Adhyaya 108

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अष्टषष्टिप्रमाणानि यानि क्षेत्राणि सूतज । त्वयोक्तानि च तान्येव नामतो नः प्रकीर्तय

ഋഷികൾ പറഞ്ഞു— ഹേ സൂതപുത്രാ! നീ പറഞ്ഞ അറുപത്തെട്ട് പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങളെ, അവയെ തന്നേ ഞങ്ങൾക്ക് നാമങ്ങളോടെ വ്യക്തമായി വീണ്ടും കീർത്തിക്കണമേ।

Verse 2

तथान्यानि च तीर्थानि यानि संति धरातले । तानि कीर्तय कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः

അതുപോലെ ഭൂമിയിൽ ഉള്ള മറ്റു തീർത്ഥങ്ങൾ ഏതെല്ലാമുണ്ടോ, അവയെ മുഴുവനായും കീർത്തിക്കണമേ; ഞങ്ങളുടെ കൗതുകം അത്യന്തം വലുതാണ്।

Verse 3

सूत उवाच । यानि प्रोक्तानि तीर्थानि भवद्भिर्द्विजसत्तमाः । अष्टषष्टिप्रमाणानि तथा क्षेत्राणि भूतले

സൂതൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ! നിങ്ങൾ പറഞ്ഞ തീർത്ഥങ്ങളും, ഭൂതലത്തിലെ അറുപത്തെട്ട് പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങളും—

Verse 4

तानि सर्वाणि भीतानि प्रविष्टानि रसातलम् । तीर्थानि मुनिशार्दूलाः पापे ह्यत्र कलौ युगे

ആ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും ഭയപ്പെട്ടു രസാതലത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ഹേ മുനിശാർദൂലന്മാരേ, ഈ കലിയുഗത്തിൽ ഇവിടെ പാപം പ്രബലമായതിനാൽ.

Verse 5

एतदेव पुरा पृष्टः पार्वत्या परमेश्वरः । यद्भवद्भिरहं पृष्टस्तीर्थयात्राकृते द्विजाः

ഇതേ കാര്യമാണ് പൂർവ്വം പാർവതി പരമേശ്വരനോടു ചോദിച്ചത്; അതുപോലെ ഇപ്പോൾ നിങ്ങൾ, ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, തീർത്ഥയാത്രയെക്കുറിച്ച് എന്നോടു ചോദിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 6

कैलासशिखरासीनः पुरा देवो महेश्वरः । सर्वैर्गणगणैः सार्धमुपविष्टो वरासने

പൂർവ്വകാലത്ത് ദേവൻ മഹേശ്വരൻ കൈലാസശിഖരത്തിൽ ആസീനനായി; തന്റെ എല്ലാ ഗണസമൂഹങ്ങളോടും കൂടി ശ്രേഷ്ഠാസനത്തിൽ ഉപവിഷ്ടനായിരുന്നു.

Verse 7

प्रणाम करणार्थाय ह्यागतेष्वमरेषु च । गतेषु तेषु विप्रेंद्रा सर्वेषु त्रिदिवालयम् । अर्धासनगता देवी वाक्यमेतदुवाच ह

പ്രണാമം സ്വീകരിപ്പാൻ അമരന്മാർ വന്ന ശേഷം, അവർ എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ ത്രിദിവാലയങ്ങളിലേക്കു പോയപ്പോൾ—ഹേ വിപ്രേന്ദ്രന്മാരേ—ദേവി അർദ്ധാസനത്തിൽ ഇരുന്ന് ഈ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചു.

Verse 8

देव्युवाच । देवदेव महादेव गंगाक्षालितशेखर । वद मे तीर्थमाहात्म्यं यद्यहं वल्लभा तव

ദേവി പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവദേവ മഹാദേവ, ഗംഗാജലത്തിൽ കഴുകപ്പെട്ട ശിഖരമുള്ളവനേ; ഞാൻ നിനക്കു പ്രിയങ്കരിയെങ്കിൽ, തീർത്ഥങ്ങളുടെ മഹാത്മ്യം എനിക്കു പറയുക.

