Adhyaya 242

Verse 1

ऋषय ऊचुः । नारद उवाच । अष्टादश प्रकृतयः का वदस्व पितामह । वृत्तिस्तासां च को धर्मः सर्वं विस्तरतो मम

ഋഷികൾ പറഞ്ഞു. നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പിതാമഹാ! അഷ്ടാദശ പ്രകൃതികൾ ഏതെല്ലാമെന്ന് പറയുക; അവയുടെ ജീവികയും ധർമ്മവും എന്തെന്ന് എല്ലാം എനിക്ക് വിശദമായി ഉപദേശിക്കണം.

Verse 2

ब्रह्मोवाच । मज्जन्माभूद्भगवतो नाभिपंकजकोशतः । स्वकालपरिमाणेन प्रबुद्धस्य जगत्पतेः

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ജഗത്പതിയായ ഭഗവാന്റെ നാഭി-പദ്മകോഷത്തിൽ നിന്നാണ് എന്റെ ജനനം ഉണ്ടായത്; അവൻ സ്വകാലപരിമാണപ്രകാരം ഉണർന്നപ്പോൾ.

Verse 3

ततो बहुतिथे काले केशवेन पुरा स्मृतः । स्रष्टुकामेन विविधाः प्रजा मनसि राजसीः

പിന്നെ ദീർഘകാലത്തിന് ശേഷം പുരാതന കേശവൻ എന്നെ സ്മരിച്ചു; സൃഷ്ടിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ അവന്റെ മനസ്സിൽ രജോഗുണപ്രേരിതമായ നാനാവിധ പ്രജകൾ ഉദ്ഭവിച്ചു.

Verse 4

अहं कमलजस्तत्र जातः पुत्रश्चतुर्मुखः । उदरं नाभिनालेन प्रविश्याथ व्यलोकयम्

അവിടെ ഞാൻ കമലജനായി, ചതുര്മുഖ പുത്രനായി ജനിച്ചു; തുടർന്ന് നാഭിനാളത്തിലൂടെ ഉദരത്തിനുള്ളിൽ പ്രവേശിച്ച് അന്തർഭാഗം ദർശിച്ചു.

Verse 5

तत्र ब्रह्मांडकोटीनां दर्शनं मेऽभवत्पुनः । विस्मयाच्चिंतयानस्य सृष्ट्यर्थमभिधावता

അവിടെ വീണ്ടും എനിക്ക് കോടി കോടി ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങളുടെ ദർശനം ലഭിച്ചു; വിസ്മയത്തോടെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് സൃഷ്ടിക്കാര്യാർത്ഥം മുന്നോട്ട് പാഞ്ഞു.

Verse 6

निर्गम्य पुनरेवाहं पद्मनालेन यावता । बहिरागां विस्मृतं तत्सर्वं सृष्ट्यर्थकारणम्

പിന്നീട് ഞാൻ വീണ്ടും പദ്മനാളത്തിലൂടെ പുറത്തുവന്നു; പുറത്തുവന്ന ഉടനെ സൃഷ്ടിക്കുള്ള കാരണം-സാധനം ആയ അതെല്ലാം എനിക്ക് മറന്നു പോയി.

Verse 7

पुनरेव ततो गत्वा प्रजाः सृष्ट्वा चतुर्विधाः । नाभिनालेन निर्गत्य विस्मृतेनांतरात्मना

വീണ്ടും ഞാൻ മുന്നോട്ട് ചെന്നു നാലുവിധ പ്രജകളെ സൃഷ്ടിച്ചു. നാഭിനാളത്തിലൂടെ പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ എന്റെ അന്തരാത്മാവ് വിസ്മൃതിയിൽ ആണ്ടുപോയി.

Verse 8

तदाहं जडवज्जातो वागुवाचाशरीरिणी । तपस्तप महाबुद्धे जडत्वं नोचितं तव

അപ്പോൾ ഞാൻ ജഡനെന്നപോലെ ആയി; ഉടൻ ഒരു അശരീരി വാണി പറഞ്ഞു—“മഹാബുദ്ധിമാനേ, തപസ്സു ചെയ്യുക; നിനക്കു ഈ ജഡത്വം യോജിച്ചതല്ല.”

