് വരം നൽകി— “ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, ഇത് പുണ്യവർദ്ധകവും പാപഘ്നവും മോക്ഷസാധനവും ആകുന്നു.”
Verse 12
ये जलं तावके तीर्थे पीत्वा संयमिनो नराः
നിന്റെ ഈ തീർത്ഥത്തിലെ ജലം കുടിച്ച് സംയമികളാകുന്ന മനുഷ്യർ…
Verse 13
षण्मासाद् धारयिष्न्ति निवृत्ताः परपाकतः तेषां हृत्पङ्कजेष्वेव मल्लिङ्गं भविता ध्रुवम्
അവർ ആറുമാസം ആ നിയമം പാലിക്കും, മറ്റുള്ളവരുടെ അന്നത്തിന്റെ ‘പാകം’ (പരിപാകം) മുതൽ വിരമിച്ച്; അവരുടെ ഹൃദയപദ്മത്തിൽ നിർമ്മല ലിംഗം നിശ്ചയമായും പ്രത്യക്ഷമാകും।
Verse 14
न चास्य पापाभिरतिर्भविष्यति कदाचन पितॄणामक्षयं श्राद्धं भविष्यति न संशयः
അവനിൽ ഒരിക്കലും പാപത്തിൽ ആസക്തി ഉണ്ടാകുകയില്ല; പിതൃകൾക്കായുള്ള ശ്രാദ്ധം അക്ഷയമാകും—ഇതിൽ സംശയമില്ല।
Verse 15
स्नानदानतपांसीह होमजप्यादिकाः क्रियाः भविष्यन्त्यक्षया नॄणां मृतानामपुनर्भवः
ഹേ തപസ്വികളുടെ സിംഹമേ! ഇവിടെ സ്നാനം, ദാനം, തപസ്, ഹോമം, ജപം മുതലായ കർമ്മങ്ങൾ മനുഷ്യർക്കു അക്ഷയമാകുന്നു; മരിച്ചവർക്കു അപുനർഭവം (പുനർജന്മമില്ലായ്മ) ലഭിക്കുന്നു।
Verse 16
एतद् वरं हरात् तीर्थं प्राप्य पुष्णाति देवताः पुनाति पुंसां केदारस्त्रिनेत्रवचनं यथा
ഹരൻ നൽകിയ ഈ ഉത്തമ തീർത്ഥം പ്രാപിച്ചാൽ ഒരാൾ ദേവതകളെ പുഷ്ടിപ്പെടുത്തുന്നു (പ്രസന്നമാക്കുന്നു); കേദാരം മനുഷ്യരെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു, ത്രിനേത്രനായ ശിവന്റെ വചനം അച്യുതമായതുപോലെ।
Verse 17
केदाराय वरं दत्त्वा जगम त्वरितो हरः स्नातुं भानुसुतां देवीं कालिन्दीं पापनाशिनीम्
കേദാരത്തിന് വരം നൽകി ഹരൻ (ശിവൻ) വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു—പാപനാശിനിയായ, ഭാനുസുതയായ ദേവി കാലിന്ദിയിൽ സ്നാനം ചെയ്യാൻ।
Verse 18
तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा जगामाथ सरस्वतीम् वृतां तीर्थशतैः पुण्यैः प्लक्षजां पापनाशिनीम्
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധനായ ശേഷം അവൻ സരസ്വതീ നദിയിലേക്കു പോയി—പുണ്യമായ നൂറുകണക്കിന് തീർത്ഥങ്ങളാൽ വൃതയായ, പ്ലക്ഷജാത, പാപനാശിനി।
Verse 19
अवतीर्मस्ततः स्नातुं निमग्नश्च महाम्भसि द्रुपदां नाम गायत्रीं जजापान्तर्जले हरः
പിന്നീട് സ്നാനം ചെയ്യാൻ ഇറങ്ങി ഹരൻ മഹാജലത്തിൽ മുങ്ങി, ജലത്തിനുള്ളിൽ ‘ദ്രുപദാ’ എന്ന ഗായത്രി ജപിച്ചു।
Verse 20
निमग्ने शङ्करे देव्यां सरस्वत्यां कलिप्रिय साग्राः संवत्सरो जातो न चोन्मज्जत ईश्वरः