Verse 9

तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च तीर्थानामिह भूतले । संख्यया नामतो देव मह्यं कीर्तय सांप्रतम्

ഹേ ദേവാ! ഈ ഭൂതലത്തിൽ തീർത്ഥങ്ങൾ മൂന്നു കോടിയും അർദ്ധകോടിയും ഉണ്ട്. അവയുടെ എണ്ണംയും നാമങ്ങളും ഇപ്പോൾ തന്നെ എനിക്ക് കീർത്തിച്ചു പറയണമേ।

Verse 10

यानि तीर्थान्यनेकानि क्षेत्राणि चैव मे प्रभो । तानि कीर्तय देवेश सुगम्यं चैव देहिनाम् । कीर्तनाच्च समग्राणां तीर्थानां लभ्यते फलम्

ഹേ പ്രഭോ! എനിക്കുള്ള അനേകം തീർത്ഥങ്ങളും പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങളും, ഹേ ദേവേശാ, കീർത്തിച്ചു പറയണമേ; ദേഹധാരികൾക്ക് അവ സുലഭമായി പ്രാപ്യമാകട്ടെ. കാരണം സമസ്ത തീർത്ഥങ്ങളുടെ കീർത്തനത്തിലൂടെ അവയുടെ പൂർണ്ണഫലം ലഭിക്കുന്നു।

Verse 11

ईश्वर उवाच । तीर्थशब्दो वरारोहे धर्मकृत्येषु वर्तते । धर्मस्थानेषु सर्वेषु तत्त्वं शृणु समाहिता

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ വരാരോഹേ! ‘തീർത്ഥ’ എന്ന പദം ധർമ്മകൃത്യങ്ങളിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. എല്ലാ ധർമ്മസ്ഥാനങ്ങളിലും അതിന്റെ തത്ത്വം നീ ഏകാഗ്രമായി ശ്രവിക്കൂ।

Verse 12

माता तीर्थं पिता तीर्थं तीर्थ साधुसमागमः । धर्मानुचिंतनं चैव तथैव नियमो यमः

മാതാവ് തീർത്ഥം, പിതാവ് തീർത്ഥം, സാദുസംഗമവും തീർത്ഥം. ധർമ്മാനുചിന്തനവും, യമ-നിയമരൂപ സംയമവും ആചരണവും കൂടി തീർത്ഥമാണ്।

Verse 13

पुण्याः कथा वरारोहे देवर्षीणां कृतास्तथा । आश्रयाः सन्मुनींद्राणां देवानां च तथा प्रिये

ഹേ വരാരോഹേ! ദേവർഷിമാർ രചിച്ച പുണ്യകഥകളും (തീർത്ഥങ്ങൾ) തന്നേ. ഹേ പ്രിയേ! സന്മുനീന്ദ്രരുടെ ആശ്രയസ്ഥാനങ്ങളും ദേവന്മാരുടെ നിവാസങ്ങളും കൂടി (തീർത്ഥങ്ങൾ) ആകുന്നു।

Verse 14

भूमिभागाः पवित्राः स्युः कीर्त्यते तीर्थमित्युत । तेषां संदर्शनादेव स्मरणाच्चावगाहनात् । मुच्यंते जन्तवः पापैरपि जन्मशतोद्भवैः

ഭൂമിയിലെ ചില ഭാഗങ്ങൾ നിസ്സന്ദേഹമായി പവിത്രമാണ്; അവയെ ‘തീർത്ഥം’ എന്നു കീർത്തിക്കുന്നു. അവയെ ദർശിക്കുന്നതുകൊണ്ടും സ്മരിക്കുന്നതുകൊണ്ടും അവിടെ സ്നാനം/അവഗാഹനം ചെയ്യുന്നതുകൊണ്ടും ജീവികൾ നൂറു ജന്മങ്ങളിൽ സമ്പാദിച്ച പാപങ്ങളിൽ നിന്നുപോലും മോചിതരാകുന്നു.

Verse 15

तथा पातकिनो ये च ये च विश्वासघातकाः । तेऽपि सर्वे तथा मुक्तास्तेषां चैवावगाहनात्

അതുപോലെ മഹാപാപികളും വിശ്വാസഘാതകരുമായവരും ആ തീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം/അവഗാഹനം ചെയ്താൽ എല്ലാവരും മോചിതരാകും.

Verse 16

एवं पापानि संयांति नाशं सर्वांगसुन्दरि । अपि ब्रह्मवधात्पापं यद्भवेदिह देहिनाम् । तच्चापि तीर्थसंसर्गात्प्रलयं यात्यसंशयम्

ഇങ്ങനെ, ഹേ സർവാംഗസുന്ദരി, പാപങ്ങൾ നശിക്കുന്നു. ഇവിടെ ദേഹികളിൽ ബ്രഹ്മഹത്യയിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്ന പാപം പോലും തീർത്ഥസമ്പർക്കം മൂലം സംശയമില്ലാതെ ലയിച്ചുപോകുന്നു.