Verse 9

दशवर्षसहस्राणि ततोऽहं तप आस्थितः । पुनराकाशजा वाणी मामुवाचाविनश्वरा

അതുകൊണ്ട് ഞാൻ പത്തായിരം വർഷം തപസ്സിൽ നിലകൊണ്ടു. വീണ്ടും ആകാശജന്യമായ അവിനാശി വാണി എന്നോട് സംസാരിച്ചു.

Verse 10

वेदरूपाश्रिता पूर्वमाविर्भूता तपोबलात् । ततो भगवताऽदिष्टः सृज त्वं बहुधा प्रजाः

മുമ്പ് വേദരൂപത്തെ ആശ്രയിച്ച് ഞാൻ തപോബലത്താൽ പ്രത്യക്ഷനായി. പിന്നെ ഭഗവാന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം—“നീ പലവിധമായി പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്ക” എന്നു ഉപദേശം ലഭിച്ചു.

Verse 11

राजसं गुणमाश्रित्य भूतसर्गमकल्मषम् । मनसा मानसी सृष्टिः प्रथमं चिंतिता मया

രാജസ ഗുണത്തെ ആശ്രയിച്ച് ഞാൻ മലിനതയറ്റ നിർമ്മലമായ ഭൂതസൃഷ്ടിയെ സംकल्पിച്ചു; ആദ്യം മനസ്സാൽ മാനസിക സൃഷ്ടിയെ ധ്യാനിച്ചു.

Verse 12

ततो वै ब्राह्मणा जाता मरीच्यादिमुनीश्वराः । तेषां कनीयांस्त्वं जातो ज्ञानवेदांतपारगः

അപ്പോൾ മറിയചി മുതലായ മുനീശ്വരന്മാരായ ബ്രാഹ്മണ ഋഷിമാർ ജനിച്ചു. അവരിൽ നീ കനിഷ്ഠനായി ജനിച്ച് ജ്ഞാനവും വേദാന്തവും കടന്നുപോയ പരഗതനായ മഹാത്മാവാണ്.

Verse 13

कर्मनिष्ठाश्च ते नित्यं सृष्ट्यर्थं सततोद्यताः । निर्व्यापारो विष्णुभक्त एकांतब्रह्मसेवकः

അവർ നിത്യവും കർമനിഷ്ഠരായി സൃഷ്ടികാര്യത്തിനായി നിരന്തരം ഉദ്യതരായിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ നീ നിർവ്യാപാരൻ—വിഷ്ണുഭക്തൻ, ഏകാന്ത ബ്രഹ്മസേവകൻ.

Verse 14

निर्ममो निरहंकारो मम त्वं मानसः सुतः । क्रमान्मया तु तेषां वै वेदरक्षार्थमेव च

മമതയും അഹങ്കാരവും ഇല്ലാത്ത നീ എന്റെ മാനസപുത്രനാണ്. ക്രമമായി ഞാൻ നിന്നെ അവരുടെ ഇടയിൽ നിയോഗിച്ചു—വേദസംരക്ഷണത്തിനായി തന്നേ.

Verse 15

प्रथमा मानसी सृष्टिर्द्विजात्यादिर्विनिर्मिता । ततोहमांगिकीं सृष्टिं सृष्टवांस्तत्र नारद

ആദ്യം മാനസസൃഷ്ടി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു; അതിൽ ദ്വിജന്മാർ മുതലായവർ ഉദിച്ചു. തുടർന്ന്, ഹേ നാരദാ, ഞാൻ ആംഗിക (ശാരീരിക) സൃഷ്ടി സൃഷ്ടിച്ചു.

Verse 16

मुखाच्च ब्राह्मणा जाता बाहुभ्यः क्षत्रिया मम । वैश्या ऊरुसमुद्भूताः पद्भ्यां शूद्रा बभूविरे

എന്റെ മുഖത്തിൽ നിന്ന് ബ്രാഹ്മണർ ജനിച്ചു, ഭുജങ്ങളിൽ നിന്ന് ക്ഷത്രിയർ; ഊരുകളിൽ നിന്ന് വൈശ്യർ ഉദിച്ചു, പാദങ്ങളിൽ നിന്ന് ശൂദ്രർ പ്രാദുർഭവിച്ചു.