ഹേ കലിപ്രിയേ! ദേവിയായ സരസ്വതിയിൽ ശങ്കരൻ മുങ്ങിയിരിക്കെ ഒരു വർഷത്തിലധികം കാലം കഴിഞ്ഞു; എങ്കിലും ഈശ്വരൻ മേലേക്ക് ഉയർന്നില്ല।
Verse 21
एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन् भुवनाः सप्त सार्णवाः चेलुः पेतुर्धरण्यां च नक्षत्रास्तारकैः सह
ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! ഈ ഇടയിൽ സമുദ്രങ്ങളോടുകൂടിയ ഏഴ് ലോകങ്ങളും വിറച്ചു; നക്ഷത്രമണ്ഡലങ്ങൾ നക്ഷത്രങ്ങളോടൊപ്പം ഭൂമിയിലേക്കു വീണു।
Verse 22
आसनेभ्यः प्रचलिता देवाः शक्रपुरोगमाः स्वस्त्यस्तु लोकेभ्य इति जपन्तः परमर्षयः
ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) മുൻപന്തിയിലായ ദേവന്മാർ തങ്ങളുടെ ആസനങ്ങളിൽ നിന്ന് കുലുങ്ങി; പരമർഷിമാർ ‘ലോകങ്ങൾക്ക് സ്വസ്തി ഉണ്ടാകട്ടെ’ എന്നു ജപിച്ചു തുടങ്ങി।
Verse 23
ततः क्षुब्धेषु लोकेषु देवा ब्रह्माणमागमन् दृष्ट्वोचुः किमिदं लोकाः क्षुब्धाः संशयमागताः
അപ്പോൾ ലോകങ്ങൾ കലുഷിതമായപ്പോൾ ദേവന്മാർ ബ്രഹ്മാവിനെ സമീപിച്ചു. അവനെ കണ്ടു പറഞ്ഞു—“ഇത് എന്ത്? ലോകങ്ങൾ ക്ഷുബ്ധമായി സംശയത്തിലേക്ക് വീണിരിക്കുന്നു.”
Verse 24
तानाह पद्मसंभूतो नैतद् वेद्मि च कारणम् तदागच्छत वो युक्तं द्रष्टुं चक्रगदाधरम्
പദ്മജനായ ബ്രഹ്മാവ് അവരോട് പറഞ്ഞു—“ഇതിന്റെ കാരണം എനിക്ക് അറിയില്ല. നിങ്ങൾ ഇപ്പോൾ ചക്രഗദാധാരിയായ (വിഷ്ണുവിനെ) ദർശിക്കുവാൻ പോകുന്നത് യുക്തമാണ്.”
Verse 25
पितामहेनैवमुक्ता देवाः शक्रषुरोगमाः पितामहं पुरस्कृत्य मुरारिसदनं गताः
പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്) ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) മുതലായ അഗ്രദേവന്മാർ പിതാമഹനെ മുൻപിൽ നിർത്തി മുരാരി (വിഷ്ണു)യുടെ ആലയത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 26
नारद उवाच को ऽसौ सुरारिर्देवर्षे देवो यक्षो नु किन्नरः दैत्यो राक्षसो वापि पार्थिवो वा तदुच्यताम्
നാരദൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ ദേവർഷേ, ആ ദേവശത്രു ആരാണ്? അവൻ ദേവനോ, യക്ഷനോ, കിന്നരനോ? അല്ലെങ്കിൽ ദൈത്യനോ, രാക്ഷസനോ, അതോ മനുഷ്യരാജാവോ? അത് പറഞ്ഞുതരുക.”
Verse 27
पुलस्त्य उवाच यो ऽसौ मुरारिर्देवर्षे देवो यक्षो नु किन्नरः दैत्यो राक्षसो वापि पार्थिवो वा तदुच्यताम्
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ ദേവർഷേ, ആ ‘മുരാരി’ ആരാണ്? അവൻ ദേവനോ, യക്ഷനോ, കിന്നരനോ? അല്ലെങ്കിൽ ദൈത്യനോ, രാക്ഷസനോ, അതോ മനുഷ്യരാജാവോ? അത് പറഞ്ഞുതരുക.”