Verse 17

ममापि करसंलग्नं कपालं ब्रह्मणः पुरा । पतितं तीर्थसंसर्गात्तेषां चैवावगाहनात्

മുമ്പ് എന്റെ കൈയിൽ ചേർന്നു നിന്ന ബ്രഹ്മാവിന്റെ കപാലവും തീർത്ഥസമ്പർക്കം കൊണ്ടും അവിടെ സ്നാനം/അവഗാഹനം ചെയ്തതുകൊണ്ടും വീണുപോയി.

Verse 18

एवं सर्वेषु तीर्थेषु तथा ह्यायतनेषु च । स्नातव्यं भक्तियुक्तेन चेतसा नान्यगामिना

ഇങ്ങനെ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും അതുപോലെ പവിത്ര ആയതനങ്ങളിലും/ക്ഷേത്രങ്ങളിലും, ഭക്തിയോടെ ചേർന്നതും മറ്റിടങ്ങളിലേക്ക് അലഞ്ഞുതിരിയാത്തതുമായ മനസ്സോടെ സ്നാനം ചെയ്യണം.

Verse 19

यत्र स्नातैर्नरैः सम्यक्सर्वेषां लभ्यते फलम् । ममाश्रयं विशालाक्षि सर्वपातकनाशनम् । कामदं च तथा नॄणां नारीणां च विशेषतः

എവിടെ മനുഷ്യർ വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്‌താൽ എല്ലാവർക്കും ഫലം ലഭിക്കുന്നുവോ, അവിടം—ഹേ വിശാലാക്ഷി ദേവി!—എന്റെ ആശ്രയം; സർവ്വപാപനാശകം; പുരുഷർക്കും പ്രത്യേകിച്ച് സ്ത്രീകൾക്കും ഇഷ്ടവരപ്രദം.

Verse 20

एतद्गुह्यतमं देवि मम नित्यव्यवस्थितम् । न कस्याऽपि मयाख्यातं देवेंद्रस्यापि पृच्छतः

ഹേ ദേവി! ഇത് എന്റെ അത്യന്തം ഗുഹ്യമായ ഉപദേശം; നിത്യമായി സ്ഥിരസത്യമായി സ്ഥാപിതമായത്. ദേവേന്ദ്രനായ ഇന്ദ്രൻ ചോദിച്ചാലും ഞാൻ ഇത് ആരോടും വെളിപ്പെടുത്തിയിട്ടില്ല.

Verse 21

वाल्लभ्यात्तव मे भद्रे कथितं वै वरानने । अष्टषष्टिः प्रगम्यानि भक्त्या तीर्थानि मानवैः

ഹേ ഭദ്രേ, ഹേ വരാനനേ! നിന്നോടുള്ള സ്നേഹത്താൽ ഞാൻ സത്യമായി പറയുന്നു—മനുഷ്യർ ഭക്തിയോടെ അറുപത്തിയെട്ട് തീർത്ഥങ്ങൾ സന്ദർശിക്കണം.

Verse 22

ममाश्रयाणि तान्येव सर्वपापहराणि च । कामदानि वरारोहे मत्प्रभावादसंशयम्

ഹേ വരാരോഹേ! ആ തീർത്ഥങ്ങൾ എല്ലാം എന്റെ ആശ്രയത്തിലാണ്; അവ സർവ്വപാപഹരങ്ങളും ഇഷ്ടഫലപ്രദങ്ങളും ആകുന്നു. എന്റെ പ്രഭാവത്താൽ—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 23

यं यं कामं समाधाय तत्र तीर्थे पुमान्यदि । कृत्वा स्नानं ततो देवमर्चयेच्च महेश्वरम्

ഏത് മനുഷ്യൻ ഏത് ആഗ്രഹം മനസ്സിൽ ധരിച്ചു ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, തുടർന്ന് ദേവനായ മഹേശ്വരനെ അർച്ചിക്കുമോ, അവൻ നിശ്ചയമായി തന്റെ അഭിലഷിത ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 24

सुकृतं मनसि ध्यात्वा यैर्नरैः पूजितो हरिः । आस्तां तेषां वरारोहे दर्शनं स्पर्शनं तथा । स्मरणादपि मुच्यंते नराः पापैः पुराकृतैः