Verse 17

अनुलोमविलोमाभ्य ांक्रमाच्च क्रमयोगतः । शूद्रादधोऽधो जाताश्च सर्वे पादतलोद्भवाः

അനുലോമ–വിലോമ സംയോഗങ്ങളുടെ ക്രമപ്രക്രിയയാലും, ആ സംയോജനങ്ങളുടെ അനുക്രമയോഗത്താലും, ശൂദ്രനേക്കാൾ താഴെ താഴെയായി മറ്റുള്ളവർ ജനിച്ചു—അവർ എല്ലാവരും പാദതലത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചവരെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 19

ताः सर्वास्तु प्रकृतयो मम देहांशसंभवाः । नारद त्वं विजानीहि तासां नामानि वच्मि ते

ആ എല്ലാ പ്രകൃതികളും എന്റെ ദേഹത്തിന്റെ അംശങ്ങളിൽ നിന്നുതന്നെ ജനിച്ചവയാണ്. ഹേ നാരദാ, നീ ഇത് നന്നായി അറിയുക; ഇനി ഞാൻ അവയുടെ നാമങ്ങൾ നിന്നോട് പറയുന്നു.

Verse 20

वृत्तिरध्यापनाच्चैव तथा स्वल्पप्रतिग्रहात् । विप्रः समर्थस्तपसा यद्यपि स्यात्प्रतिग्रहे

ബ്രാഹ്മണന്റെ ഉപജീവനം അധ്യാപനത്തിലൂടെയും, അല്പമായ ദാനം മാത്രം സ്വീകരിച്ചുമാകണം; തപോബലത്താൽ കൂടുതലും സ്വീകരിക്കാൻ കഴിവുണ്ടായാലും.

Verse 21

तथापि नैव गृह्णीयात्तपोरक्षा यतः सदा । वेदपाठो विष्णुपूजा ब्रह्मध्यानमलोभता

എങ്കിലും അവൻ അധികം സ്വീകരിക്കരുത്; കാരണം തപസ്സിന്റെ സംരക്ഷണം എപ്പോഴും വേണം—വേദപാഠം, വിഷ്ണുപൂജ, ബ്രഹ്മധ്യാനം, അലോഭത (ലോഭരാഹിത്യം) എന്നിവയാൽ.

Verse 22

अक्रोधता निर्मलत्वं क्षमासारत्वमार्यता । क्रियातत्परता दानक्रिया सत्यादिभिर्गुणैः

ക്രോധരാഹിത്യം, നിർമലത, ക്ഷമയേ സാരമാക്കിയ സ്വഭാവം, ആര്യമായ ആചരണം, ധർമ്മകർമ്മങ്ങളിൽ തത്പരത, ദാനക്രിയ, സത്യാദി ഗുണങ്ങളാൽ (അവൻ) അലങ്കരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 23

भूषितो यो भवेन्नित्यं स विप्र इति कथ्यते । क्षत्रियेण तपः कार्यं यजनं दानमेव च

എപ്പോഴും സദ്ഗുണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതനായിരിക്കുന്നവൻ ‘വിപ്രൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ക്ഷത്രിയൻ തപസ്സു ചെയ്യുകയും യജ്ഞം നടത്തുകയും ദാനം നൽകുകയും വേണം.

Verse 24

वेदपाठो विप्रभक्तिरेषां शस्त्रेण जीवनम् । स्त्रीबालगोब्राह्मणार्थे भूम्यर्थे स्वामिसंकटे

അവർക്ക് (ക്ഷത്രിയർക്കു) വേദപാരായണവും ബ്രാഹ്മണഭക്തിയും വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അവരുടെ ഉപജീവനം ആയുധം വഴി—സ്ത്രീ, ബാലൻ, ഗോ, ബ്രാഹ്മണൻ എന്നിവരുടെ ഹിതത്തിനായി, ഭൂമിരക്ഷയ്ക്കായി, സ്വാമിക്ക് അപകടസമയത്ത്।

Verse 25

संप्रतिशरणं चैव पीडितानां च शब्दिते । आर्तत्राणपरा ये च क्षत्रिया ब्रह्मणा कृताः

പീഡിതർ ആർത്തമായി വിളിക്കുമ്പോൾ അവർ ഉടൻ ആശ്രയമാകണം. ബ്രഹ്മാവാൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ആ ക്ഷത്രിയർ ദുഃഖിതരെ രക്ഷിക്കുന്നതിൽ പരായണരാണ്.