Verse 28
नारद उवाच यौऽसौ मुर इति ख्यातः कस्य पुत्रः स गीयते कथं च नहतः संख्ये विष्णुना तद् वदस्व मे
നാരദൻ പറഞ്ഞു—‘മുര’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായവൻ ആരുടെ പുത്രനെന്നു പാടപ്പെടുന്നു? യുദ്ധത്തിൽ വിഷ്ണു അവനെ എങ്ങനെ വധിച്ചു? അത് എനിക്കു പറയുക।
Verse 29
पुलस्त्य उवाच श्रुयतां कथयिष्यामि मुरासुरनिबर्हणम् विचित्रमिदमाख्यानं पुण्यं पापप्रणाशनम्
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—കേൾക്കുക; മുരാസുരന്റെ നാശം ഞാൻ വിവരിക്കും. ഈ ആഖ്യാനം അത്ഭുതകരം, പുണ്യപ്രദം, പാപനാശകം ആകുന്നു।
Verse 30
कश्यपस्यौरसः पुत्रो मुरो नाम दनुद्भवः स ददर्श रणे शस्तान् दितिपुत्रान् सुरोत्तमैः
കശ്യപന്റെ ഔരസപുത്രനും ദനുവംശജനുമായ ‘മുര’ എന്ന ദൈത്യൻ, യുദ്ധത്തിൽ ദേവോത്തമർ ദിതിപുത്രന്മാരെ ആയുധങ്ങളാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടതായി കണ്ടു।
Verse 31
ततः स मरणाद् भीतस्तप्त्वा वर्षगणान्बहून् आराधयामास विभुं ब्रह्माणमपराजितम्
അപ്പോൾ മരണഭയത്തിൽ വിറച്ച അവൻ, അനേകം വർഷസമൂഹങ്ങൾ തപസ്സു ചെയ്ത്, ആ വിഭുവായ അപരാജിത ബ്രഹ്മാവിനെ ആരാധിച്ചു।
Verse 32
ततो ऽस्य तुष्टो वरदः प्राह वत्स वरं वृणु स च वव्रे वरं दैत्यो वरमेनं पितामहात्
അപ്പോൾ വരദാതാവായ (ബ്രഹ്മാവ്) അവനിൽ പ്രസന്നനായി—‘വത്സാ, വരം തിരഞ്ഞെടുക്കുക’ എന്നു പറഞ്ഞു. ആ ദൈത്യൻ പിതാമഹനായ (ബ്രഹ്മാവിൽ) നിന്നു ഈ വരം തിരഞ്ഞെടുത്തു।
Verse 33
यं यं करतलेनाहं स्पृशेयं समरे विभो स स मद्धस्तसंस्पृष्टस्त्वमरो ऽपि मरत्वतः
ഹേ പ്രഭോ! യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ ആരെയെങ്കിലും എന്റെ കരതലത്തോടെ സ്പർശിച്ചാൽ, അവൻ എന്റെ കൈസ്പർശം കൊണ്ടു—അമരനായാലും—മരണാധീനനാകുന്നു.
Verse 34
बाढमित्याह भगवान् ब्रह्म लोकपितामहः ततो ऽभ्यागान्महातेजा मुरः सुरगिरिं बली
‘തഥാസ്തു’ എന്നു ലോകപിതാമഹനായ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു. തുടർന്ന് മഹാതേജസ്സും ബലവും ഉള്ള മുരൻ ദേവഗിരിയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു.
Verse 35
समेत्याह्वयते देवं यक्षं किन्नरमेव वा न कश्चिद् युयुधे तेन समं दैत्येन नारद
ഹേ നാരദാ! അവൻ സമീപിച്ചു ദേവനെയോ യക്ഷനെയോ കിന്നരനെയോ പോലും യുദ്ധത്തിന് വെല്ലുവിളിക്കും; എന്നാൽ ആ ദൈത്യനോടു തുല്യമായി ആരും യുദ്ധം ചെയ്തില്ല.
Verse 36
ततो ऽमरावतीं ऋद्धः स गत्वा शक्रमाह्वयत् न चास्य सह योद्धुं वै मतिं चक्रे पुरन्दरः
പിന്നീട് ശക്തിയിൽ ഉന്മത്തനായ അവൻ അമരാവതിയിലേക്കു ചെന്നു ശക്രനെ വെല്ലുവിളിച്ചു; എന്നാൽ പുരന്ദരൻ അവനോടു മുഖാമുഖം യുദ്ധം ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചില്ല.
Verse 37
ततः स करमुद्यम्य प्रविवेशामरावतीम् प्रविशन्तं न तं कश्चिन्निवारयितुमुत्सहेत्
പിന്നീട് അവൻ കൈ ഉയർത്തി (ഭീഷണിയായി) അമരാവതിയിൽ പ്രവേശിച്ചു; അവൻ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ അവനെ തടയാൻ ആരും ധൈര്യപ്പെട്ടില്ല.
Verse 38
स गत्वा शक्रसदनं प्रोवाचेन्द्रं मुरस्तदा देहि युद्धं सहस्राक्ष नो चेत् स्वर्गं परित्यज
അവൻ ശക്രന്റെ ഭവനത്തിൽ ചെന്നു ഇന്ദ്രനോടു പറഞ്ഞു— “ഹേ സഹസ്രാക്ഷാ! എനിക്കു യുദ്ധം നല്കുക; അല്ലെങ്കിൽ സ്വർഗ്ഗം ഉപേക്ഷിക്ക.”