മനസ്സിൽ സുകൃതം ധ്യാനിച്ച് ഹരിയെ പൂജിക്കുന്നവർക്ക്, ഹേ സുന്ദരീ, ദർശനമോ സ്പർശമോ ആശ്രയിക്കേണ്ടതില്ല; സ്മരണ മാത്രം കൊണ്ടും പുരാതനപാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 25

एते शक्रादयो देवास्तेषु तीर्थेषु सुन्दरि । मां पूज्य त्रिदिवं प्राप्तास्तथान्ये नारदादयः

ഹേ സുന്ദരീ, ഇന്ദ്രാദിയായ ഈ ദേവന്മാർ ആ തീർത്ഥങ്ങളിൽ എന്നെ പൂജിച്ച് ത്രിദിവം (സ്വർഗം) പ്രാപിച്ചു; അതുപോലെ നാരദാദികളും മറ്റുള്ളവരും.

Verse 26

तान्यहं ते प्रवक्ष्यामि विस्तरेण पृथक्पृथक् । नामतः शृणु देवेशि समाहितमनाः स्थिता

ആ തീർത്ഥങ്ങളെ ഞാൻ നിനക്കു വിശദമായി, ഓരോന്നായി പറഞ്ഞുതരാം. ഹേ ദേവേശീ, മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി അവയുടെ നാമങ്ങൾ ശ്രവിക്കൂ.

Verse 27

वाराणसी प्रयागं च नैमिषं चापरं तथा । गयाशिरः सुपुण्यं च पवित्रं कुरुजांगलम्

വാരണാസി, പ്രയാഗം, നൈമിഷം എന്നിവയും മറ്റു പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങളും; ഗയാശിരം അത്യന്തം പുണ്യപ്രദം, കുരുജാംഗല ദേശം പവിത്രം.

Verse 28

प्रभासं पुष्करं चैव विश्वेश्वरमथापरम । अट्टहासं महेन्द्रं च तथैवोज्जयनी च या

പ്രഭാസം, പുഷ്കരം, വിശ്വേശ്വരം, കൂടാതെ മറ്റൊരു പുണ്യസ്ഥലം; അട്ടഹാസം, മഹേന്ദ്രം, അതുപോലെ ഉജ്ജയിനിയും.

Verse 29

मरुकोटिः शंकुकर्णं गोकर्णं क्षेत्रमुत्तमम् । रुद्रकोटिः स्थलेशं च हर्षितं वृषभध्वजम्

മരുകോടി, ശങ്കുകർണം, ഗോകർണം—ഇവ ഉത്തമമായ പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങൾ; കൂടാതെ രുദ്രകോടി, സ്ഥലേശം, ഹർഷിതം, വൃഷഭധ്വജൻ (വൃഷഭധ്വജധാരിയായ ശിവൻ) എന്നിവയും ഉണ്ട്।

Verse 30

केदारं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं मध्यमकेश्वरम् । सहस्राक्षं तथा क्षेत्रं तथान्यत्कार्तिकेश्वरम्

കേദാരവും; അതുപോലെ മധ്യമകേശ്വരന്റെ പുണ്യക്ഷേത്രവും; സഹസ്രാക്ഷന്റെ തീർത്ഥക്ഷേത്രവും; കൂടാതെ മറ്റൊരു ആരാധ്യസ്ഥലം—കാർത്തികേശ്വരം—ഉം ഉണ്ട്।

Verse 31

तथैव वस्त्रमार्गं च तथा कनखलं स्मृतम् । भद्रकर्णं च विख्यातं दण्डकाख्यं तथैव च

അതുപോലെ വസ്ത്രമാർഗം; കൂടാതെ കനഖലം എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്; പ്രസിദ്ധമായ ഭദ്രകർണം; അതുപോലെ ദണ്ഡകം എന്നു പേരുള്ള സ്ഥലവും ഉണ്ട്।

Verse 32

त्रिदण्डाख्यं तथा क्षेत्रं तथैव कृमिजांगलम् । एकाम्रं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं छागलकं तथा

അതുപോലെ ത്രിദണ്ഡം എന്നു പേരുള്ള പുണ്യക്ഷേത്രം; കൂടാതെ കൃമിജാംഗലം; ഏകാമ്രം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ക്ഷേത്രം; അതുപോലെ ഛാഗലകം എന്നു പേരുള്ള പുണ്യക്ഷേത്രവും ഉണ്ട്।