Verse 26

धनवृद्धिकरो वैश्यः पशुपालः कृषीवलः । रसादीनां च विक्रेता देवब्राह्मणपूजकः

വൈശ്യൻ ധനവർദ്ധന ചെയ്യുന്നവൻ—പശുപാലകൻ, കൃഷിവൽ, രസാദി വസ്തുക്കളുടെ വിൽപ്പനക്കാരൻ, ദേവന്മാരെയും ബ്രാഹ്മണരെയും പൂജിക്കുന്നവൻ.

Verse 27

अर्थवृद्धिकरो व्याजा यज्ञकर्मादिकारकः । दानमध्ययनं चेति वैश्यवृत्तिरुदाहृता

അവൻ വ്യാപാരത്തിലൂടെ സമ്പത്ത് വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും യജ്ഞകർമ്മാദികളും നിർവഹിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ദാനവും അധ്യയനവും—ഇതാണ് വൈശ്യവൃത്തി എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 28

एतान्येव ह्यमंत्राणि शूद्रः कारयते सदा । नित्यं षड्दैवतं श्राद्धं हन्तकारोऽग्नि तर्पणम्

ഇവ തന്നെയാണ് മന്ത്രരഹിത കർമ്മങ്ങൾ; ശൂദ്രൻ നിത്യം ചെയ്യിക്കാം—ഷഡ്ദൈവതബന്ധിത നിത്യ ശ്രാദ്ധവും ഹുതകാര അഗ്നിക്കുള്ള തർപ്പണവും.

Verse 29

देवद्विजातिभक्तिश्च नमस्कारेण सिद्ध्यति । शूद्रोऽपि प्रातरुत्थाय कृत्वा पादाभिवंदनम्

ദേവഭക്തിയും ദ്വിജന്മാരോടുള്ള ആദരവും നമസ്കാരത്തിലൂടെ സിദ്ധമാകുന്നു; ശൂദ്രനും പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ് പാദാഭിവന്ദനം ചെയ്ത് ഈ പുണ്യം നേടുന്നു.

Verse 30

विष्णुभक्तिमयाञ्श्लोकान्पठन्विष्णुत्वमाप्नुयात् । वार्षिकव्रतकृन्नित्यं तिथिवाराधिदैवतः

വിഷ്ണുഭക്തിമയമായ ശ്ലോകങ്ങൾ പാരായണം ചെയ്യുന്നവൻ വിഷ്ണുസാന്നിധ്യം (വിഷ്ണുത്വം) പ്രാപിക്കുന്നു; വാർഷിക വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ തിഥി-വാരങ്ങളുടെ അധിദേവതകളോടു നിത്യഭക്തിയോടെ നിരന്തര പുണ്യം നേടുന്നു.

Verse 31

अन्नदः सर्वजीवानां गृहस्थः शूद्र ईरितः । अमंत्राण्यपि कर्माणि कुर्वन्नेव हि मुच्यते

സകല ജീവികൾക്കും അന്നദാനം ചെയ്യുന്ന ഗൃഹസ്ഥനെയാണ് (സേവാഭാവാർത്ഥം) ശൂദ്രൻ എന്നു പ്രസ്താവിച്ചത്; അവൻ മന്ത്രരഹിത കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്താലും നിശ്ചയമായി മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 32

चातुर्मास्यव्रतकरः शूद्रोऽपि हरितां व्रजेत् । शिल्पी च नर्तकश्चैव काष्ठकारः प्रजापतिः

ചാതുർമാസ്യ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്ന ശൂദ്രനും ഹരിതലോകം (മംഗളകരമായ അവസ്ഥ) പ്രാപിക്കാം; കൂടാതെ ശില്പി, നർത്തകൻ, കാഷ്ഠകാരൻ (തച്ചൻ)—ഇവ പ്രജാപതി-ബന്ധിത വൃത്തികളായി ഇവിടെ പരാമർശിക്കുന്നു.