Verse 39
इत्येवमुक्तो मुरुणा ब्रह्मन् हरिहयस्तदा स्वर्गराज्यं परित्यज्य भूचरः समजायत
ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! മുരു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഹരിഹയൻ (ഇന്ദ്രൻ) അപ്പോൾ സ്വർഗ്ഗരാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച് ഭൂചാരിയായി, ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവനായി മാറി.
Verse 40
ततो गजेन्द्रकुलिशौ हृतौ शक्रस्य शत्रुणा सकलत्रो महातेजाः सह देवैः सुतेन च
അപ്പോൾ ശക്രന്റെ ശത്രു ശക്രനിൽ നിന്ന് ഗജേന്ദ്രൻ (ഐരാവതം)യും വജ്രവും—ഇരണ്ടും കവർന്നു. എല്ലാ രാജചിഹ്നങ്ങളും നഷ്ടപ്പെട്ട ആ മഹാതേജസ്വി (ഇന്ദ്രൻ) ദേവന്മാരോടും തന്റെ പുത്രനോടും കൂടി നിലകൊണ്ടു.
Verse 41
कालिन्दाया दक्षिमे कूले निवेश्य स्वपुरं स्थितः मुरुश्चापि महाभोगान् बुभुजे स्वर्गसंस्थितः
കാലിന്ദി (യമുന)യുടെ തെക്കൻ തീരത്ത് തന്റെ നഗരം സ്ഥാപിച്ച് അവൻ അവിടെ തന്നെ പാർത്തു; മുരുവും സ്വർഗ്ഗത്തിൽ സ്ഥാപിതനായതുപോലെ മഹാഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ചു.
Verse 42
दानवाश्चापरे रौद्रा मयतारपुरोगमाः मुरमासाद्य मोदन्ते स्वर्गे सुकुतिनो यथा
മയനും താരകനും മുൻപന്തിയിലായി മറ്റു ക്രൂര ദാനവന്മാരും മുരുവിനെ സമീപിച്ച്, സ്വർഗ്ഗത്തിൽ സുകൃതികൾ ആനന്ദിക്കുന്നതുപോലെ ആനന്ദിച്ചു.
Verse 43
स कदाचिन्महीपृष्ठं समायातो महासुरः एकाकी कुञ्जरारूढं सरयूं निम्नगां प्रति
ഒരിക്കൽ ആ മഹാസുരൻ ഭൂമിപൃഷ്ഠത്തിലേക്ക് വന്നു; ഏകാകിയായി, ഗജാരൂഢനായി, സരയൂ നദിയിലേക്കു നീങ്ങി।
Verse 44
स सरय्वास्तटे वीरं राजानं सूर्यवंशजम् ददृशो रघुनामानं दीक्षितं यज्ञकर्मणि
സരയൂയുടെ തീരത്ത് അവൻ സൂര്യവംശജനായ വീരരാജാവ് രഘുവിനെ കണ്ടു; യജ്ഞകർമ്മത്തിനായി അദ്ദേഹം ദീക്ഷിതനായിരുന്നു।
Verse 45
तमुपोत्याव्रवीद् दैत्यो युद्धं मे दीयतामिति नो चेन्निवर्ततां यज्ञो नेष्टव्या देवतास्त्वया
അവനെ സമീപിച്ച് ദൈത്യൻ പറഞ്ഞു— “എനിക്ക് യുദ്ധം തരിക; അല്ലെങ്കിൽ ഈ യജ്ഞം നിർത്തപ്പെടട്ടെ, നീ ദേവാരാധന പൂർത്തിയാക്കരുത്।”
Verse 46
तमुपेत्य महातेजा मित्रावरुमसंभवः प्रोवाच बुद्धिमान् ब्रह्मन् वसिष्ठस्तपतां वरः
അപ്പോൾ മഹാതേജസ്സുള്ള, മിത്ര-വരുണജന്യനായ, ബുദ്ധിമാനായ വസിഷ്ഠൻ—തപസ്വികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ—അവനെ സമീപിച്ച് സംസാരിച്ചു।
Verse 47
किं ते जितैर्नरैर्दैत्य अजिताननुशासय प्रहर्तुमिच्छसि यदि तं निवारय चान्तकम्
“ഹേ ദൈത്യാ! ഇതിനകം ജയിക്കപ്പെട്ട മനുഷ്യരാൽ നിനക്കെന്ത്? അജിതരെയാണു ശാസിക്കേണ്ടത്. നീ യഥാർത്ഥത്തിൽ പ്രഹരിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അന്തകൻ (മരണം)നെയും തടഞ്ഞുനിർത്തുക.”