Verse 33

कालिंजरं च देवेशि तथान्यन्मण्डलेश्वरम् । काश्मीरं मरुकेशं च हरिश्चंद्रं सुशोभनम्

ഹേ ദേവേശി! (ഇവിടെ) കാലിഞ്ചരം; കൂടാതെ മറ്റൊരു മണ്ഡലേശ്വരം; കാശ്മീരം; മരുകേശം; അത്യന്തം ശോഭനമായ ഹരിശ്ചന്ദ്ര (തീർത്ഥം)യും ഉണ്ട്।

Verse 34

पुरश्चंद्रं च वामेशं कुकुटेश्वरमेव च । भस्मगात्रमथोकारं त्रिसंध्या विरजा तथा

അവിടെ പുരശ്ചന്ദ്രം, വാമേശം, കുകുടേശ്വരം; പിന്നെ ഭസ്മഗാത്രം, അഥോകാരം, ത്രിസന്ധ്യാ എന്നും വിരജാ എന്നും പുണ്യതീർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ട്.

Verse 35

अर्केश्वरं च नेपालं दुष्कर्णं करवीरकम् । जागेश्वरं तथा देवि श्रीशैलं पर्वतोत्तमम्

അർക്കേശ്വരം, നേപാലം, ദുഷ്കർണം, കരവീരകം; കൂടാതെ ഹേ ദേവി, ജാഗേശ്വരവും പർവ്വതോത്തമമായ ശ്രീശൈലവും ഉണ്ട്.

Verse 36

अयोध्या चैव पातालं तथा कारोहणं महत् । देविका च नदी पुण्या भैरवं पूर्वसागरः

അയോധ്യയും പാതാളവും മഹത്തായ കാരോഹണവും; പുണ്യനദിയായ ദേവികയും, ഭൈരവ തീർത്ഥവും, കിഴക്കൻ സമുദ്രവും ഉണ്ട്.

Verse 37

सप्तगोदावरीतीर्थं तथैव समुदाहृतम् । निर्मलेशं तथान्यच्च कर्णिकारं सुशोभनम्

അതുപോലെ സപ്തഗോദാവരീ തീർത്ഥവും പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; കൂടാതെ നിർമ്മലേശവും, മറ്റൊരു മനോഹരമായ കർണികാര തീർത്ഥവും ഉണ്ട്.

Verse 38

कैलासं जाह्नवीतीरं जललिंगं च वाडवम् । बदरीतीर्थवर्यं च कोटितीर्थं तथैव च

കൈലാസവും, ജാഹ്നവീ (ഗംഗ) തീരവും, ജലലിംഗവും വാഡവവും; ശ്രേഷ്ഠമായ ബദരീ തീർത്ഥവും, കൂടാതെ കോടിതീർത്ഥവും ഉണ്ട്.

Verse 39

विंध्याचलो हेमकूटं गन्धमादनमेव च । लिंगेश्वरं तथा क्षेत्रं लंकाद्वारं तथैव च

അവിടെ വിന്ധ്യാചലം, ഹേമകൂടം, ഗന്ധമാദനം എന്നിവയും; അതുപോലെ ലിംഗേശ്വരക്ഷേത്രവും ലങ്കാദ്വാരവും ഉണ്ട്.

Verse 40

नलेश्वरं तु मध्येशं केदारं रुद्रजालकम् । सुवर्णाख्यं च वामोरु तथान्यत्षष्टिकापथम्

നലേശ്വരം, മധ്യേശം, കേദാരം, രുദ്രജാലകം എന്നിവയും ഉണ്ട്; ഹേ സുന്ദര-ഊരു ദേവീ, സുവർണാഖ്യം കൂടാതെ ‘ഷഷ്ടികാപഥം’ എന്ന മറ്റൊരു തീർത്ഥവും ഉണ്ട്.

Verse 108

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेशवरक्षेत्रमाहात्म्ये ऽष्टषष्टितीर्थवर्णनंनामाष्टोत्तरशततमोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീസ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ ഏകാശീതിസാഹസ്രീ സംഹിതയുടെ ഷഷ്ഠ നാഗരഖണ്ഡത്തിൽ, ഹാടകേശ്വരക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ ‘അഷ്ടഷഷ്ടി തീർത്ഥവർണനം’ എന്ന നാമമുള്ള നൂറ്റെട്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.