Verse 33

वर्धकिश्चित्रकश्चैव सूत्रको रजकस्तथा । गच्छकस्तन्तुकारश्च चक्रिकश्चर्मकारकः

അതുപോലെ ആശാരി, ചിത്രകാരൻ, തുന്നൽക്കാരൻ, അലക്കുകാരൻ; അതുപോലെ ചുമടേറ്റുകാരൻ, നെയ്ത്തുകാരൻ, ചക്രം നിർമ്മിക്കുന്നവൻ, ചർമ്മകാരനും (ഇവിടെ) എണ്ണപ്പെടുന്നു.

Verse 34

सूनिको ध्वनिकश्चैव कौल्हिको मत्स्यघातकः । औनामिकस्तु चंडालः प्रकृत्याष्टादशैव ते

കശാപ്പുകാരൻ, മൃദംഗി/വാദ്യകാരൻ, കൗൽഹികൻ, മത്സ്യഹന്താവ്; കൂടാതെ ‘ഔനാമികൻ’ ചണ്ഡാലനെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു—പ്രകൃതിവിഭാഗത്തിൽ ഇവർ പതിനെട്ട്.

Verse 35

शिल्पिकः स्वर्णकारकश्च दारुकः कांस्यकारकः । काडुकः कुम्भकारश्च प्रकृत्या उत्तमाश्च षट्

ശില്പി, സ്വർണ്ണകാരൻ, മരപ്പണിക്കാരൻ, കാംസ്യകാരൻ, കാഡുകൻ, കുംഭകാരൻ—പ്രകൃതിവിഭാഗത്തിൽ ഇവർ ആറുപേർ ‘ഉത്തമർ’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 36

खरवाह्युष्ट्रवाही हयवाही तथैव च । गोपाल इष्टिकाकारो अधमाधमपञ्चकम्

കഴുത ഓടിക്കുന്നവൻ, ഒട്ടകം ഓടിക്കുന്നവൻ, കുതിര ഓടിക്കുന്നവൻ; കൂടാതെ ഗോപാലനും ഇഷ്ടിക നിർമ്മിക്കുന്നവനും—ഈ അഞ്ചുപേർ ‘അധമരിലും അധമർ’ എന്നു വിവരണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 37

रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च । कैवर्त्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते अन्त्यजाः स्मृताः

അലക്കുകാരൻ, ചർമ്മകാരൻ, നടൻ/നർത്തകൻ, ബുരുഡൻ; കൂടാതെ കൈവർ‍ത്ത, മേദ, ഭില്ല—ഈ ഏഴുപേർ ‘അന്ത്യജർ’ എന്നു സ്മൃതികളിൽ ഓർക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 38

यो यस्य हीनो वर्णेन स चाष्टादशमो नरः । सर्वासां प्रकृतीनां च उत्तमा मध्यमाः समाः

ആരൊരാളുടെ വർണ്ണത്താൽ മറ്റൊരാളേക്കാൾ ഹീനനാകുന്നുവോ, അവൻ ഈ കണക്കിൽ അഷ്ടാദശമനായ പുരുഷനായി ഗണിക്കപ്പെടുന്നു. എല്ലാ പ്രകൃതികളിലും ‘ഉത്തമ’വും ‘മധ്യമ’വും ഈ വിഭാഗത്തിൽ സമതുല്യമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 39

भेदास्त्रयः समाख्याता विज्ञेयाः स्मृतिनिर्णयात् । शिल्पिनः सप्त विज्ञेया उत्तमाः समुदाहृताः

സ്മൃതികളുടെ നിർണ്ണയപ്രകാരം മൂന്നു ഭേദങ്ങൾ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അവ അറിയേണ്ടതാണ്. അവയിൽ ഏഴുവിധ ശില്പികൾ ഗ്രഹിക്കപ്പെടണം; അവർ ‘ഉത്തമർ’ എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 40