Verse 48
स बली शासनं तुभ्यं न करोति महासुर तस्मिञ्जिते हि विजितं सर्वं मन्यस्व भूतलम्
ആ മഹാസുരൻ ബലി നിന്റെ ആജ്ഞയ്ക്ക് കീഴടങ്ങുന്നില്ല. അവൻ ജയിക്കപ്പെട്ടാൽ സർവ്വ ഭൂതലവും ജയിച്ചതായി കരുതുക.
Verse 49
स तद् वसिष्ठवचनं निशम्य दनुपुङ्गवः जगाम धर्मराजानं विजेतुं दण्डपाणिनम्
വസിഷ്ഠന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ദാനവശ്രേഷ്ഠൻ (ബലി) ദണ്ഡധാരിയായ ധർമ്മരാജൻ യമനെ ജയിക്കാനായി പുറപ്പെട്ടു.
Verse 50
तमायान्तं यमः श्रुत्वा मत्वावध्यं च संयुगे स समारुह्य महिषं केशवान्तिकमागमत्
അവൻ വരുന്നതായി കേട്ട യമൻ, അവനെ യുദ്ധത്തിൽ അജേയനെന്ന് കരുതി, മഹിഷത്തിൽ കയറി കേശവന്റെ സന്നിധിയിലേക്കു ചെന്നു.
Verse 51
समेत्य चाभिवाद्यैनं प्रोवाच मुरचेष्टितम् स चाह गच्छ मामद्य प्रेपयस्व महासुरम्
അവിടെ എത്തി വന്ദനം ചെയ്ത് മുരനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കാര്യവൃത്താന്തം അറിയിച്ചു. അപ്പോൾ ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു—“ഇന്നുതന്നെ പോയി ആ മഹാസുരനെ പ്രേഷിപ്പിക്കുക (വിളിച്ചു അയക്കുക).”
Verse 52
स वासुदेववचनं श्रुत्वाभ्यागात् त्वरान्वितः एतस्मिन्नन्तरे दैत्यः संप्राप्तो नगरीं मुरः
വാസുദേവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് അവൻ അതിവേഗം പുറപ്പെട്ടു. ഇതിനിടയിൽ ദൈത്യൻ മുരൻ നഗരത്തിലെത്തി.
Verse 53
तमागतं यमः प्राह किं मुरो कर्त्तुमिच्छसि वदस्व वचनं कर्त्ता त्वदीयं दानवेश्वर
അവൻ വന്നതുകണ്ട് യമൻ പറഞ്ഞു: 'ഹേ മുരാ, നീ എന്താണ് ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്? നിന്റെ ഉദ്ദേശം പറയൂ; ഹേ ദാനവേശ്വരാ, ഞാൻ നിന്റെ കല്പന അനുസരിക്കാം.'
Verse 54
मुरुरुवाच यम प्रजासंयमानन्निवृत्तिं कर्त्तुमर्हसि नो चेत् तवाद्य छित्त्वाहं मूर्धानं पातये भुवि
മുരൻ പറഞ്ഞു: 'ഹേ യമാ, പ്രജകളെ ശിക്ഷിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് നീ പിന്മാറണം. ഇല്ലെങ്കിൽ, ഇന്ന് ഞാൻ നിന്റെ തല വെട്ടി ഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തും.'
Verse 56
तमाह धर्मराड् ब्रह्मन् यदि मां संयमाद् भवान् गोपायति मुरो सत्यं करिष्ये वचनं तव/छ 34.55 मुरस्तमाह भवतः कः संयन्ता वदस्व माम अहमेन पराजित्य वारयामि न संशयः
ധർമ്മരാജൻ പറഞ്ഞു: 'ഹേ ബ്രഹ്മൻ, എന്നെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനിൽ നിന്ന് അങ്ങ് എന്നെ രക്ഷിക്കുമെങ്കിൽ, ഹേ മുരാ, ഞാൻ അങ്ങയുടെ വാക്ക് പാലിക്കാം.' മുരൻ അവനോട് ചോദിച്ചു: 'ആരാണ് നിന്റെ നിയന്താവ്? എന്നോട് പറയൂ. അവനെ തോൽപ്പിച്ച് ഞാൻ തടയും, സംശയമില്ല.'
Verse 57
यमस्तं प्राहं मां विष्णुर्देवश्चक्रगदाधरः श्वेतद्वीपनिवासी यः स मां संयमते ऽव्ययः
യമൻ അവനോട് പറഞ്ഞു: 'ചക്രവും ഗദയും ധരിക്കുന്നവനും, ശ്വേതദ്വീപിൽ വസിക്കുന്നവനും, നാശമില്ലാത്തവനുമായ വിഷ്ണുദേവനാണ് എന്നെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത്.'