स्वर्णकृत्कंबुकश्चैव तन्दुलीपुष्पलावकः । तांबूली नापितश्चैव मणिकारश्च सप्तधा

അവർ ഏഴുവിധം—സ്വർണ്ണകാരൻ, ശംഖകാരൻ, അരിയും പുഷ്പവും ഒരുക്കുന്നവൻ, ലാവാ/വറുത്ത ധാന്യം നൽകുന്നവൻ, താംബൂൽ വിൽപ്പനക്കാരൻ, നാപിതൻ (ക്ഷൗരികൻ), കൂടാതെ മണികാരൻ (രത്നകാരൻ)।

Verse 41

न स्नानं देवताहोमस्तपोनियम एव च । न स्वाध्यायवषट्कारौ न च शुद्धिर्विवाहिता

ഇവർക്കു സ്നാനവിധിയുടെ നിർബന്ധമില്ല; ദേവതാഹോമവും ഇല്ല; തപസ്സും നിയമങ്ങളും ഇല്ല. വഷട്കാരസഹിത സ്വാധ്യായവും ഇല്ല; വിവാഹബന്ധ ശുദ്ധിവിധിയും നിർബന്ധമായി വിധിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല.

Verse 42

एतासां प्रकृतीनां च गुरुपूजा सदोदिता । विप्राणां प्राकृतो नित्यं दानमेव परो विधिः

ഈ പ്രകൃതികളും സമൂഹങ്ങളും സംബന്ധിച്ച് ഗുരുപൂജ എപ്പോഴും പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു. ഇത്തരക്കാരുടെ കാര്യത്തിൽ ബ്രാഹ്മണർക്കു നിത്യദാനം ചെയ്യുന്നതുതന്നെ പരമവിധിയെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 43

सर्वेषामेव वर्णानामाश्रमाणां महामुने । सर्वासां प्रकृतीनां च विष्णुभक्तिः सदा शुभा

ഹേ മഹാമുനേ, എല്ലാ വർണങ്ങൾക്കും എല്ലാ ആശ്രമങ്ങൾക്കും, ഓരോ സ്വഭാവത്തിനും പോലും, വിഷ്ണുഭക്തി എപ്പോഴും മംഗളകരമാണ്.

Verse 44

इति ते कथितं सर्वं यथाप्रकृतिसंभवम् । कथां शृणु महापुण्यां शूद्रः शुद्धिमगाद्यथा

ഇങ്ങനെ ഓരോ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിക്കുന്നതനുസരിച്ച് എല്ലാം ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞു. ഇനി മഹാപുണ്യമയമായ ഒരു കഥ കേൾക്കുക—ഒരു ശൂദ്രൻ എങ്ങനെ ശുദ്ധി പ്രാപിച്ചു എന്ന്.

Verse 45

इदं पुराणं परमं पवित्रं विशुद्धधीर्यस्तु शृणोति वा पठेत् । विधूय पापानि पुरार्जितानि स याति विष्णोर्भवनं क्रियापरः

ഈ പുരാണം പരമപവിത്രമാണ്. ശുദ്ധബുദ്ധിയോടെ ഇത് കേൾക്കുന്നവനോ പാരായണം ചെയ്യുന്നവനോ, പൂർവ്വാർജിത പാപങ്ങളെ കഴുകി നീക്കി, ധർമ്മക്രിയയിൽ നിഷ്ഠനായി, വിഷ്ണുവിന്റെ ധാമത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 242

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्येऽष्टादशप्रकृतिकथनंनाम द्विचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീസ്കാന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ ഏകാശീതിസാഹസ്ര്യ സംഹിതയുടെ ആറാം നാഗരഖണ്ഡത്തിൽ, ഹാടകേശ്വരക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിൽ, ശേഷശായീ ഉപാഖ്യാനത്തിൽ, ബ്രഹ്മാ-നാരദ സംവാദത്തിലെ ചാതുർമാസ്യമാഹാത്മ്യത്തിൽ ‘അഷ്ടാദശ പ്രകൃതി-കഥനം’ എന്ന 242-ാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.