Verse 58
तमाह दैत्यशार्दूलः क्वासौ वसति दुर्जयः स्वयं तत्र गमिष्यामि तस्य संयमनोद्यतः
അപ്പോൾ അസുരശ്രേഷ്ഠനായ മുരൻ ചോദിച്ചു: 'ആ ജയിക്കാൻ കഴിയാത്തവൻ എവിടെയാണ് വസിക്കുന്നത്? ഞാൻ തന്നെ അവിടെ പോയി അവനെ തടയാൻ ശ്രമിക്കും.'
Verse 59
तमुवाच यमो गच्छ क्षीरोदं नाम सागरम् तत्रास्ते भगवान् विष्णुर्लोकनाथो जगन्मयः
യമൻ അവനോട് പറഞ്ഞു—“ക്ഷീരോദം എന്ന സമുദ്രത്തിലേക്ക് പോകുക. അവിടെ ഭഗവാൻ വിഷ്ണു വസിക്കുന്നു—ലോകനാഥൻ, സർവ്വജഗത്തിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവൻ.”
Verse 60
मुरस्तद्वाक्यमाकर्ण्य प्राह गच्छामि केशवम् किं तु त्वया न तावद्धि संयम्या धर्म मानवाः
ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് മുരൻ പറഞ്ഞു—“ഞാൻ കേശവന്റെ അടുക്കൽ പോകും. എന്നാൽ ആദ്യം, ഹേ ധർമ്മാ, നിന്റെ വഴി മനുഷ്യരെ നിർബന്ധമായി സംയമിപ്പിക്കണം (നിയന്ത്രിക്കണം).”
Verse 61
स प्राह गच्छ त्वं तावत् प्रवर्तिष्ये जयं प्रति संयन्तुर्वा यथा स्याद्धि ततो युद्धं समाचर
അവൻ പറഞ്ഞു—“നീ ഇപ്പോൾ തന്നെ മുന്നോട്ട് പോകുക. ഞാൻ വിജയത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടും. സൈന്യം യഥാവിധി ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടാൽ, പിന്നെ യുദ്ധം ആരംഭിക്കൂ.”
Verse 62
इत्येवामुक्त्वा वचनं दुग्धाब्धिमगमन्मुरः यत्रास्ते शेषपर्यङ्के चतुर्मूर्तिर्जनार्दनः
ഇങ്ങനെ വചനം പറഞ്ഞ് മുരൻ ക്ഷീരസമുദ്രത്തിലേക്ക് പോയി; അവിടെ ശേഷപര്യങ്കത്തിൽ ചതുര്മൂർത്തിയായ ജനാർദനൻ ശയിക്കുന്നു.
Verse 63
नारद उवाच चतुर्मूर्त्तिः कथं विष्णुरेक एव निगद्यते सर्वगत्वात् कथमपि अव्यक्तत्वाच्च तद्वद
നാരദൻ പറഞ്ഞു—“ഒരേയൊരു വിഷ്ണുവിനെ ‘ചതുര്മൂർത്തി’ എന്നു എങ്ങനെ പറയുന്നു? അവൻ സർവ്വവ്യാപിയും അവ്യക്തനുമാകയാൽ, അത് എനിക്ക് വിശദീകരിക്കൂ.”
Verse 64
पुलस्त्य उवाच अव्यक्तः सर्वगो ऽपीह एक एव महामुने चतुर्मूर्तिर्जगन्नाथो यता ब्रह्मंस्तथा शृणु
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാമുനേ, ഇവിടെ അവ്യക്തം സർവ്വവ്യാപിയായിട്ടും ഏകമാത്രമാണ്. ജഗന്നാഥൻ ചതുര്മൂർത്തിയാകുന്നു; ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, എങ്ങനെ ആണോ അങ്ങനെ കേൾക്കുക.
Verse 65
अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं शुक्लं शान्तं परं पदम् वासुदेवाख्यमाव्यक्तं स्मृतं द्वादशपत्रकम्
ആ പരമപദം തർക്കാതീതവും വിവരണാതീതവും—ശുദ്ധം, ശാന്തം, പരമധാമം. ആ അവ്യക്തം ‘വാസുദേവ’ എന്ന നാമത്തിൽ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; ‘ദ്വാദശപത്രകം’ (പന്ത്രണ്ടു ദളങ്ങളുള്ളത്) എന്നും പറയുന്നു.
Verse 66
नारद उवाच कथं शुक्लं कथं शान्तमप्रतर्क्यमनिन्दितम् कान्यस्य द्वादशैवोक्ता पत्रका तानि मे वद
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഇത് ഏത് അർത്ഥത്തിൽ ‘ശുക്ലം’ (ശുദ്ധം), ഏത് അർത്ഥത്തിൽ ‘ശാന്തം’—തർക്കാതീതവും നിന്ദാരഹിതവും? ഇതിന് പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന പന്ത്രണ്ടു ‘പത്രങ്ങൾ’ ഏതെല്ലാം? അവ എനിക്ക് പറയുക.
Verse 67
पुलस्त्य उवाच शृणुष्व गुह्यं परमं परमेष्ठिप्रभाषितम् श्रतं सनत्कुमारेम तेनाख्यातं च तन्मम
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—പരമേഷ്ഠി (ബ്രഹ്മാവ്) പ്രസ്താവിച്ച ഈ പരമഗുഹ്യം കേൾക്കുക. ഞാൻ ഇത് സനത്കുമാരനിൽ നിന്ന് ശ്രവിച്ചു; അവൻ തന്നെയാണ് അത് എനിക്ക് ഉപദേശിച്ചത്.
Verse 68
नारद उवाच को ऽयं सनत्कुमारेति यस्योक्तं ब्रह्मणा स्वयम् तवापि तेन गदितं वद मामनुपूर्वशः
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ബ്രഹ്മാവ് സ്വയം പറഞ്ഞ ഈ സനത്കുമാരൻ ആരാണ്? അവൻ നിങ്ങളെയും ഉപദേശിച്ചു; അവനെക്കുറിച്ച് ക്രമമായി എനിക്ക് പറയുക.
Verse 69
पुलस्त्य उवाच/ धर्मस्य भार्याहिंसाख्या तस्यां पुत्रचतुष्टयम् संजातं मुनिसार्दुल योगशास्त्रविचारकम्
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മന്റെ ഭാര്യ അഹിംസാ എന്നായിരുന്നു. ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, അവളിൽ നിന്ന് യോഗശാസ്ത്രവിചാരകരായ നാല് പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു.
Verse 70
ज्येष्ठः सनत्कुमारो ऽभूद् द्वितीयश्च सनातनः तृतीयः सनको नाम चतुर्थश्च सनन्दनः
മുതിർന്നവൻ സനത്കുമാരൻ; രണ്ടാമൻ സനാതനൻ. മൂന്നാമൻ സനകൻ; നാലാമൻ സനന്ദനൻ.
Verse 71
सांख्येवेत्तारमपरं कपिलं वोढुमासुरिम् दृष्ट्वा पञ्चशिखं श्रेष्ठं योगयुक्तं तपोनिधिम्
ശ്രേഷ്ഠനും യോഗസമന്വിതനും തപോനിധിയുമായ പഞ്ചശിഖനെ കണ്ടപ്പോൾ, അവർ ആസുരീ പ്രവൃത്തിയാൽ കപിലനെയും സാംഖ്യത്തിന്റെ മറ്റൊരു ജ്ഞാതാവായി സ്വീകരിക്കുവാൻ/സ്ഥാപിക്കുവാൻ ശ്രമിച്ചു.
Verse 72
ज्ञानयोगं न ते दद्युर्ज्यायांसो ऽपि कनीयसाम् मानमुक्तं महायोगं कपिलादीनपासतः
അവർ മുതിർന്നവരായിട്ടും തങ്ങളേക്കാൾ ചെറുപ്പക്കാർക്ക് ജ്ഞാനയോഗം നൽകുകയില്ലായിരുന്നു; കപിലാദികൾ ഉപദേശിച്ച അഹങ്കാരരഹിത മഹായോഗവും അവർ ഉപേക്ഷിച്ചു.
Verse 73
सनत्कुमारश् चाभ्येत्य ब्रह्माणं कमलोद्भवम् अपृच्छद् योगविज्ञानं तमुवाच प्रजापतिः
സനത്കുമാരൻ കമലോദ്ഭവനായ ബ്രഹ്മാവിനെ സമീപിച്ച് യോഗവിജ്ഞാനം—ഉന്നത ജ്ഞാനം—കുറിച്ച് ചോദിച്ചു; അപ്പോൾ പ്രജാപതി അവനോട് പറഞ്ഞു.
Verse 74
ब्रह्मोवाच कथयिष्यामि ते साध्य यदि पुत्रत्वमिच्छसि यस्य कस्य न वक्तव्यं तत्सत्यं नान्यथेति हि
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ സദ്ഗുണനേ, നീ പുത്രത്വം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ഞാൻ ഇത് നിന്നോട് ഉപദേശിക്കും. ഇത് ഏവർക്കും പറയേണ്ടതല്ല; ഇതു സത്യം, മറ്റഥാ അല്ല.
Verse 75
सनत्कुमार उवाच/ पुत्र एवास्मि देवेश यतः शिष्यो ऽस्म्यहं विभो न विसेषो ऽस्ति पुत्रस्य शिष्यस्य च पितामह
സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവേശാ, ഞാൻ തീർച്ചയായും നിങ്ങളുടെ പുത്രനാണ്; കാരണം ഹേ വിഭോ, ഞാൻ നിങ്ങളുടെ ശിഷ്യനാണ്. ഹേ പിതാമഹാ, പുത്രനും ശിഷ്യനും തമ്മിൽ ഭേദമില്ല.
Verse 76
ब्रह्मोवाच विशेषः शिष्यपुत्राभ्यां विद्यते धर्मनन्दन धर्मकर्मसमायोगे तथापि गदतः श्रुणु
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ ധർമനന്ദനേ, ശിഷ്യനും പുത്രനും അവരുടെ തത്തത്കാര്യങ്ങളിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. എങ്കിലും ധർമ്മ-കർമ്മസമയോഗത്തിൽ ഞാൻ പറയുന്നതു കേൾക്കുക.
Verse 77
पुन्नाम्नो नरकात् त्राति पुत्रस्तेनेह गीयते सेषपापहरः शिष्य इतीयं वैदिकी श्रुतिः
‘പുന്നാമ’ എന്ന നരകത്തിൽ നിന്ന് (പിതൃകളെ) രക്ഷിക്കുന്നവൻ പുത്രൻ; അതുകൊണ്ട് ഇവിടെ അവനെ ‘പുത്ര’ എന്നു പാടുന്നു. ശിഷ്യൻ ശേഷിക്കുന്ന പാപങ്ങളെ ഹരിക്കുന്നു—ഇതാണ് വൈദിക ശ്രുതി.
Verse 78
सनत्कुमार उवाच को ऽयं पुन्नामको देव नरकात् त्राति पुत्रकः कस्माच्छेषं ततः पापं हरेच्छिष्यश्च तद्वद
സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവാ, ‘പുന്നാമ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ആ നരകം ഏതാണ്, അതിൽ നിന്ന് പുത്രൻ രക്ഷിക്കുന്നു? പിന്നെ ശേഷിക്കുന്ന പാപം ശിഷ്യൻ എന്തുകൊണ്ട് ഹരിക്കുന്നു? അത് എനിക്ക് പറയുക.
Verse 79
ब्रह्मोवाच एतत् पुराणं परमं महर्षे योगाङ्गयुक्तं च सदैव यच्च तथैव चोग्रं भयहारि मानवं वदामि ते साध्य निशामयैनम्
ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ മഹർഷേ, ഈ പുരാണം പരമമാണ്; സദാ യോഗത്തിന്റെ അംഗങ്ങളാൽ യുക്തമാണ്. ഇത് ശക്തിയിൽ ഉഗ്രവും മനുഷ്യരുടെ ഭയം അകറ്റുന്നതുമാണ്. ഞാൻ ഇത് നിനക്കു പ്രസ്താവിക്കുന്നു; ഹേ സാധുവേ, ശ്രവിക്കൂ.
Frequently Asked Questions
The chapter stages a deliberate sectarian synthesis: Śiva’s ascetic withdrawal and tīrtha-bestowing grace (Kedāra) is immediately followed by a cosmic crisis that only resolves through recourse to Viṣṇu (Cakragadādhara). The narrative thus presents complementary sovereignties—Śiva as topographical sanctifier and mokṣa-sādhana through tīrtha, and Viṣṇu as the transcendent regulator (saṃyantṛ) even of Yama—without polemical hierarchy, a hallmark of the Vāmana Purāṇa’s syncretic theology.
It functions as a tīrtha-māhātmya for Kedāra: Śiva’s act of splitting the mountain produces a famed sacred site, and he grants akṣaya efficacy to rites performed there—snāna, dāna, tapas, homa, japa, and śrāddha—explicitly linking pilgrimage practice to purification (pāpa-ghna) and liberation (mokṣa-sādhana). The chapter also sacralizes a riverine circuit (Kālindī/Yamunā and Sarasvatī), embedding theology in a mapped pilgrimage landscape.
By introducing the Murāsura conflict as the catalyst for approaching Viṣṇu: Mura’s Brahmā-granted power destabilizes Indra’s sovereignty and provokes Yama’s appeal to Keśava, identifying Viṣṇu as the ultimate cosmic governor. The movement toward Kṣīroda/Śvetadvīpa and the explicit mention of Viṣṇu’s caturmūrti sets up a doctrinal exposition (via Sanatkumāra and Brahmā) that frames subsequent Vaiṣṇava action against the asura.